Кіріспе

Фраза құрылымы ережелері - бұл белгілі бір тілдің синтаксисін сипаттауға қолданылатын қайта жазу ережесінің бір түрі және 1957 жылы Ноам Чомский ұсынған трансформациялық грамматиканың бастапқы кезеңдерімен тығыз байланысты. Олар табиғи тілдегі сөйлемдерді құраушы бөліктерге, яғни синтаксистік категорияларға – лексикалық категорияларға (сөз таптары) және фразалық категорияларға – жіктеу үшін пайдаланылады. Фраза құрылымы ережелерін қолданатын грамматика фразалық құрылым грамматикасының бір түрі болып табылады. Фраза құрылымы ережелері көбінесе құралымдық қатынас бойынша жұмыс істейді, сондықтан оларды қолданатын грамматика құралымдық грамматика деп аталады; осыған байланысты, ол тәуелділік қатынасына негізделген тәуелділік грамматикасынан өзгеше.

Жоғарыдан төмен

Фразеологиялық құрылым ережелерінің маңызды ерекшелігі – олар сөйлем құрылымын жоғарыдан төмен қарастырады. Жебе таңбасының сол жағындағы санат – үлкен құрамдас, ал жебе таңбасының оң жағындағы тікелей құрамдас бөліктер – кіші құрамдас. Құрамдас бөліктер берілген сөйлемге қатысты фразеологиялық құрылым ережелерінің тізімі бойынша төмен қарай жылжып, бөліктерге толық ыдырайды. Мұндай жоғарыдан төменге қарай сөйлем құрылымын қарастыру, қазіргі теориялық синтаксистегі көптеген зерттеулермен қарама-қайшы. Мысалы, Минимализмде сөйлем құрылымы төменнен жоғарыға қарай жасалады. Merge операциясы кіші құрамдас бөліктерді біріктіріп, үлкен құрамдас бөліктерді құрайды, сосын ең үлкен құрамдасқа (яғни сөйлемге) жетеді. Осы тұрғыдан алғанда, теориялық синтаксис бұрыннан-ақ фразеологиялық құрылым ережелерін қолдануды тоқтатты, бірақ олардың есептеу лингвистикасы үшін маңыздылығы әлі де сақталғандай көрінеді.

Сайлау округі мен тәуелділік

Сөйлем құрылымы ережелерінің кеңінен қолданылуы сөйлем құрылымын құралымдық принципке негізделген тұрғысынан қарауға әкеледі. Осылайша, сөйлем құрылымы ережелерін қолданатын грамматикалар – құралымдық грамматикалар (немесе сөйлем құрылымы грамматикасы) деп аталады, ал олар тәуелділік грамматикасынан өзгеше, себебі тәуелділік грамматикасы сөйлем құрылымын тәуелділік негізінде қарастырады. Бұл, сөйлем құрылымы ережелерін қолдану үшін, сөйлем құрылымын құралымдық тұрғысынан түсіну қажеттігін білдіреді. Құралымдық қатынас – бірге біреу немесе бірнешеге сәйкес келушілік қатынас. Сөйлемдегі әрбір сөз үшін синтаксистік құрылымда осы сөзбен сәйкес келетін кем дегенде бір түйін болады. Ал тәуелділік қатынасы, керісінше, бірге біреу қатынасы болып табылады; сөйлемдегі әрбір сөз үшін синтаксистік құрылымда дәл сол сөзбен сәйкес келетін тек бір түйін ғана бар. Осы айырмашылық төмендегі суреттермен көрсетілген: Сол жақтағы құралымдық ағаш сөйлем құрылымы ережелері арқылы жасалуы мүмкін. S сөйлемі кішірек және кішірек құрамдас бөліктерге жіктеледі. Керісінше, оң жақтағы тәуелділік ағашын сөйлем құрылымы ережелерімен жасау мүмкін емес (кем дегенде, олардың әдеттегі түсіндірілуінше).