Фиджи Конституциясының 7-тарауы: Атқару билігі

Кіріспе

7-тарау: Атқарушы үкімет. 1997 жылғы Конституцияның 7-тарауы "Атқарушы билік" деп аталады. Онда атқарушы билігінің ұйымдастырылуы, функциялары және жауапкершіліктері егжей-тегжейлі сипатталған бес бөлім және олардың ішіндегі отыз тарау бар. Вестминстер жүйесі үлгісінде құрылған Фиджи конституциясы көптеген демократиялардағыдай атқарушы және заң шығарушы биліктерді қатты бөліп көрсетпейді, бірақ олардың арасындағы маңызды байланысқа қарамастан, билік тармақтары конституциялық тұрғыдан ерекше болып табылады.

1-бөлік Атқарушы билік

7-тараудың 1-бөлігі, 85-88-тармақтарды қамтиды, Президент және Вице-президент лауазымдарын орнатады және олардың функциялары мен жауапкершіліктерін қысқаша сипаттайды, ал тараудың қалған бөлігі осы мәселені кеңінен жазады. 85-тен 87-тармаққа дейін Президентті Фиджи мемлекетінің басшысы деп жариялайды, оған атқару билігі «берілген». Келесі тармақтар бұл биліктің көбінесе, бірақ толық емес, рәсімдік екенін көрсетеді. Президент мемлекеттің бірлігінің символы және қарулы күштердің Бас қолбасшысы болып табылады. 88-тармақ Вице-президент лауазымын орнатады, ол Президент болмаған жағдайда немесе қызметін атқара алмаған жағдайда Президенттің функцияларын орындауға уәкілетті. Егер Президент пен Вице-президент екеуі де Президенттік міндеттерді орындай алмаса, Өкілдер палатасының спикері қажетті функцияларды орындай алады. Президенттің қайтыс болуы, отставкаға кетуі немесе қабілетсіздігі жағдайында үш ай ішінде жаңа Президент пен Вице-президент тағайындалуы керек. Вице-президент лауазым бос болған кезде президенттің функцияларын орындауға уәкілетті. Вице-президент бос орынға үміткер бола алады, бірақ ол автоматты түрде оны иеленбеді. Бұл шарт Президенттік лауазымда бос орын тудыруға мүдделі болуы мүмкін адал емес Вице-президенттің кез келген мүддесін жоюға бағытталған. Іс жүзінде, Президенттік лауазым екі рет бос қалғанда (2004 жылдың қыркүйегіне дейін), Вице-президент Президенттің функцияларын уақытша орындағаннан кейін, лайықты түрде тағайындалды. 1993 жылы Рату Сер Пеная Ганилау қайтыс болды және оның орнын Вице-президент Рату Сер Камисе Мара иеленді. Мара 2000 жылғы Фиджи төңкерісінде биліктен алынды, бірақ Конституция қалпына келтірілгеннен кейін және Мара қайта тағайындалудан бас тартқаннан кейін, оның орынбасары Джозефа Илоило оны алмастырды.

