Кіріспе

Рязань (Рязань, ; сондай-ақ Рязань) – Ресейдегі Рязань облысының ең ірі қаласы және әкімшілік орталығы. Қала Орталық Ресейде, Мәскеудің оңтүстік-шығысында, Ока өзенінің жағалауында орналасқан. 2010 жылғы халық санауы бойынша Рязань қаласының халқы 524 927 адамды құрайды, бұл оны Ресейдегі халық саны бойынша 33-ші қалаға, ал Орталық Ресейде Мәскеу, Воронеж және Ярославльден кейін төртінші орынға қояды. Бұрынғы ескі Рязань (Lang ru) қаласы, қазіргі Рязань қаласының шығысында орта ғасырдың соңында орналасқан және 1237 жылғы моңғол шапқыншылығына дейін Рязань княздығының астанасы болған. Рязаньды қоршау кезінде ол Ресейде қоршауға алынып, толығымен қиратылған алғашқы қалалардың біріне айналды. Астана кейін Переяславль Рязанскийге (Lang ru) көшірілді, ал 1778 жылы Екатерина II бұйрығымен Рязань деп қайта аталды. Қала Рязань Кремлі – тарихи мұражайымен, Пожалостин мұражайымен (Ресейдегі ең көне өнер мұражайларының бірі), академик И. П. Павловтың естелік мұражайымен және Рязань ұзақ қашықтықтағы авиация мұражайымен танымал. 2022 жылы Құрылыс министрлігі жаңа қалалық цифрландыру индексінің жаңартылған рейтингін жариялады. Рязань 250 мыңнан 1 миллионға дейін халқы бар қалалардың үштігіне кірді.

Рязан княздігі

Рязань аймағын 6 ғасырда славян тайпалары мекендеген. Рязань кремлі 800 жылы славян қоныс салушылары бұрын Волга фин халқы қоныстанған жерлерге ену мақсатымен салған деген пікір бар. Алғашқыда ағаштан салынған, кейіннен біртіндеп тас қамалмен алмастырылған. Кремльдің ең көне сақталған бөлігі 12 ғасырға дейін сақталып келген. Дегенмен, қала туралы ең алғашқы жазбаша мәлімет 1095 жылы Переславль деген атпен тіркелген. Ол кезде қала 1078 жылдан бері бар болған және ескі Рязань қаласының орталығы болған тәуелсіз Рязань княздығының құрамында болды. Рязаньнің алғашқы билеушісі – Рязань және Муром князі Ярослав Святославич (Киев Русі қалалары) болған деседі.

Моңғолдардың шабуылы

12 ғасырда орман мен даланың шекарасында орналасқан Рязань жерлері Еуропалық Ресейдің оңтүстік және солтүстік бөліктерінен жасалған көптеген шапқыншылықтарға ұшырады. Оңтүстіктен шабуылдар көбінесе половецтер (куман) сияқты әскери күштер тарапынан жасалды, ал солтүстікте Рязань Владимир-Суздаль князьдығымен қақтығысты, ол 12 ғасырдың соңына қарай Рязань астанасын бірнеше рет өртеп тастаған еді. 13 ғасырда Рязань Бату ханның моңғол шапқындығына ұшыраған алғашқы орыс қаласы болды. 1237 жылдың 21 желтоқсанында, қысқа қоршаудан кейін қала толығымен қиратылып, қайтадан тұрғызылмады. Осы оқиға салдарынан князьдіктің орталығы Переславль-Рязанский қаласына көшірілді, ол кейіннен қираған астананың атын алды. Ескі астананың орны қазір Спасск-Рязанскийге жақын орналасқан Старая Рязань (Ескі Рязань) деп аталады. 16-18 ғасырлардағы карталарда Рязань (Ескі Рязань) және Переславль-Рязань бірге көрсетілген.

