Кіріспе

1940 жылы Корольдік теңіз күштерінің "Иллюстриес" классына жататын "Формидабель" әуе кемесі Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін тапсырыс берілді. 1940 жылдың соңында құрылысы аяқталғаннан кейін ол қысқа мерзімге Жеке флотқа бекітілді, содан кейін зардап шеккен әпкесі "Формидабель" орнына Жерорта теңіз флотына жіберілді. 1941 жылдың басында Матапан мүйісі шайқасында "Формидабельдің" ұшақтары маңызды рөл атқарды, содан кейін олар одақтас кемелерге қорғау ұсынып, жапон күштеріне шабуылдар жасады, бірақ мамыр айында неміс бомбалаушыларынан ауыр зақымдар шекті. 1942 жылдың басында Үнді мұхитындағы Шығыс флотына тағайындалған "Формидабель" 1942 жылдың ортасында Виши Франциясына қарасты Мадагаскардағы Диего-Суарес шабуылын қамтамасыз етті, бұл жапондықтардың Үнді мұхитына шабуылдауының алдын алуға бағытталған шара болды. "Формидабель" қысқа мерзімге жөндеуге оралды, содан кейін қараша айында француз Солтүстік Африкасына басып кіру операциясы – "Torch" операциясына қатысты. Ол Жерорта теңізінде қалды және 1943 жылы Сицилия мен Италияға басып кіруді қамтамасыз етті, содан кейін ұзақ жөндеуге түсті. 1944 жылдың ортасында "Формидабель" Жеке флот құрамында Норвегиядағы неміс "Тирпиц" линкоріна бірнеше шабуыл жасады. 1945 жылы ол Ұлыбританиялық Тынық мұхиты флотына (BPF) қосылды, Окинава шайқасында көмекші рөл атқарды және кейін Жапонияның ішкі аралдарындағы нысаналарға шабуыл жасады. Кеме жапондықтар капитуляциядан кейін босатылған одақтас әскери тұтқындар мен сарбаздарды елдеріне қайтару үшін пайдаланылды, содан кейін 1946 жылға дейін бүкіл әлем бойынша британдық персоналды тасымалдады. Келесі жылы ол резервке қойылды және 1953 жылы металл тескісіне сатылды.

Негізгі мәліметтер мен сипаттама

Корольдік әскери-теңіз флотының 1936 жылғы теңіз бағдарламасы екі авианосецтің құрылысына рұқсат берді. Әмірші сер Реджинальд Хендерсон, үшінші теңіз лорды және флоттың бақылаушысы, бұрынғы бронесыз конструкцияны жай ғана өзгертуге бел буды. Ол авианосецтерді өздерінің ұшақтарымен сәтті қорғау үшін, ерте ескерту жүйесі болмаса мүмкін емес деп сенді. Мұндай жүйе болмаған жағдайда, құрлықтағы ұшақтардың оларға, әсіресе Солтүстік және Жерорта теңізі сияқты тар суларда шабуыл жасауына ештеңе кедергі келтіре алмайды. Осының мағынасы, кеме зақымдалғаннан кейін де әрекет етуге қабілетті болуы керек, ал оның нәзік ұшақтары зақымданудан толығымен қорғалған болуы керек. Мұны істеудің жалғыз жолы – ұшақтарға баспана беретін ангарды толықтай брондау еді. Бірақ кеменің жоғарғы бөлігіне сонша салмақ салу, тұрақтылық мәселелеріне байланысты бір қабатты ангарға ғана мүмкіндік берді. Бұл Illustrious класының ұшақ тасымалдау қабілетін, ескі бронесыз авианосецтермен салыстырғанда екі есеге азайтты, шабуылдық әлеуетті қорғанысқа саудаластыру. Formidable авианосецінің жалпы ұзындығы 740 фут (226 м), ал су сызығы бойынша 710 фут (216 м) болды. Оның ені су сызығы бойынша 95 фут (29 м) және толық жүктеме кезінде суға бату тереңдігі 28 фут (9 м) құрады. Оның стандартты жүктемедегі ауысу салмағы болды. 1940 жылы толыққанда экипажы шамамен 1299 адамды құрады. Кемеде үш Парсонс бу турбинасы болды, олардың әрқайсысы алты Адмиралтейство 3 барабанды қазаннан келетін бумен бір шпиндельді қозғайды. Турбиналардың жалпы қуаты жеткілікті болды, бұл кемеге максималды жылдамдыққа жетуге мүмкіндік берді. Теңіз сынақтарында Formidable жылдамдыққа жетті. Ол максималды мөлшерде жанармай майын тасыды, бұл оған жылдамдығында диапазонын қамтамасыз етті. |group=Ескерту: Қосымша экипаж, техникалық қызмет персоналдары және қосымша ұшақтарды қолдауға қажетті жабдықтар кемені қатты толыстырды. Оған бензин берілді.