2-бөлім Президент және вице-президент

7-тараудың 2-бөлігі, 89-95-тармақтарды қамтиды, Президенттің және Вице-президенттің талаптарын, сайлау жолын, қызметтен босату формуласын және екі лауазымның орнатылуына қатысты қосымша ережелерді белгілейді. 89-91-тармақтарда Президент пен Вице-президентті Басшылар Кеңесі «Премьер-министрмен кеңескеннен кейін» тағайындайды делінген. Бұл тармақ Премьер-министрге вето құқығын бере ме, жоқ па – әлі белгісіз. Ол ешқашан сотта сынақтан өтпеген. Президент пен Вице-президент Фиджи азаматтары болуы керек, олар ұлттық немесе халықаралық өмірдің кез келген саласында, мемлекеттік немесе жеке секторда көрнекті мансапқа ие болған және Өкілдер палатасына кандидаттарға қойылатын талаптарға сай келуі тиіс. Президент және Вице-президент лауазымдары басқа лауазымдармен қатар жүргізілмейді; кез келген лауазымға тағайындалған жағдайда, ол басқа қызметтегі қызметі автоматты түрде тоқтатылады. Лауазымды атқару мерзімі – бес жыл, бір рет ұзартуға болады. 92-тармақ Вице-президент лауазымы бос болған жағдайда оны алмастыру тәртібін қарастырады. Президент Басшылар Кеңесінің мақұлдауымен Вице-президенттің қалған мерзімін аяқтау үшін басқа адамды тағайындайды. 93-тармақ Басшылар Кеңесіне Президентті немесе Вице-президентті «дене күшінің немесе сананың әлсіздігі немесе жарамсыз мінез-құлқы үшін» қызметтен босатуға құқық береді. Дегенмен, бұл оңай процедура емес. Біріншіден, Премьер-министр Бас судьяға Президент немесе Вице-президент өкілдігін орындай алмайтындығын немесе лауазымда қалуға лайық еместігін хабарлауы керек. Дене күшінің немесе сананың әлсіздігі туралы мәлімдеме жасалған жағдайда, Бас судья үш білікті дәрігерден тұратын медициналық комиссия құруға міндетті; мемлекетке қарсы қылмыс, қылмыстық әрекет, пара алу немесе басқа да жарамсыз мінез-құлық туралы мәлімдеме жасалған жағдайда, судья болуға лайық үш адамнан тұратын трибунал тағайындалады. Медициналық комиссия немесе трибунал мұқият тергеу жүргізіп, Басшылар Кеңесіне қорытындысын ұсынады, оның шешімі соңғы болып табылады. 94-тармақ Президент пен Вице-президенттің адалдыққа берілетін серті және олардың лауазымдарына қатысты серттерді беруі керектігін талап етеді; олар Конституцияда кейінірек жазылған. Серттерді Бас судья береді. Тек бір адамға (Бас судьяға) өкілеттік беру, 2000 жылғы төңкеріс кезінде болғандай, заңсыз тағайындалған кез келген Президент немесе Вице-президенттің сертінің заңды күшіне ие болуына жол бермеу үшін жасалған. 2004 жылдың 6 тамызында ол конституцияға қайшы серт бергені үшін мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды. 96-тармақ Парламентке Конституцияға сәйкес «Президент пен Вице-президентті тағайындау, лауазымның шарттары, оның ішінде зейнетақы құқықтары және оларды қызметтен босату тәртібі туралы» заңдар қабылдауға рұқсат береді.

Part 2 of Chapter 7, comprising Sections 89 through 95, sets out the qualifications, manner of election, and formula for removal of the President and Vice President, and miscellaneous rules relating to the institution of the two offices. Sections 89 through 91 stipulate that the President and Vice President shall be appointed by the Great Council of Chiefs "after consultation with the Prime Minister." It is not clear whether or not this clause gives the Prime Minister a veto. It has never been tested. The President and Vice President are required to be Fijian citizens who have had a distinguished career in any aspect of national or international life, whether in the public or private sectors, and must meet the qualifications required of candidates for the House of Representatives. The offices of President and Vice President are incompatible with any other offices; appointment to either position automatically terminates one's service in whatever other office he or she might be serving in at the time. The term of office is five years, renewable once. Section 92 provides for the replacement of the Vice President in the event of the office becoming vacant. The President nominates another person to complete the unexpired term of the Vice President, subject to the approval of the Great Council of Chiefs. Section 93 authorizes the Great Council of Chiefs to remove the President or Vice President from office for "infirmity of body or mind or for misbehaviour." This is not an easy process, however. First, the Prime Minister must notify the Chief Justice that he considers the President or Vice President unable to carry out his duties or unfit to remain in office. In the event of alleged physical or mental infirmity, the Chief Justice is required to establish a medical board consisting of three qualified medical practitioners; in the event of alleged treason, felony, bribery, or other misbehaviour, a tribunal of three persons, each of whom is eligible to be a judge, is to be appointed. After makings thorough investigation, the medical board or tribunal is to present its findings to the Great Council of Chiefs, whose decision is final. Section 94 requires that the President and Vice President must take the Oath of Allegiance and the oaths relating to their respective offices; these are set out later in the Constitution. The oaths are to be administered by the Chief Justice. The authorizing of only one person (namely, the Chief Justice) is designed to forestall legal recognition of any Presidential or Vice Presidential oath administered illegally, as happened in the 2000 coup, when Ratu Jope Seniloli (an accomplice of the coup's chief instigator, George Speight) was administered the Presidential oath of office by someone other than the Chief Justice. On 6 August 2004, he was convicted of treason for swearing an unconstitutional oath. Section 96 allows the Parliament to make laws, subject to the Constitution, "relating to the appointment, the terms and conditions of office, including pension entitlements, and the procedures for removal, of the President and Vice President."