Алтын топ

1380 жылы Куликово шайқасы кезінде Рязаньдің ұлы князі Олег және оның әскері, Татар Алтын Ордасының күшті билеушісі Мамай мен Литваның ұлы князі, Владимирдің ұлы князі Дмитрий Донскойдың басқаруындағы әскерлерге қарсы коалицияға тартылды. 13 ғасырдың соңында Рязань князьдері өз астанасын Переяславльге (Ланг ру) көшірді, ол 16 ғасырдан бері Рязань деп белгілі (1778 жылы ресми түрде қайта аталды). Княздық 1521 жылы толығымен таратылып, Мәскеудің Ұлы княздығының құрамына енді. Княздықтың соңғы билеушісі, Рязаньның Иван V-і, Мәскеудің ықпалын басып тастау үшін Қырым хандығымен келісім жасауға тырысқан деген күдікпен қысқа мерзімге қамауға алынды. Князь Литваның Ұлы княздығына қашып, 1534 жылға дейін қайтыс болды. Бұл кездегі Ресей жерлерінің оңтүстік шекарасында орналасқандықтан, Рязань қырым татарлары мен олардың одақтастарының шабуылдарынан үздіксіз зардап шекті.

Қиындықтар уақыты

1605 жылдың маусым айында Рязаньде Грекиялық Кипрде туған патриарх Игнатийтің ордасы болды. Ресей православие шіркеуі тарапынан Рязань архиепископы қызметіне жіберілген дін қызметкері ол, Тула қаласындағы жасақтарымен кездескеннен кейін Польшаның қолдауымен келген жалған Дмитрийді Ресей патшалығының заңды патшасы деп мойындаған алғашқы шіркеу адамы ретінде танымал болды. Сол шақта Рязань бұрынғы княздығы әртүрлі ақсүйек отбасыларға мекен болды, олардың ішіндегі ең белгілілері – Ляпуновтар, олардың Прокопий және Захарий Ляпунов ағайындары Ұлы қауіртпездік кезеңде Ресей тарихын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

Кеңес Одағы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Рязаньді неміс люфтваффесі бірнеше рет бомбалады. Соғыстан кейін бірден қаланың қарқынды дамуы басталды, ол Ресейдің Еуропалық бөлігінің ірі өнеркәсіптік, ғылыми және әскери орталығына айналды. 1960 жылдың 19 қазанында мұнай өңдеу зауыты алғашқы бензинін өндірді. Сол кезде Рязаньде КСРО-ның картоп жинау машиналарын өндіретін жалғыз кәсіпорны болды. "Рязельмаш" (Lang ru) зауыты, есептеу машиналарын шығаратын зауыт, ауыр құйма жабдықтар зауыты және тағы да басқалары салынды. Рязаньде Автомобиль мектебі мен Байланыс институты, теміржол әскерлерінің полкі, стратегиялық бомбалаушылардың әуе базасы және Дягилевтегі оқу орталығы орналасқан. Рязань қаласының халық депутаттары кеңесінің төрағасы және қала әкімі қызметін атқарған Надежда Николаевна Чумакованың кезінде қала ерекше қарқынмен дамыды. Чумакованың басшылығымен қала халқы 72 000-нан 520 000-ға дейін өсті. Ол әлеуметтік және мәдени нысандардың, 20-дан астам қалалық аудандардың құрылысын және жүздеген шақырым троллейбус, трамвай және автобус бағыттарын қадағалады. Ол кезде қаланың дамуындағы басты стратегия – қаланы көркейту болды. Рязаньді орман, саябақтар мен бақшалардың біріккен желісінен тұратын "жасыл" сақина қоршап тұрды, қаланың әр ауданында ірі саябақтар ашылды, ал гүлдер мен тік бау-бақша композициялары негізгі көшелерде ғана емес, сонымен қатар өнеркәсіптік аймақтар мен зауыт ғимараттарында да кеңінен қолданылды. Рязань КСРО қалалары арасында көріктендіру саласында бірнеше рет мойынсоқ алды. 26 жылдық қызметі барысында Чумакова Рязань атынан КСРО-ның Қызыл Туын жиі қабылдады.

Кеңес Одағынан кейінгі кезең

Кеңес Одағының ыдырауына дейін қаланың ЖІӨ-нің жартысынан астамы оның серік мемлекеттеріне экспортталды. 1990 жылдары Рязань 1998 жылғы Ресейдің қаржы дағдарысының салдарынан ауыр экономикалық қиындықтарға ұшырады, онжылдықтың соңына қарай көптеген бұрынғы кеңестік және жаңадан құрылған компаниялар банкротқа ұшырады. 1999 жылдың қыркүйегінде Рязаньде бірнеше тұрғын үйлерді жаруға талпыныс жасалды (төмендегі Рязань оқиғасына қараңыз). 2001 жылға қарай Рязань көршілес Мәскеу облысының күшті ықпалында қалды, ол саяси және экономикалық тұрғыдан маңызды әсер етіп отырды.

