Кіріспе
Матти Энсио Нюканен (17 шілде 1963 – 4 ақпан 2019) – 1981 жылдан 1991 жылға дейін өнер көрсеткен фин шаңғы секірушісі. Ол барлық уақыттағы ең табысты шаңғы секірушілердің бірі, бес қысқы Олимпиада ойындарының медалін (төрт алтын), тоғыз әлем чемпионаттарының медалін (бес алтын) және 22 Финляндия чемпионатының медалін (14 алтын) жеңіп алды.
Matti Ensio Nykänen (; 17 July 1963 – 4 February 2019) was a Finnish ski jumper who competed from 1981 to 1991. He is one of the most successful ski jumpers of all time, having won five Winter Olympic medals (four gold), nine World Championship medals (five gold), and 22 Finnish Championship medals (14 gold).
Шаңғымен секіру мансабы
1980 жылдардың көп бөлігінде Никанен және Шығыс Германияның Йенс Вайсфлог осы спорт түрінде басымдық танытты. Никанен 1984 жылы Сараевода өткен қысқы Олимпиада ойындарында алтын және күміс медальдар жеңіп алды. Оның 17,5 ұпаймен алтын медальді жеңіп алуы сол кездегі Олимпиадалық шаңғы секіру тарихындағы ең үлкен көрсеткіш болды. Ол 1988 жылы Калгарида өткен қысқы Олимпиада ойындарында екі төбеде де алтын медальді жеңіп алған тұңғыш спортшы болды. 1985 жылы Планикада 191 метрге ұшты, бұл рекорд 1987 жылы Пьотр Фижас (Польша) 194 метрге ұшқанға дейін қысқа ғана уақытқа сақталды. Оның басқа да жетістіктеріне әлем чемпионаттарында алған тоғыз медаль (оның ішінде бес алтын медаль) кіреді. Сонымен қатар, ол 46 әлем кубогында жеңіске жетті (қазіргі рекордты Грегор Шлиерензауэр, Австрия ұстап тұр) және төрт рет жалпы есепте жеңімпаз атанды (қазір Адам Малыш, Польшамен бөлісетін рекорд). Ол "Төрт төбе" турнирін екі рет жеңіп алды. Никанен бес рет FIS шаңғымен ұшу әлем чемпионатына қатысып, әр жолы медальдардың біріне ие болды. Никанен сондай-ақ Хольменколлендегі шаңғы фестивалінде шаңғы секіруден екі рет жеңіске жетті (1982, 1985). 1987 жылы Никаненге Хольменколлен медалі табысталды (Херман Вайнбухпен бірге). 2008 жылдың 28 ақпанында ол тәжірибелі шаңғы секірушілер арасындағы Халықаралық шеберлер чемпионатында жеңімпаз атанды.
Бес рет әлем рекорды бар жалғыз адам
1984 жылғы 16 наурызда ол ресми жаттығу барысында шаңғымен секіруден әлемдік қашықтық рекордын екі рет 182 метрге (597 фут) жеткізді. Ал келесі күні Батыс Германияның Оберстдорф қаласында үш рет 185 метрге (607 фут) жетті. 1985 жылғы 15 наурызда ол Югославияның Планика қаласындағы Великанка братов Горишекте ресми жаттығуларда екі әлемдік қашықтық рекордын орнатты: 187 метр (614 фут) және 191 метр (627 фут).
Жеңіс
Жоқ. 1981/82 30 желтоқсан 1981 ж. Оберстдорф Schattenbergschanze K110 LH2 28 ақпан 1982 ж. Осло (WCS) Holmenkollbakken K105 LH3 12 наурыз 1982 ж. Тауплиц/Бад Миттерндорф Kulm K165 FH4 1982/83 18 желтоқсан 1982 ж. Кортина д’Ампеццо Trampolino Italia K92 NH5 4 қаңтар 1983 ж. Инсбрук Bergiselschanze K104 LH6 15 қаңтар 1983 ж. Лейк Плэсид MacKenzie Intervale K114 LH7 16 қаңтар 1983 ж. Лейк Плэсид MacKenzie Intervale K114 LH8 23 қаңтар 1983 ж. Thunder Bay Big Thunder K120 LH9 18 ақпан 1983 ж. Викерсунд Vikersundbakken K155 FH10 19 ақпан 1983 ж. Викерсунд Vikersundbakken K155 FH11 20 ақпан 1983 ж. Викерсунд Vikersundbakken K155 FH12 27 ақпан 1983 ж. Фалун Lugnet K112 LH13 26 наурыз 1983 ж. Планица Srednja Bloudkova K90 NH14 1983/84 18 ақпан 1984 ж. Сараево (OWG) Igman K112 LH15 2 наурыз 1984 ж. Лахти Salpausselkä K88 NH16 4 наурыз 1984 ж. Лахти Salpausselkä K113 LH17 17 наурыз 1984 ж. Оберстдорф Heini Klopfer Skiflugschanze K182 FH18 18 наурыз 1984 ж. Оберстдорф Heini Klopfer Skiflugschanze K182 FH19 1984/85 4 қаңтар 1985 ж. Инсбрук Bergiselschanze K109 LH20 9 ақпан 1985 ж. Саппоро Miyanomori K90 NH21 1 наурыз 1985 ж. Лахти Salpausselkä K88 NH22 10 наурыз 1985 ж. Осло Holmenkollbakken K105 LH23 23 наурыз 1985 ж. Štrbské Pleso MS 1970 B K88 NH24 24 наурыз 1985 