3-бөлік Үкімет

7-тараудың 3-бөлігі, 97-109-баптарды қамтитын, Фиджидің тиімді үкіметі ретінде Министрлер кабинетін орнатып қояды. Бұл Вестминстер тәжірибесіне сәйкес келеді: Министрлер кабинетінде бірлесіп атқарушы шешімдер қабылданады және оның мүшелері Президенттің атынан атқарушы билікті жүзеге асырады. 96-бап Президенттің тәуелсіз әрекет ету құқығын шектейді. Өкілеттіктерді жүзеге асырғанда Президент «тек Министрлер кабинетінің немесе Министрдің немесе осы Конституцияда белгіленген басқа да органның кеңесі бойынша» әрекет етеді. Алайда, Конституцияда осы ереженің бірнеше нақты ерекшеліктері қарастырылған. 97-99-баптарда үкіметтердің (яғни, Министрлер кабинетінің) Өкілдер палатасының сеніміне ие болуы тиіс екені жарияланды. Премьер-Министрді тағайындау – Президенттің «өз пікірін» қолдануға құқылы сирек салалардың бірі. Дегенмен, бұл бірден нақтыланады: Президент таңдайтын адам «Президенттің пікірінше, Өкілдер палатасының сенімін алатын үкімет құра алатын Өкілдер палатасының мүшесі» болуы керек. Маңыздысы, бұл бапта «бір» мүше емес, «сол» мүше деп көрсетілген, демек, жағдайлардың қалыпты барысында мұндай үміткердің біреуі ғана болады деп есептеледі. Вестминстерлік үлгіде бұл Өкілдер палатасындағы орынның көпшілігін иеленген саяси партияның немесе коалицияның жетекшісі деп есептеледі. Алайда, партиялық дауларға (1992 жылы болғандай) немесе сайлаулардың фрагментациясына байланысты заңнамалық көпшілік болмаған жағдайда, Президент жеке пікірін қолданып, Өкілдер палатасының сенімін алуға ең мүмкін адамды Премьер-Министр етіп тағайындауы керек. Министрлер кабинетінің мүшелері сондай-ақ Өкілдер палатасының немесе Сенаттың мүшелері болуы тиіс, оларды Премьер-Министрдің кеңесі бойынша Президент тағайындайды. Министрлер кабинеті Өкілдер палатасының құрамын көрсетуі керек: палатада сегіз немесе одан көп орынға ие әрбір саяси партия, қаласа, Министрлер кабинетінде пропорционалды сандағы лауазымдарға құқылы. Егер Премьер-Министр сегіз орыннан аз орын алған саяси партиядан немесе партиялардан министрлерді қосуды қаласа, тағайындаулар өзінің партиясының есебінен, емес, кабинеттік өкілдікке құқығы бар басқа партиялардың есебінен болуы керек. Өзінің партиясынан басқа саяси партиялардан министрлерді таңдағанда Премьер-Министр осы партиялардың басшыларымен кеңесуі керек. Көппартиялық кабинет құру – Фиджи бұрын ұстанған дәстүрлі Вестминстерлік үлгіден ауытқу болды. Фиджидегі саяси партиялар көбінесе идеологиялық емес, этникалық мүдделерді білдіргендіктен, сайлаулар нәтижесінде этникалық билік базасынан тыс өкілдік аз болатын үкімет құрылды. Мара үкіметі (1967-1987) көбінесе этникалық фиджиліктер мен азшылық топтары қолдады, бірақ ешқашан индофиджиліктердің дауысының төрттен бірінен көп бөлігін алуға жетпеді. 1987 жылғы сайлаудан кейін билікке келген Бавадра үкіметі Фиджи этникалық сайлаушыларының 9% -дан астамынан қолдау таппады, бірақ Премьер-Министр Бавадра өзі Фиджи этникалық мүшесі болды. Сондықтан, әрқашан билік басындағы партияның партиялық құрамынан алынған кабинеттер этникалық жағынан тең емес болуға бейім болды, бұл аз өкілдік алған этникалық топтардың арасында наразылық тудырды. Бұл 1987 жылғы төңкерістің басты факторы болды: Фиджи этникалық министрлерін ғана қамтитын Бавадра үкіметінің сайлануы бір ай бойы тәртіпсіздікке ұшыраған наразылықтарды тудырды, олар подполковник Ситивени Рабука бастаған төңкеріспен аяқталды. 