Кіріспе

Бұл Хорватия Корольдігі (925–1918) кезеңіндегі жергілікті этникалық және сайланған династиялар бойынша Хорватияның герцогтары мен корольдерінің толық тізімі. Мақалада монархтың титул нөмірі Венгрия мұрагерлік жүйесіне сәйкес берілген, бұл ыңғайлы болу үшін жасалған. Мысалы, Венгрия монархы Бела IV, Хорватия мұрагерлік құқы бойынша Бела III деп дұрыс аталады. Себебі, Хорватия Венгрия тәжімен қосылғанға дейін Венгрияда Бела есімді король болған, ал хорваттарда болған жоқ.

Ерте тарих

Хорваттардың Балқанға келуінің егжей-тегжейі сенімді тарихи дереккөздерде аз қамтылған. VI ғасырдың соңы мен VII ғасырдың басында хорваттар Ақ Хорватиядан (қазіргі Галисия аймағы) көшіп келді. X ғасырда жазылған деректерде айтылуынша, хорваттар бес бауыр (Клукас, Лобелос, Косенцис, Мухло және Хробатос) және екі қарындас (Туга мен Буга) басшылығымен қазіргі аймаққа келді. Олар Паннониялық аварлардың ықпалын жеңіп, Рим провинциясы Далмациядан оларды ығыстырды. Бір бауыр, Хробатос, хорваттардың атына атын берген деген болжам бар, бірақ көптеген тарихшылар бұл пікірді растамайды. Хорваттар 7 ғасырда Порга билігі тұсында христиан дініне біртіндеп көшті.

Хорваттардың ертедегі архонттары (7 ғасыр)

Аты Билік еткен кезең Ескертпелер Порганың әкесі 7 ғасырдың бірінші жартысы Хорваттар Паннониялық аварлармен соғысып, оларды қуып жіберген кездегі архонт, және Далмацияға қоныстануға Гераклийден (610–641) рұқсат алған. Порга 7 ғасырдың бірінші бөлігі Хорваттар Гераклий (610–641) немесе Констанс II (641–668) тұсында христиан дініне өтуді бастаған кездегі архонт.

Төменгі Паннонияның герцогтері (8 ғасыр 896)

Қазіргі Хорватияның Паннония жазығында орналасқан аймақтар ерте орта ғасырларда славян тайпаларымен қоныстандырылған, және тарих олардың кейбір билеушілерін тіркеген. Сурет атауы Билеу басталуы Билеу аяқталуы Ескертпелер Войномир шамамен 790 ж. шамамен 810 ж.
Заманауи емес Лютдевит шамамен 810 ж. шамамен 823 ж. Ратимир шамамен 829 ж. шамамен 838 ж. Браслав шамамен 882 ж. шамамен 896 ж. Әйелі Венцесла болған.

Хорватия герцогтері (8 ғасыр 925)

Хорваттар деп аталатын славян тайпалары қазіргі Хорватия аймақтарына шамамен 7 ғасырдың басында қоныстанды, ал олардың билеушілері 8 ғасырдың аяғында тарихи жазбаларда тіркеле бастады. Есімдер Билік етудің басталуы Билік етудің аяқталуы Ескермелер Вишеслав шамамен 785 ж. шамамен 802 ж. Вишеслав осы күнге дейін сақталған крещение тағын қалдырды, онда ол герцог екендігі айтылған (бірақ нақты аймағы белгісіз герцог). Крещение тағы Нинде табылғандықтан, сол кезде онда хорваттар тұрған деп есептелді, Вишеслав хорват тарихында хорват герцогы ретінде қарастырылады. Замандас емес Борна шамамен 810 ж. 821 ж. Мүмкін Вишеславтың ұлы. Франк императоры Карл I-нің вассалы. Оның лауазымдары Гудускани герцогы, Далмация және Либурния герцогы болды. Ол кезде осы аймақтарда хорваттар тұрғандықтан, ол хорват герцогы деп есептеледі. Владислав 821 ж. шамамен 823 ж. Борнаның туысы. Людмисл шамамен 823 ж. шамамен 835 ж. Кейбір дереккөздер оның Паннония герцогы Людевитті өлтіргенін айтады. Мислав шамамен 835 ж. шамамен 845 ж. Трпимирович әулеті Трпимир 845 ж. 864 ж. Трпимирович әулетінің негізін қалаушы Здеслав 864 ж. 864 ж. Трпимирдің ұлы Домагоевич әулеті Домагож 864 ж. 876 ж. Здеславты құлатты. Ильёк 876 ж. 878 ж. Кейіннен азамат соғысы кезінде қаза тапты. Трпимирович әулеті Здеслав 878 ж. 879 ж. Қайта орнатылған билеуші, Домагождың аты-жөні белгісіз ұлын құлатты. Бранмир оны 879 жылдың мамыр айында өлтірді. Домагоевич әулеті Бранимир 879 ж. шамамен 892 ж. Хорватияның ең ерте белгілі әйел билеушісі Марушамен (Мариосамен) үйленген. Трпимирович әулеті Мунцимир 892 ж. 910 ж. Трпимирдің ұлы. Мұтимир деп те аталады. Томислав I 910 ж. 925 ж.

