Чекті ақшаға ауыстыру процесі және тарихы

Кіріспе

Чекті ақшаға айырбастау процесі. Чекті клиринг (немесе американдық ағылшын тілінде чек клирингі) немесе банк клирингі – бұл чек соғылған банктерден оны сақтауға берілген банкке ақшалай қаражатты (немесе оның құндылығын) аудару процесі. Әдетте, бұл чек төлемді жүзеге асыратын банкке физикалық түрде немесе чектерді қысқарту жүйесі арқылы цифрлық форматта жіберілуімен бірге жүреді. Бұл процесс клиринг айналымы деп аталады және әдетте сақтау банкіндегі шотқа ақша түсіріліп, чек соғылған банктегі шоттан сомасы шегеріледі, ал банктердің өзара шоттары да сәйкес түзетулерден өтеді. Егер чек банкке келген кезде шотта жеткілікті қаражат болмаса, ол жеткіліксіз қаражат деп белгіленіп, төленбеген чек ретінде қайтарылады.

Англия

Тексерістер Англияда 1600 жылдары қолданысқа түсті. Чекті алған адам ("төлем алушы") чек берушінің банкіне ("эмитент банкке") барып, чекті көрсетіп, төлемді ала алады. Төлем жасау алдында чек беруші банк чектің дұрыс екендігін тексереді, мысалы, қолтаңба чек берушіге тиесілі екенін, күні жарамды екенін, чек дұрыс толтырылғандығын және т.б. Сонымен қатар, төлем алушы өз банкіне чек тапсыра алады, ол оны төлем үшін эмитент банкке жібереді. 1770 жылға дейін Лондон банктері арасында чектерді бейресми алмасу жүргізілді. Әр банк қызметкерлері басқа банктердің барлығына барып, чектерді алмастырды, бір-бірімен есеп айырысуды аяқтағанға дейін олардың арасындағы қалдықтарды есепке алды. Күнделікті чектерді клирингтеу 1770 жылы басталды, осы кезде банк клерктері Лондон қаласындағы Ломбард көшесіндегі Dove Court мейрамханасы Six Bells-те жиналып, барлық чектерін бір жерде алмастырып, ақшалай есеп айырысты. Чектерді клирингтеуге арналған алғашқы ұйым 19-ғасырдың басында Лондонда құрылған Банкирлер клирингі болды. Ол Люббок банкінің Ломбард көшесіндегі бір бөлмесінде құрылды, онда Лондон банктерінің клерктері күнделікті чектерді алмастырып, есептерді реттесті. 1832 жылы Клирингтің негізін қалаушының досы Чарльз Бэббидж жаппай өндіріс туралы "Машиналар мен өндірістің экономикасы" атты кітап жариялады, онда Бэббидж Клирингтің қалай жұмыс істейтінін сипаттады:

Ломбард көшесіндегі үлкен бөлмеде Лондонның бірнеше банкінен шамамен 30 клерк бөлме төңірегінде орналасқан үстелдерде әліпбилік тәртіппен өз орындарын алады; әрқайсысының жанында кішкентай ашық жәшік және оның аты-жөні үлкен әріптермен қабырғада жазылған. Уақыт өте келе әр банктерден басқа клерктер бөлмеге кіріп, өтіп бара жатқанда, сол фирмаға тиесілі чектерді жәшікке салады. Күннің 17:00-сінен бастап, әрбір қарызкор банк клеркі клиринг инспекторына сол күні басқа банктерге тиесілі соманы қолма-қол төлеу үшін трибунаға шақырылды. Барлық қарызкорлар инспекторға төлегеннен кейін, ақшаға талапкер банктердің әрбір клеркі өз банкіне тиесілі ақшаны алу үшін трибунаға барып, жинады. Қарызкор банктер төлеген ақша сомасы талапкер банктер жинаған ақша сомасына тең болды. Төленген сома жиналған сомаға сәйкес келмейтін сирек жағдайларда, инспекторға жұмыс істейтін басқа клерктер құжаттарды тексеріп, сандық қателерді тауып түзетуге көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Банкирлер клирингі Стаффордширдегі Трентэм эстатесына эвакуацияланды. Қазіргі клиринг операцияларын Чектер және несиелерді клирингтік компаниясы, Ұлыбританияның клиринг орталығы жүзеге асырады.