1997 жылғы конституциялық конвенцияда көппартиялық кабинет барлық этникалық қауымдастықтардың өкілдігін қамтамасыз етудің және олардың басшылары арасындағы ынтымақтастықты ынталандырудың ең жақсы жолы екені туралы шешім қабылданды. Консоциялық мемлекет ұғымы жұмыс істеу үшін идеал ретінде қарастырылды. Көппартиялық кабинет үлгісі туралы шешім қабылдаған конституциялық конвенция Солтүстік Ирландияда жүргізілген ұқсас келіссөздер сериясымен тұспа-тұс келді, оның қорытындысы Ұлы жұма келісімінде болды, басқа да нәрселермен қатар, барлық маңызды ниетті партиялардың өкілдігін қамтамасыз ету үшін, католик және протестант партияларының өкілдігін қамтамасыз ету үшін билікті бөлісуге арналған атқарушы билік құрылды. Фиджидің осыған ұқсас жолға түсуі оның британдық конституциялық модельдерге деген сенімінің тағы бір көрінісі болды: стандартты Вестминстерлік кабинет моделі жергілікті жағдайларға сәйкес келмейтіндігі үшін қабылданбады, бірақ британдық тәжірибеге негізделген баламалы модельдер зерттелді және біреуі қабылданды. Іс жүзінде, осы конституциялық талап көппартиялық кабинетке қатысты толығымен сақталған жоқ. 1999 жылғы сайлаудан кейін Премьер-Министр Махендра Чаудхри жеңілген қарсыластарын, Соқосоқо ни Вакавулева ни Таукейді өз кабинетіне қосудан бас тартты, олардың Өкілдер палатасында сегіз орынға ие болғандарына қарамастан. 2001 жылғы сайлаудан кейін Премьер-Министр Лайсения Қарасе Еңбек партиясын кабинетінен шығаруға себептер тапты, олар 28 орын жеңіп алғандарына қарамастан, бұл конституциялық талап бойынша кабинетке автоматты түрде кіру үшін қажетті орын санынан шамамен төрт есе көп. Сот процестері жүрді және 2003 жылдың 18 шілдесінде Жоғарғы сот Еңбек партиясын шығару конституцияға қайшы екенін жариялады және жағдайды түзетуді талап етті. Келіссөздер, шағымдар және қарсы шағымдар дауды шешуге кедерілді және 2004 жылдың маусымындағы Жоғарғы соттың келесі шешімі Еңбек партиясының 30 кабинеттік орынның 14-іне құқылы екенін растады. Қарасе сот шешіміне бағынатынын мәлімдеді, бірақ Чаудхриді кабинетке қосудан жалға бергені дауды ұзартты. 2004 жылдың қыркүйегіне қарай мәселе әлі де шешілмеді. 100-бап Бас прокурор лауазымын белгілейді, ол үкіметтің бас юристік кеңесшісі болып табылады. Бас прокурор кабинет мүшесі болғанымен, Бас прокурор лауазымы, Премьер-Министр лауазымынан басқа, Конституцияда нақты айтылған жалғыз кабинеттік лауазым болып табылады. Бұл лауазым басқа кабинеттік лауазымдардан бірнеше маңызды тұрғыдан өзгеше. Басқа кабинеттік министрлерге, олардың ешқандай нақты білім беру талаптары болмаса, Бас прокурор, немесе осы лауазымды атқаратын кез келген адам, Фиджиде заң практикасын жүзеге асыруға құқылы және тіркелген адвокат және солиситор болуы керек. Бас прокурор – Парламенттің бір палатасының мүшесі болса да, екінші палатаның отырыстарына қатысып, оған қатыса алатын, бірақ дауыс бере алмайтын кабинеттің жалғыз мүшесі. Бас прокурордың қатысуынсыз оның міндеттерін басқа министр немесе Парламент мүшесі, Бас прокурордың біліктілігіне жауап беретін немесе Бас солиситор атқаруы мүмкін. 101-106-баптар Министрлер кабинеті мүшелерінің міндеттерін және функцияларын белгілейді. Министрлер Премьер-Министр белгілейтін кез келген функцияларға, атауларға және міндеттерге ие болуы мүмкін және үкіметтің бір немесе бірнеше салаларына жауапты. Үкімет ісінің нақты министрге тапсырылмаған кез келген бөлігі Премьер-Министрдің жауапкершілігінде болады. Барлық министрлер жеке және ұжымдық жауапкершілікті Өкілдер палатасына жүктеуі керек және оның сеніміне ие болуы керек. Министр Президент алдында Конституцияның кейінгі бөлімінде көрсетілген Ант беру және қызметке кірісу анттарын қабылдауы керек. Президенттен басқа заңды Президенттен немесе оның атынан әрекет етуге уәкілеттік алған адамнан басқа біреуден бұл антты қабылдау – мемлекетке қарсы қылмыс болып есептеледі және 2004 жылдың 6 тамызында бірнеше сотталушылар, соның ішінде Рату Ракуита Вакалалабуре (қазіргі Өкілдер палатасының төрағасының орынбасары) 2000 жылғы төңкеріс кезінде заңсыз қызметке кірісу анттарын қабылдағандары үшін кінәлі деп танылды. (Олар Рату Сенилолимен ант қабылдаған). 104-бап Премьер-Министрді Президентті «жалпы ақпараттандыруды» талап етеді.