Габсбургтер монархиясы тұсында (15271918)

1527 жылдың 1 қаңтарында Хорватия парламенті Хетинде жиналып, Габсбург әулетінен Фердинанд I-ді Хорватияның жаңа патшасы етіп сайлады. Габсбург монархиясы Бірінші коалиция соғысынан кейін Дальмация жерлерін аннексиялады. Далмация Корольдігі – Австрия империясының (1815–1867) және Австрия-Мажарстанның (1867–1918) Цислейтания бөлігінің құрамындағы жер. Сурет Атауы Патшалық мерзімі Әйелі (әлде) Ескермелер Габсбург әулеті Фердинанд I 1 қаңтар 1527 25 шілде 1564 (37 жыл) Венгриялық Анна (1547 ж. қайтыс болды) Людовик II-нің күйеу баласы. Ягилон және Габсбург әулеттері арасындағы келісімге сәйкес таққа талапкер болды. 1527 жылдың қаңтар айында Сабор оны патша етіп сайлады. Максимилиан 8 қыркүйек 1563 12 қазан 1576 (13 жыл) Испаниялық Мария Фердинанд I-нің ұлы. Сзигетвар шайқасы және хорват-словен шаруаларының көтерілісі кезінде билік жүргізді. Рудольф 25 қыркүйек 1572 26 маусым 1608 (35 жыл) Жоқ Максимилианның ұлы. Сисак шайқасы кезінде билік жүргізді. Ағасы Матиас II пайдасына тақтан бас тарды. Матиас II 26 маусым 1608 20 наурыз 1619 (10 жыл) Тирольдық Анна (1618 ж. қайтыс болды) Рудольфтың ағасы және Максимилианның ұлы. Фердинанд II 1 шілде 1618 15 ақпан 1637 (18 жыл) Мантуялық Элеонора (1622 ж. тұрмысқа шықты) Матиас II-нің туысы және Фердинанд I-нің немересі. 1630 жылы ол Валахиялықтарға (негізінен православиелік сербтерге) қатысты Статута Валахорумды қабылдады, осы арқылы оларды Әскери шекарада Венаның тікелей билігіне бағындырып, Сабордың оларға қатысты юрисдикциясын жойды. Фердинанд III 8 желтоқсан 1625 2 сәуір 1657 (31 жыл) Испаниялық Мария Анна (1631 ж. тұрмысқа шықты, 1646 ж. қайтыс болды) Австриялық Мария Леопольдина (1648 ж. тұрмысқа шықты, 1649 ж. қайтыс болды) Мантуялық Элеонора (1651 ж. тұрмысқа шықты) Фердинанд II-нің ұлы. Отыз жылдық соғысты аяқтады. Фердинанд IV 16 маусым 1647 9 шілде 1654 (7 жыл) Жоқ Фердинанд IV-нің ұлы және бірге патша болды. Леопольд I 27 маусым 1657 5 мамыр 1705 (47 жыл) Испаниялық Маргарет Тереза (1666 ж. тұрмысқа шықты, 1673 ж. қайтыс болды) Австриялық Клаудия Фелицитас (1673 ж. тұрмысқа шықты, 1676 ж. қайтыс болды) Нойбургтың Элеонора Магдаленасы (1676 ж. тұрмысқа шықты) Фердинанд III-нің ұлы. Зрински-Франкопан қастандығын жоққа шығарды және Сабордың патша сайлау құқығын жойды. 1669 жылы ол Загреб университетін құрды. Иосиф I 5 мамыр 1705 17 сәуір 1711 (10 жыл) Брауншвейгтік Вильгельмина Амалия Леопольд I-нің ұлы. Карл III 11 сәуір 1711 20 қазан 1740 (29 жыл) Брауншвейгтік Елизавета Кристина Иосиф I-нің інісі және Леопольд I-нің ұлы. Ол Австрия тағына әйелдер мұрагерлігін мойындаған Прагматикалық санкцияны жариялады, осы арқылы қызы Мария Терезияның тәуелді патша болуына мүмкіндік берді. Мария Терезия 20 қазан 1740 29 қараша 1780 (40 жыл) Киелі Рим императоры Франциск I (1765 ж. қайтыс болды) Карл III-нің қызы. Хорватияны округтерге (županije) бөлді. 