Сәулет

Рязань ғимараттары ерекше бір сәулет стилімен ерекшеленбейді. Көптеген белгілі орыс сәулетшілері Рязаньде жұмыс істеді, олардың ішінде Қазақов та осы қалада жұмыс істеп, қайтыс болды және Политех университетінің ғимаратын салды. Рязань шіркеулері 15-шы мен 19-шы ғасырлар аралығында салынған. Кеңес конструктивизмі Рязань сәулетіндегі маңызды кезең болды.

Қауымдастық

2006 және 2007 жылдары "Рязань Кремлі" тарихи-сәулет мұражайын қорғау жөніндегі қоғамдық комитет Воронеж епархиясының Рязань Кремліне меншік құқығын орнату әрекеттеріне қарсы науқан жүргізді. Қалада бірнеше экологиялық ұйым белсенді жұмыс істеп, заңсыз қоқыс орындарын жою және су қоймаларын тазалауға еріктілерді тартады. 2019 және 2020 жылдары осы ұйымдар экологиялық пикеттер мен наразылық акцияларын ұйымдастырды. "Рязань Велосипедтері" қаланың орталық саябақтарында велосипед жолдары салды. Бұл қызмет үкіметтің назарын аударды, олар Рязань қаласының бүкіл аумағымен өтетін бірнеше ұқсас жолдар салуға уәде берді.

Дін

Рязань – Ресей Православ шіркеуінің Рязань және Касимов епархиясының орталығы. Рязань Кремлінің Успенский соборы – қаланың ең маңызды соборларының бірі. Метрополия қаладағы діни ғибадатханалардың көп бөлігінің және монастырлардың жалғыз иегері болып табылады. Барлық қайғы шеккендер шіркеуі – сенушілердің қағидалық орталығы. Сонымен қатар, қалада католиктер, лютерандар, баптистер, Ехоба куәгерлері, елуінші күн адвентистері, мормондар, харизматиктер және Мұхтасибат мұсылмандары сияқты түрлі дін өкілдері тұрады, олар Ислам мәдени орталығын салған.

Туризм

Рязань – Орталық Ресейдегі маңызды туристік орындардың бірі. Рязань Кремлі – Рязань қаласының символы және ең басты көрікті жері. Бұл Рязань бекінісінің ежелгі негізгі құрылыстарының (11 ғасыр), шіркеулердің (15-20 ғасырлар) және Олег сарайының жиынтығы. Соборная қоңырауы – православие шіркеулеріндегі ең биік қоңыраулардың бірі. Рязань мемлекеттік өнер мұражайы – Ресей және Еуропа өнерінің ірі мұражайларының бірі. Онда Ф. Гуарди, А. ван Остаде, В.В. Кандинский және тағы басқалардың картиналары сақталған.

Қоршаған орта

2021 жылға қарай қаладағы ауаның ластану деңгейі салыстырмалы түрде жоғары болып қала береді. Жергілікті БАҚ қала маңындағы өнеркәсіптік кәсіпорындардан (мысалы, мұнай өңдеу зауыты) шығатын зиянды газдар мен күкірт диоксиді (SO2) сияқты улы заттардың көп мөлшерде таралуы туралы жиі хабарлайды. 2020 жылдың желтоқсан айында жергілікті әкімдік бұл мәселені шешу үшін жергілікті коммерциялық ұйымдарға айыппұл салған болатын.

Климат

Рязаньде ылғалды континенталды климат (Кёппен климаттық жіктелімі Dfb). Ең жоғары температура 2010 жылдың тамызында тіркелген, ал ең төменгі температура 1940 жылдың қаңтарында тіркелген.