ж. Štrbské Pleso MS 1970 A K114 LH25 1985/86 11 қаңтар 1986 ж. Харрахов Čerťák K120 LH26 17 қаңтар 1986 ж. Клингенталь Aschbergschanze K102 LH27 25 қаңтар 1986 ж. Саппоро Miyanomori K90 NH28 26 қаңтар 1986 ж. Саппоро Ōkurayama K112 LH29 1 наурыз 1986 ж. Лахти Salpausselkä K90 NH30 2 наурыз 1986 ж. Лахти Salpausselkä K113 LH31 22 наурыз 1986 ж. Планица Srednja Bloudkova K90 NH32 1986/87 7 желтоқсан 1986 ж. Thunder Bay Big Thunder K120 LH33 1 наурыз 1987 ж. Лахти Salpausselkä K88 NH34 8 наурыз 1987 ж. Фалун Lugnet K112 LH35 1987/88 5 желтоқсан 1987 ж. Thunder Bay Big Thunder K89 NH36 6 желтоқсан 1987 ж. Thunder Bay Big Thunder K120 LH37 19 желтоқсан 1987 ж. Саппоро Miyanomori K90 NH38 20 желтоқсан 1987 ж. Саппоро Ōkurayama K115 LH39 1 қаңтар 1988 ж. Гармиш-Партенкирхен Große Olympiaschanze K107 LH40 4 қаңтар 1988 ж. Инсбрук Bergiselschanze K109 LH41 6 қаңтар 1988 ж. Бишофсхофен Paul Ausserleitner Schanze K111 LH42 20 қаңтар 1988 ж. Сент-Мориц Olympiaschanze K94 NH43 4 наурыз 1988 ж. Лахти Salpausselkä K90 NH44 6 наурыз 1988 ж. Лахти Salpausselkä K114 LH45 1988/89 17 желтоқсан 1988 ж. Саппоро Miyanomori K90 NH46 1 қаңтар 1989 ж. Гармиш-Партенкирхен Große Olympiaschanze K107 LH
Шабуыл оқиғасы
2004 жылғы 24 тамызда Никанен Тоттиярвиде (Нокия) саусақ тартыс жарысында жеңіліп, туыс досын өлтіруге талпынған деген күдікпен тұтқындалды. 2004 жылғы қазан айында ол қасақана дене жарақаттау қылмысына кінәлі деп танылып, 26 айға бас бостандығынан айырылды. Никанен Финляндияда алтын жазба алған Тапио Раутаварадан кейін Олимпиада алтынын жеңіп алған екінші спортшы болды. Оның келесі альбомы "Самурай" (1993) бұрынғыдай сәтті болмады. 1990 жылдардың соңында, ауыр қаржылық қиындықтарға байланысты Никанен Ярвенпяадегі мейрамханада стриптизер болып жұмыс істеді. Мейрамхана иесі Никаненді пайдалануы үшін сынға ілінді. 2002 жылы Никанен әншілік мансабына оралып, "Ehkä otin, ehkä en" ("Бәлкім алдым, бәлкім алмадым") атты синглын шығарды. Ол сондай-ақ, осы аттас жарнамалық ұранымен бірдей сидр брендіне өзінің есімін берді. 2006 жылы Никанен үшінші студиялық альбомын – "Ehkä otin, ehkä en" ("Бәлкім алдым, бәлкім алмадым") шығарды. Музыкалық карьерасының көп бөлігінде Никанен кәсіби музыкант Юсси Ниемимен бірлесіп жұмыс істеді. Никанен Ниеми басқаратын "Самурай" ансамблімен аптасына екі-үш рет Финляндия бойынша гастрольдік сапарлар жасады. Никаненнің көптеген синглдары оның әйгілі сөздерімен аталды, мысалы, "Elämä on laiffii" ("Өмір – өмір"), "Jokainen tsäänssi on mahdollisuus" ("Кез келген мүмкіндік – мүмкіндік") және "Ehkä otin, ehkä en". 2009 жылғы қарашада Никанен өзінің "Mattihan se sopan keitti" ("Содан кейін, бұл сорпа асханасы") атты кулинариялық веб-сериалын ұсына бастады.
СДВГ диагнозы
2000 жылдардың басында Никаненге назар аудару қиындығы және гипербелсенділік синдромы деген диагноз қойылды.
Өлім
Мати Ныканен 2019 жылғы 4 ақпанда түн ортасынан кейін Лаппенрантадағы үйінде 55 жасында күрт ауырып қайтыс болды. Ол сол түні бас айналу мен құсық сезіну шағымданыпты. Оған үш айдан азырақ бұрын қант диабеті диагнозы қойылған еді. Оның қазасы туралы жаңалық Финляндияда және шетелде кеңінен жарияланды, оның замандас шаңғышылары да оған көптеген құрмет көрсетті. Ол бесінші әйелі мен үш баласынан қалды. 2019 жылдың мамырында Ныканеннің қарындастары өлімнің себебі - панкреатит және пневмония екенін растады.
Танымал мәдениетте
1988 жылы КХДР Ныканеннің жарыс барысындағы ұшуын бейнелейтін пошта маркасын шығарды. 2016 жылы швед актері Эдвин Эндре британдық тамырлық спорт фильмі "Бөрік Эдди"де Никанен рөлін ойнады.
Өмірбаяндары
2006 жылы Никененнің өміріне арналған «Матти» атты фильм шықты, онда фин актері Яспер Пээкконен Никенен рөлінде ойнады. Фильмде Никененнің шаңғымен секіруден басқа да өміріндегі оқиғалары көрсетілген.