Америка Құрама Штаттары

Саффолк банкі 1818 жылы Бостонда алғашқы клирингтік үйді ашты, ал 1850 жылы Нью-Йоркте құрылды. 1858 жылы Филадельфияда банкирлерге арналған клирингтік үй ашылды. Америкалықтар британдық чектерді клирингтеу жүйесін жетілдіріп, 1853 жылы Нью-Йорктегі Уолл-стриттегі Нью-Йорк банкінде банктердің клирингтік үйін, Клирингтік үй қауымдастығын ашты. Лондонның баяу процедурасында әр банк қызметкері бір-бірлеп инспектордың трибунасына шығар еді, ал Нью-Йорк процедурасында әр банктен екі қызметкер бір уақытта жұмыс істеді. Әр банк қызметкерінің біреуі 70 фут ұзындықтағы сопақ үстелдің ішінде отырды, ал екіншісі үстелдің сыртында, сол банктегі әріптесіне қарама-қарсы тұрды. Сырттағы қызметкерлердің әрқайсысы бір бума (файл) алып жүрді. Менеджер сигнал бергенде, сырттағы барлық қызметкерлер бір орынға солға жылжып, келесі отырған әріптесіне қарады. Егер отырған қызметкер ақша алуға тиіс немесе беруге тиіс банк өкілі болса, ақшаның таза сомасы, чектер мен құжаттармен бірге қол ауыстырылды. Осылайша, бірнеше операция бір уақытта, сопақ үстелдің бойымен жүзеге асырылатын. Менеджер тағы сигнал бергенде, процедура қайталанды, алты минуттан соң қызметкерлер өздеріне жүктелген барлық операцияларды аяқтап, бастапқы орындарына оралды және қағаздарында көрсетілгендей дәл сомада ақшаны ұстады. Қызметкерлер қателік жасаса айып төлейтін, ал уақыт өте келе айып мөлшері жылдам өсетін. 1913 жылы АҚШ-та Федералдық резерв жүйесі орталық, жетік капиталдандырылған клирингтік үй ретінде құрылды. Мақсаты – банктердің төлем қабілеттілігі күмәнді банктерден түскен чектерді қабылдаудан бас тартатын паникалық жағдайлардың алдын алу. Федералдық резерв физикалық түрде чектерді қабылдай және тасымалдай алады.