Үкімет

Рязань қаласының басқару жүйесі қалалық заң шығарушы орган (Рязань қалалық думасы), қалалық әкімшілік және аудандық соттарға бөлінген. Қаланың атқару билігін қалалық губернатор, оның кеңесшілері мен орынбасарлары жүзеге асырады. Билік органдарының қызметін ресми түрде Рязань қаласының қоғамдық палатасы бақылайды, олар жастар белсенділерінің штабтарында жастармен жұмыс істейді. Қалалық дума – қалалық аумақта заң шығаруға уәкілеттік берілген жергілікті парламент. Ол кіші комитеттерге бөлінген. Рязань қаласында сонымен қатар тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық қызметтерінің және Қоғамдық жұмыстар департаментінің жұмысын үйлестіретін, қалалық аудандардағы қоғамдық кеңестер жүйесі де бар.

Өңірлік билік органдары

Қалада түрлі аймақтық басқару органдары орналасқан: Рязань облыстық думасы (облыстық парламент), облыстық үкімет және Рязань облысының губернаторы. Жоғары деңгейдегі қабылдаулар екі қалалық және бір қала маңындағы резиденцияда жүзеге асырылады.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Рязань облыстың әкімшілік орталығы және әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Рязань ауданының әкімшілік орталығы болып табылады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бөлім ретінде ол Рязань облыстық маңызы бар қала ретінде жеке қарастырылады.

Наразылықтар

2021 жылдың қаңтар айында қалада наразылық белсенділігі күрт өсті. 2021 жылғы Ресейдегі наразылықтар аясында Рязань қаласындағы митингілерге 2000-ға жуық адам қатысты.

Рязань оқиғасы

1999 жылы, қара киім киген деген күдікпен ФСБ офицерлері тобы қаланың шығыс жағындағы ғимаратты жаруға әрекеттенді. Бұл оқиға "Рязань оқиғасы" ретінде белгілі.

2000 жылдар

Бүгінгі таңда Рязаньдегі қылмыс көрсеткіші Ресей Ішкі істер министрлігінің мәліметінше, Орталық федералды округ қалалары арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі болып табылады. 2012 жылдың жарты жылдығында жүз мың адамға шаққанда 579,6 қылмыс тіркелді, бұл Орталық федералды округтың жүз мың адамға шаққандағы орташа көрсеткішіндегі 839 қылмыстан жартысына жуық. Рязаньдегі қылмыс деңгейінің төмен болуы полиция патрульдерінің күшейтілуіне, қаладағы әскери училищенің көп болуына және қаланың барлық аудандарына тараған ерікті халық жасақтарының штабтарына байланысты деп есептеледі.

Экономика

Қаладағы ірі өнеркәсіп кәсіпорындарына әскери радиоэлектроника өндірісі зауыты және мұнай өңдеу зауыты (Роснефтьтің еншілес компаниясы, «Рязань мұнай өңдеу компаниясы» АҚ) кіреді. Зауыт жылына 17 миллион тонна мұнай өңдеуге қабілетті.

1993 жылы EPAM Systems бағдарламалық жасақтаманы әзірлейтін компаниясы Рязань нарығына енді. 2016 жылдан бастап ол РМЭУ-мен бірлескен кәсіпорында жұмыс істеді, студенттерге тегін білім беруге көмектесті. 2012 жылы ресейлік іздеу жүйесінің ірі компаниясы Яндекс Сасовода 40 МВт қуаттылықтағы деректер орталығын іске қосты; 2019 жылға қарай 100 000 сервер орналастырылуы күтілуде. Қаланың солтүстік-батыс бөлігіндегі болат құю компаниясы ауыр металл конструкцияларын және өнімдерін, соның ішінде атом электр станцияларында пайдаланылатын өнеркәсіптік болат құбырларын өндіреді. Зауытта центрифугалық құю әдісі қолданылады.

Қоғамдық көліктер

Темір жол қала мен Мәскеуді (1864 жылдан бері) екі теміржол станциясы – Рязань I және Рязань II арқылы байланыстырады; екеуі де қала шегіндегі Рязань теміржол көлігі жүйесінің құрамында.

Әуежайлар

Диягилево стратегиялық бомбалаушы базасы қаланың батысында орналасқан, ал Александров әуе базасы мен Турлатово әуежайы оңтүстік-шығыста.