. Part 3 of Chapter 7, comprising Sections 97 through 109, establishes the Cabinet as the effective government of Fiji. This follows Westminster practice: in the Cabinet, collectively, makes executive decisions and its members exercise executive authority in the name of the President. Section 96 curtails the power of the President to act independently. In the exercise of powers, the President is to act "only on the advice of the Cabinet or a Minister or of some other body or authority prescribed by this Constitution." The Constitution does, however, go on to specify a few carefully defined exceptions to this rule. Sections 97 through 99 declare that governments (namely, Cabinets) must have the confidence of the House of Representatives. The appointment of the Prime Minister is one of the few areas in which the President is authorized to exercise "his or her own judgement". This is immediately qualified, however: the person the President chooses must be "the member of the House of Representatives who, in the President's opinion, can form a government that has the confidence of the House of Representatives." Significantly, the clause states, not "a" member but "the" member, therefore assuming that in the normal course of events, there will be only one such candidate. In the Westminster model, this is assumed to be the leader of the political party or coalition holding a majority of seats in the House of Representatives. In cases where no legislative majority exists, however, due to party splits (as happened in 1992) or to electoral fragmentation, the President must exercise personal discretion and appoint as Prime Minister the person he or she considers most likely hold the confidence of the House of Representatives. The Cabinet, whose members must also be members of either the House of Representatives or the Senate, is to be appointed by the President on the advice of the Prime Minister. The Cabinet must reflect the composition of the House of Representatives: every political party with eight or more seats in the House is entitled, if willing, to a proportionate number of positions in the Cabinet. If the Prime Minister wishes to include ministers from a political party or parties holding fewer than eight seats, the appointments must be at the expense of his own party, not other parties entitled to cabinet representation. In selecting minister from political parties other than his own, the Prime Minister is to consult with the leaders of those parties. The provision for a multiparty cabinet was a departure from the usual Westminster model, which Fiji had previously followed. As political parties in Fiji have in practice represented mostly ethnic rather than ideological interests, elections tended to result in a government with little representation from outside of its ethnic power base. The Mara government (1967 1987) was supported mostly by ethnic Fijians and minority groups, but never succeeded in attracting more than a quarter of the Indo Fijian vote. The Bavadra government, which took office following the 1987 election, was supported by no more than 9% of the ethnic Fijian electorate, although Prime Minister Bavadra was himself an ethnic Fijian. Cabinets, always drawn from the caucus of the governing party, therefore tended to be ethnically lopsided, which aroused resentment among the ethnic groups that were underrepresented. This was a leading factor in the 1987 coup: the election of the Bavadra government, which included only four ethnic Fijian ministers, had provoked a month of increasingly disorderly protests which culminated in the coup led by Lieutenant Colonel Sitiveni Rabuka. The 1997 constitutional convention decided that a multiparty cabinet would be the best way of ensuring representation of all ethnic communities, as well as of encouraging cooperation among their leaders. The concept of a Consociational state was regarded as the ideal to work for. The constitutional convention that decided on the multiparty cabinet model coincided with a similar series of negotiations that were taking place in Northern Ireland, which culminated in the Good Friday Agreement providing, among other things, for a power sharing Executive in which all significant willing parties were to be represented, in order to ensure the representation at Executive level of Catholic, as well as Protestant, parties. Fiji's decision to follow a similar course was another reflection of its faith in British constitutional models: while the standard Westminster cabinet model was rejected as unsuited to local conditions, alternative models rooted in British practice were studied, and one was adopted. In practice, this constitutional requirement for a multiparty cabinet has never been strictly observed. After the 1999 election, Prime Minister Mahendra Chaudhry refused to include his defeated foes, the Soqosoqo ni Vakavulewa ni Taukei, in his Cabinet, despite its holding of eight seats in the House of Representatives. Following the 2001 election, Prime Minister Laisenia Qarase found pretexts for excluding the Labour Party from the Cabinet, even though it had won 28 seats, almost four times more than the constitutional requirement for automatic inclusion in the Cabinet. Court cases followed, and on 18 July 2003, the Supreme Court ruled that the exclusion of the Labour Party was unconstitutional and demanded that the situation be rectified. Negotiations, appeals, and counter appeals stalled the resolution of the dispute, and a subsequent Supreme Court ruling in June 2004 held that the Labour Party was entitled to 14 out of 30 cabinet positions. Qarase announced that he would abide by the verdict, but his continuing refusal