Операция

Банктің клиенті кез келген банкте ақшаға айналдырылатын чек тапсырғанда, банк депозитордың шотына чек сомасын жазады. Бірақ, осылай жазылған сома төлем банкі чекті өңдегенге дейін депозитор үшін «қолда жоқ» болып саналады. Егер чек сол банк клиентіне ашылған болса, банк әдетте келесі жұмыс күні чек дұрыс екенін тексеріп, чек берушінің шотынан дебеттейді, содан кейін чек өңделген деп есептеледі. Мысалы, егер күні жарамсыз болса, чек берушінің қолы банкте сақталған қолтаңбамен сәйкес келмесе, немесе чекке қол қойған адамдардың саны қате болса, чек жарамсыз деп танылады. Сондай-ақ, чек берушінің шотынан ақша алынбас бұрын, шотта жеткілікті қаражат болуы керек. Басқа банкте (осы банк «шығарушы банк» немесе «төлем банкі» деп аталады) ашылған чектерді, депозит банкі депозитордың шотына жазылған соманы өтеу үшін төлем алғанға дейін басқа банкке «тапсыру» қажет. Егер төлем банкі депозит банкіне чектің «ерекше өңдеуі» туралы хабарлама бермесе, мысалы, депозит банкінен сұраныс түскеннен кейін, қаражат келісілген «өңдеу мерзімі» өткен соң қолжетімді болады, әдетте үш жұмыс күнінен кейін, және депозитордың шоты «өңделген қаражаттан» тұрады деп сипатталады. Егер чек дұрыс болмаса, немесе чек шығарушы банкке келген кезде шотта жеткілікті қаражат болмаса, чек «жеткіліксіз қаражат» немесе «қайта тапсыру қажет» сияқты тиісті белгілермен қайтарылады. «Автоматтандырылған клиринг жүйесі (ACH) – бұл депозиттік мекемелер бір-біріне электрондық кредиттер мен дебеттердің партияларын жіберетін жалпыұлттық желі. Жалақының тікелей төленуі, әлеуметтік қамсыздандыру төлемдері және салықты қайтару – АХҚ кредиттерінің типовой мысалдары. Ипотекалық несиелер мен коммуналдық төлемдерді тікелей дебеттеу – АХҚ дебеттерінің типовой мысалдары. ACH желісі бастапқыда көбінесе қайталама төлемдерді өңдеу үшін пайдаланылса, қазіргі уақытта желі бір реттік дебеттік аударымдарды өңдеу үшін кеңінен қолданылады, мысалы, айналдырылған чек төлемдері және телефон мен интернет арқылы жасалған төлемдер. «CHIPS – әлемдегі ең ірі жеке секторлық АҚШ долларымен жасалатын төлем жүйесі, ол күн сайын трансшекаралық және ішкі төлемдер бойынша орташа есеппен 1,5 триллион доллар төлейді. Ол төлем жүйелерінің екі түрінің ең жақсы белгілерін біріктіреді: netting жүйесінің өтімділік тиімділігі және RTGS жүйесінің күндізгі нақтылығы». 1970 жылы Федералды резерв жүйесінің мүшелері болған Нью-Йорктің сегіз банкі ұйымдастырған CHIPS, жоғары құндық төлемдер үшін Федералды резервпен бәсекелеседі. 2001 жылға дейін CHIPS күнінің соңында есеп айырысатын болса, қазір нақты уақыт жүйесі арқылы күндізгі төлемді қамтамасыз етеді.

When a bank customer deposits a cheque, which may be drawn on any bank, the bank would credit the depositor's account with the amount of the cheque. However, the amount so credited is "not available" to the depositor until the cheque has been cleared by the paying bank. For cheques drawn on a customer of the same bank, the bank would, usually on the next business day, ensure that the cheque is in order and debit the account of the drawer, and the cheque would be taken to have been cleared. A cheque is not in order if, for example, the date is invalid, the drawer's signature is not like the one held by the bank, the wrong number of signatories have signed the cheque, etc. There must also be sufficient cleared funds in the account before the drawer's account is debited. Cheques drawn on another bank (termed "the issuing bank" or "paying bank") need to be "presented" to the other bank before the deposit bank receives payment to cover the amount credited to the depositor's account. In the absence of the paying bank notifying the deposit bank of the "special clearance" of the cheque, for example, following a request from the deposit bank, the funds become available after the passing of an agreed "clearance period", commonly three business days, when the depositor's account is described as comprising "cleared funds". If the cheque is not in order, or if there are not enough cleared funds in the account when the cheque arrived at the issuing bank, the cheque would be returned as a dishonoured cheque marked appropriately, such as "non sufficient funds" or "present again". "The automated clearinghouse (ACH) system is a nationwide network through which depository institutions send each other batches of electronic credit and debit transfers. The direct deposit of payroll, social security benefits, and tax refunds are typical examples of ACH credit transfers. The direct debiting of mortgages and utility bills are typical examples of ACH debit transfers. While the ACH network was originally used to process mostly recurring payments, the network is today being used extensively to process one time debit transfers, such as converted check payments and payments made over the telephone and Internet." "CHIPS is the largest private sector U. S. dollar funds transfer system in the world, clearing and settling an average of $1.5 trillion in cross border and domestic payments daily. It combines best of two types of payments systems: the liquidity efficiency of a netting system and the intraday finality of a RTGS." Organized in 1970 by eight New York banks who were members of the Federal Reserve system, CHIPS competes with the Federal Reserve for high value payments. Until 2001, CHIPS settled at the end of the day, but now provides intraday payment finality through a real time system.