1767 жылы ол 1779 жылға дейін Хорватия Корольдік Кеңесін (Consilium Regium) құрды, содан кейін оны жойды. Ол крепостнойлық және білім беру мәселелерінде, әсіресе әскери және экономикалық реформаларды жүргізді. Иосиф II 29 қараша 1780 20 ақпан 1790 (9 жыл) Жоқ Мария Терезияның ұлы. Крепостнойлық билікті жойды және хорват жерлерін ішінара германизациялады. Леопольд II 20 ақпан 1790 1 наурыз 1792 (2 жыл) Испаниялық Мария Луиза Иосиф II-нің ағасы және Мария Терезияның ұлы. Франц 1 наурыз 1792 2 наурыз 1835 (43 жыл) Сицилиялық Мария Тереза (1807 ж. қайтыс болды) Моденалық Мария Людовика (1808 ж. тұрмысқа шықты, 1816 ж. қайтыс болды) Бавариялық Каролина Августа (1816 ж. тұрмысқа шықты) Леопольд II-нің ұлы. Киелі Рим империясының құлауына жауап ретінде Габсбург монархиясын Австрия империясына біріктірді. Атаулы түрде соңғы Киелі Рим императоры. Фердинанд V 28 қыркүйек 1830 2 желтоқсан 1848 (18 жыл) Сардиниялық Мария Анна (1831 ж. тұрмысқа шықты) Францтың ұлы. Эпилепсиямен ауыратын ол 1848 жылғы төңкерістерге байланысты өзінің немере інісі Франц Иосиптің пайдасына тақтан бас тарды. Фердинанд V 1875 жылы қайтыс болды. Франц Иосип 2 желтоқсан 1848 21 қараша 1916 (67 жыл) Бавариялық Елизавета (1854 - 1898) Фердинанд V-нің немересі және Францтың немересі. Хорватияның ең ұзақ билік еткен монархы. Оның тұсында хорват жерлері (Хорватия, Славония және Далмация) 1848 жылы Бан Йосип Елачичпен біріктірілді. 1867 жылы ол монархияны Австрия мен Венгрияның қос бөлігіне қайта ұйымдастырды. 1868 жылдан бастап Хорватия Корольдігі Славония Венгрия Корольдігінің құрамында автономды корольдік болды. Қасиетті Карл IV 21 қараша 1916 1 сәуір 1922 (5 жыл) Пармалық Зита Франц Иосиптің шөбересі және Францтың шөпшешесі. Сабордағы (Хорватия парламенті) таққа отырғанда берген антында ол Хорватия, Далмация және Славонияның Риекамен біріктіретіндігін мойындады. Монархияның соңғы күндері ол "Звонимир патшалығы" деп аталатын триалистік манифестті қабылдады. Ол 1918 жылға дейін билік жүргізді, содан кейін мемлекеттік істерге қатысудан бас тартты, бірақ тақтан бас тартпады. Сабор Хорватияның Венгрия мен Австриямен одағын 1918 жылдың 29 қазанында тоқтатты, бірақ король Карл IV-ті ешқашан тақтан түсірмеді. Ол өмірінің қалған жылдарын 1922 жылы қайтыс болғанға дейін монархияны қалпына келтіруге тырысты. Католик шіркеуі оны киелі деп жариялады.