to include Chaudhry himself in the Cabinet has prolonged the dispute. As of September 2004, the matter is far from resolved. Section 100 establishes the office of the Attorney General, who is the chief legal adviser to the government. Although a member of the Cabinet, the Attorney General's office is the only Cabinet position, apart from that of the Prime Minister, to be mentioned specifically in the Constitution. This position differs from other Cabinet posts in several important ways. Unlike other Cabinet ministers, who are not required to have any particular educational qualifications, the Attorney General, or any person acting in that capacity, must be a barrister and solicitor qualified and registered to practice law in Fiji. The Attorney General is also the only member of the Cabinet who, although a member of one house of Parliament, may attend and participate in the proceedings of (but not vote in) the other house. In the event of the Attorney General's absence, their responsibilities may be taken over by another minister or member of Parliament, who must meet the qualifications for Attorney General, or by the Solicitor General. Sections 101 through 106 set out the responsibilities and functions of Cabinet ministers. Ministers may have whatever functions, titles, and responsibilities the Prime Minister may determine, and are responsible for one or more branches of government. Any part of government business not specifically assigned to a particular minister is the responsibility of the Prime Minister. All ministers are individually and collectively responsible to, and must hold the confidence of, the House of Representatives. A Minister must take the Oath of Allegiance and the oath of office, set out in a later section of the constitution, before the President. The taking of such an oath before anyone other than the lawful President, or someone authorized to act on his behalf, constitutes an act of treason, and on 6 August 2004 several defendants, including Ratu Rakuita Vakalalabure (the current Deputy Speaker of the House of Representatives), were convicted of treason for having taken an illegal oath of office during the 2000 coup. (They had been sworn in by Ratu Seniloli). Section 104 requires the Prime Minister to keep the President "generally informed about issues relating to the governance of Fiji." In addition, the Prime Minister must supply whatever specific information the President may ask for. Section 105 specifies the circumstances in which a minister may leave office. Except in the case of the expiry or dissolution of the House of Representatives, in which case all ministers remain in office pending the appointment of a new cabinet, a minister may leave office by resignation either from the office itself or from the Parliament, membership of which is a prerequisite for membership of the Cabinet. In the event of the dismissal or resignation of the Prime Minister, the tenure of all other ministers is automatically terminated. Section 106 provides for the appointment of "Acting Ministers" to take over the functions of any minister on an interim basis, in the event of the minister being unable to carry out their duties on account of sickness, absence from Fiji, or any other case. The appointment of an Acting Minister must be published in the government's official Gazette. Sections 107 through 109 specify the rules for the transfer of authority from one government to another, for the organizing of premature parliamentary elections, and for dismissal of a Prime Minister. If the government is defeated in a general election, the Prime Minister must resign. If the government is defeated in a vote of no confidence in the House of Representatives (as happened in 1994), or if the House rejects "A bill appropriating revenue or moneys for the ordinary services of the Government," the Prime Minister must advise the President on whether there is another person who can command a legislative majority, and if so, resign in that person's favour. Alternatively, the Prime Minister may advise the President to dissolve the House of Representatives and order a premature election. The President must first ascertain whether there is in fact no person able to hold the confidence of the incumbent House of Representatives, and may grant the Prime Minister's request for a dissolution only if no such person is found. Otherwise, the President is to dismiss the Prime Minister and appoint the alternate Prime Minister. If the latter subsequently fails to win a vote of confidence in the House, "the President must dismiss him or her, re appoint the predecessor and grant that person the dissolution originally advised." The President is not allowed to dismiss the Prime Minister except in the event the failure of the government to win a vote of confidence in the House of Representatives. The Constitution is silent on the matter of what should be done in the event of the Prime Minister being unable to perform their duties. This happened during the 2000 coup, when Prime Minister Mahendra Chaudhry was kidnapped and held hostage by gunmen working for the chief insurrectionist, George Speight. In captivity, Chaudhry was unable to carry out his duty of rendering the President advice, without which the President could not lawfully assume the emergency powers he believed he needed to deal with the crisis. Faced with a constitutional dilemma, President Mara dismissed Chaudhry and appointed Ratu Tevita Momoedonu, who rendered the necessary advice and then immediately resigned. Whether or not Mara's move was constitutionally allowable is open to debate. Revisions to the constitution are underway to clarify such ambiguities.