Югославия патшалары (1918-1945 жж.)

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Австрия-Мажарстанның ыдырауынан соң Хорватия жаңа құрылған Словендер, хорваттар және сербтер мемлекетіне қосылды. Ұзақ емес уақытқа өз билігінде болғаннан кейін, бұл мемлекет Караджорджевич әулеті тұсында Сербтер, хорваттар және словендер патшалығының құрамына кірді. 1929 жылы унитаристік реформалар кезінде патшалықтың атауы Югославия Корольдігі болып өзгертілді. 1920 жылы Рапалло шартынан кейін Истрия және Далмацияның бір бөлігі Италия Корольдігіне қосылды. Цветикович-Мачек келісімі және 1939 жылғы 24 тамыздағы Хорватия банаты туралы жарлық негізінде Хорватия банаты құрылды. Келісімге сәйкес, сайланған Сабор және патша тағайындаған бан Хорватиядағы ішкі мәселелерді шешетін болды. Сурет Атауы Билік ету мерзімі Жұбайы (лары) Ескертулер Караджорджевич әулеті Петр I 1 желтоқсан 1918 – 16 тамыз 1921 (2 жыл) Жоқ Сербия князі Александрдың ұлы. 1903 жылғы мамыр төңкерісінде Александр I Обренович патша қаза болғаннан кейін Петр Караджорджевич Сербияның жаңа патшасы болды. Кейіннен ол сербтердің, хорваттардың және словендердің патшасы атанды. Александр 16 тамыз 1921 – 9 қазан 1934 (13 жыл) Румынияның Мариясы (1922 жылы үйленді) Петр I-нің ұлы. Ол елдің атын Югославия Корольдігі деп өзгертіп, патшалық диктатурасын орнатты. 1934 жылы Марсельде Усташе қолдауымен ВМРО-ның қолынан қаза тапты. Петр II 9 қазан 1934 – 29 қараша 1945 Грекияның Александрасы (1944 жылы үйленді) Александрдың ұлы. Оның інісі Павле 1941 жылға дейін регент болып қызмет етті. 1941 жылдың сәуірінде Югославияға Остік күштерінің шабуылынан кейін эмиграциядағы Югославия үкіметінің бір бөлігі болды. Демократиялық Федеративтік Югославияда монархия 1945 жылғы 29 қарашада ресми түрде жойылды.

Тәуелсіз Хорватия мемлекетінің патшасы (1941-1943 жж.)

1941 жылы Хорватия Югославияның қалған бөлігімен бірге Оккупациялық державалар тарапынан басып алынды. Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті нацистік Германия мен фашистік Италияның марионеттік мемлекеті ретінде құрылды. Құрылғаннан кейін көп ұзамай мемлекеттік үкімет Звонимир тажының құрылуы туралы үш заң қабылдады, бұл елді заң жүзінде патшалыққа айналдырды. Үш күннен кейін Рим келісімдеріне қол қойылды. Италиялық принц Аимон Савой Аоста Хорватия патшасы етіп тағайындалды. Адриатика теңізіндегі көптеген аралдар мен Далмацияның бір бөлігі Италияға қосылды, олардың барлығы бірігіп, Далмацияның итальян басқармасын құрады. 1943 жылдың 10 қыркүйегінде Хорватия Тәуелсіз Мемлекеті Рим келісімдерін күшін жойды деп жариялады және Италияға берілген Далмацияның бөлігін қайта қосып алды. Сурет атауы Патшалық мерзімі Жұбайы (лары) Ескертпелер Савой үйі Томислав II (патшалыққа тағайындалған) 18 мамыр 1941 31 шілде 1943 Грекияның Иренасы Томислав II Флоренцияда, кейін Римде хорват патшалық кеңсесін (kraljevski stol) құрды. Ол бастапқыда Далмация аймағын Италияның аннексиясына қарсылық көрсетіп, патшалыққа талапкерліктен бас тартты, сондықтан кейбір дереккөздерде оны патшалыққа тағайындалған деп атайды. Ол 1943 жылдың 31 шілдесінде Виктор Эммануэль III-тің бұйрығымен Бенито Муссолини қызметтен алынғаннан кейін тақтан бас тарды.