4-бөлім Мемлекеттік басқару

7-тараудың 4-бөлігі, 110-дан 114-ке дейінгі тармақтар Фиджидің азаматтық, полиция және әскери күштерін ұйымдастыру мәселелерімен айналысады. 110-тармақ әрбір үкіметтік мекеменің тұрақты басшысы болуын белгілейді. Ол тұрақты хатшы, хатшы, мекеме басшысы немесе басқа да тиісті атаққа ие болуы мүмкін. Егер басқа лауазым арнайы таңдалмаса, мекеме басшысы әдетте хатшы деп аталады. Хатшы ведомствоға жауапты министрге есеп береді. Бұл британдық тәжірибе, ол американдықтан ерекшеленеді. АҚШ-та әрбір ведомство басшысы АҚШ Президентінің кабинетінің мүшесі болып табылады. Ал британдық тәжірибеде мемлекеттік қызмет саяси биліктен бөлек, бірақ оған жауапты болады. Әрбір үкіметтік ведомствоның соңғы жауапты министрі кез келген уақытта ауыстырылуы мүмкін сайланған саясаткер болса, ведомствоның күнделікті басқаруы тұрақты түрде қызмет ететін хатшының қолында болады. Осы тармақта «мекеме» термині полиция мен әскери күштерді қамтымайды. 111-тармақ Полиция комиссары лауазымын белгілейді. Бұл лауазымға тиісті министрмен кеңескеннен кейін Конституциялық кеңселер комиссиясы тағайындайды. Полиция комиссары полиция күштерінің барлық бөлімдеріне атқарушы және әкімшілік билік жүргізеді және тек жауапты министрге есеп береді. Дегенмен, Парламент полиция қызметін реттейтін заңдар қабылдауы мүмкін. 112-тармақ Фиджи Республикасының әскери күштері деп аталатын Фиджи әскерінің ұйымдастырылуын сипаттайды. Тиісті министрдің кеңесі бойынша Президент Фиджи Республикасы Әскери күштерінің қолбасшысын тағайындайды, ол аталған министрге есеп береді. Қолбасшы қарулы күштердегі барлық тағайындаулар, жоғарылатулар мен төмендетулер үшін, сондай-ақ әскери қызметшілерге қатысты барлық тәртіптік шаралар (оның ішінде шығару) үшін жауапты. Сонымен қатар, Парламент әскери қызметті басқа да жолдармен реттей алады. 113 және 114-тармақтар Бас прокурор және Бас прокуратура директоры лауазымдарын белгілейді. Екеуі де судьяларға қойылатын талаптарға сай болуы тиіс. Бас прокурорды Бас прокурормен кеңескеннен кейін Сот қызметі комиссиясы тағайындайды. Осы тараудың басқа бөлігінде көрсетілгендей, Бас прокурор болмаған жағдайда оның функцияларын атқаруға болады. Бас прокуратура директоры Конституциялық кеңселер комиссиясы Бас прокурормен кеңескеннен кейін тағайындайды. Бұл лауазымды адам жеке және заңды тұлғаларға қарсы қылмыстық айыптауды бұйыра алады, басқа адам немесе орган қозғаған қылмыстық істі өз мойнына алады немесе сот үкімі шығарылғанға дейін айыптауды алып тастай алады. Әскери соттардағы айыптаулар Бас прокуратура директорының құзырына жатпайды.

Part 4 of Chapter 7, comprising Sections 110 through 114, deals with the organization of the civil, police, and military forces of Fiji. Section 110 stipulates that every department of government shall have a permanent head, who may be styled Permanent Secretary, Secretary, Head of Department, or other appropriate title. By default the head of a department shall be called Secretary, unless another title is specifically chosen. The Secretary is responsible to the Minister in charge of the department. This follows British, as distinct from American, practice. In the United States, the head of each department is a member of the President of the United States's Cabinet. British practice, on the other hand, is to keep the civil service separate from, but responsible to, political authority. While the Minister to whom each government department is ultimately responsible is an elected politician subject to replacement at any time, day to day administration of the department is in the hands of the Secretary who holds the office more or less permanently. In this section, the term "department" specifically excludes the police and the military. Section 111 establishes the office of Commissioner of Police. This official is appointed by the Constitutional Offices Commission, following consultation with the appropriate Cabinet Minister. The Commissioner of Police holds executive and administrative authority over the entire police force, and is answerable only to the Minister in charge. Parliament may, however, make laws regulating the police force. Section 112 outlines the organization of the Military of Fiji, called the Republic of Fiji Military Forces. The President, on the advice of the appropriate Minister, appoints a Commander of the Republic of Fiji Military Forces, who is answerable to the said Minister. The Commander is responsible for all appointments, promotions, and demotions in the armed forces, and for all disciplinary action (including expulsion) against servicemen. In addition, Parliament may regulate the military in other ways. Sections 113 and 114 establish the offices of Solicitor General and Director of Public Prosecutions. Both must meet the qualifications required of judges. The Solicitor General is appointed by the Judicial Service Commission following consultation with the Attorney General. As specified elsewhere in this chapter, the Solicitor General may exercise the functions of the Attorney General in their absence. The Director of Public Prosecutions is appointed by the Constitutional Offices Commission following consultation with the Attorney General. This official may order criminal charges to be brought against individuals and corporate entities, take over criminal proceedings instituted by another person or authority, or dismiss any charges before a judicial verdict has been rendered. Charges brought before military courts are specifically excluded from the authority of the Director of Public Prosecutions.

5-бөлім Мейірімділік

7-тараудың 5-бөлігі бір бөлімнен тұрады: 115-бөлімдер. "Мейірімділік құқығы" деп аталатын бұл бөлім президентке кез келген құқық бұзушылық үшін сотталған адамдарға толық кешірім беруге және шартты кешірім жасауға, тағайындалған жазаның барлығын немесе бір бөлігін жеңілдетуге немесе "қылмыс үшін тағайындалған жазаны орындауды белгісіз мерзімге немесе белгілі бір мерзімге кейінге қалдыруға" құқық береді. Бұл құқық тәуелсіз түрде емес, тек Мейірімділік құқығы жөніндегі комиссияның кеңесі бойынша қолданылады. Комиссия үш адамнан тұрады: төрағасы, Бас прокурор және президенттің "өз ойынша" тағайындайтын тағы екі мүше. Осы комиссияны тағайындау – президенттің еркін қадам басқара алатын үкіметтік іс-әрекеттердің санатындағы бірі. Егер адам азаматтық сотта өлім жазасына кесілсе, комиссия сот отырысын жүргізген судьяның, ал судья болмаған жағдайда Бас судьяның жазбаша баяндамасын қарауы тиіс. Комиссия сондай-ақ Мейірімділік құқығын қолдану туралы Президентке кеңес беру алдында іс бойынша барлық маңызды фактілерді, жазбалардан немесе комиссияға қолжетімді басқа да көздерден қарастыруы керек. 2001 жылы президент Рату Джозефа Илоило Мейірімділік құқығын қолданды, ол Джордж Спейттің 2000 жылғы төңкерістегі басты рөлі үшін жасаған мемлекетке опасыздық қылмысы үшін тағайындалған өлім жазасын өмір бойына түрме жазасына ауыстырды.