Қару-жарақ, электроника және қорғаныс

Кеменің негізгі қару-жарағы - екі мақсатты 16 тез атылатын (QF) зеңбіректерден тұрды, олар қабырғаларына орнатылған сегіз қос зеңбірек мұнарасында орналасқан. Зеңбірек мұнараларының шатырлары ұшу палубасы деңгейінен жоғары шығып, жоғары бұрышта палуба арқылы оқ атуға мүмкіндік берді. Зеңбіректердің ең жоғарғы атыс қашықтығы болды. Жеңіл зениттік қорғанысы алты сегіздік орналымнан QF екі фунттық ("пом-пом") зениттік (AA) зеңбіректерінен құралды, алдыңғы және артқы бөліктерінде екі-екіден және кеменің сол жағындағы қабырғасында екі орналым болды. 1941 жылдың соңында жөндеу кезінде "Формидабель" кемесінің жеңіл AA қару-жарағы 10 Оерликон 20 мм автокөліктік зеңбіректің қосылуымен күшейтілді, олардың ең жоғарғы атыс қашықтығы болды. 1944 жылдың наурыз айындағы соңғы жөндеу кезінде ол бір сегіздік "пом-пом" орналымын төрттік орналыммен алмастырды және барлығы 20 қос және 14 жеке орналымға ие болды. Соғыс аяқталған кезде кемеде оның алғашқы алты сегіздік "пом-пом" орналымы, бес бірліктік электрмен жұмыс істейтін орналым, жеті 40 мм "Бофин" орналымы және 11 қос және 12 жеке 20 мм орналым болды. "Илластриес" класындағы кемелердің ұшу палубасы бронямен қорғалған, ал ангарлардың ішкі жақтары мен шеттері қалың болды. Ангар палубасы да қалың болды және кеменің толық енімен су сызығының 4,5 дюймдік броньды белдеуінің үстіне дейін созылды. Белдеу алдыңғы және артқы 2,5 дюймдік көлденең бөлімдермен жабылды. Су астындағы қорғаныс жүйесі - сұйық және ауа толтырылған, қабатталған бөлімдерден тұратын жүйе, оған сынықтардан қорғайтын қабырға тірегі орналасқан.

Құрылыс және қызмет көрсету

Формидабель 1937 жылғы Әскери-теңіз бағдарламасы аясында "Harland & Wolff" компаниясымен тапсырылды. Ол 1937 жылдың 17 маусымында Белфаст кеме құрылыс шеберханасында 1007 нөмірлі кеме ретінде салына бастады және 1939 жылдың 17 тамызында суға жіберілді. Суға түсіру рәсімі басталуға аздай қалғанда, кемені тіреп тұрған ағаш конструкция құлап, жұмысшылар кеменің астында және төңірегінде тұрғанда кеме сүйірлеуге түсті. Ұшып келген сынықтардан бір көрермен қаза тауып, кем дегенде 20 адам жарақат алды; алайда, Формидабельге ешқандай зақым келген жоқ. Осы оқиғадан кейін кеме "Өзін-өзі суға жіберген кеме" деп аталды. 1940 жылдың 24 қарашасында құрамына қабылданды. Олар 12 ақпанда екі "Альбакор" ұшағын жоғалтып, бір бу кемені батырды.

Матапан мысығы шайқасы

Бірнеше аптадан кейін ол жаңадан миналанған Суэц каналы арқылы сақтықпен өтіп, 10 наурызда Александрияға жетті. 829 НАС-қа жоғалғандарын толықтыру үшін "Фейри Свордфиш" торпедалық бомбалаушылары берілді. 20 наурызда "Формидбол" Мальтаға конвойды сүйемелдеп алып барды және Александрияға қайтып келе жатып, Критке бес ұшақпен ұшты. 27 наурыз күні таңертең Италия флотының басты күштері Мысыр мен Грекия арасындағы теңіз жолдарымен келе жатқаны байқалды. Кемені сол күні адмирал сэр Эндрю Каннингхэмнің басқаруымен үш линкор, крейсерлер мен эсминецтерден құралған күшпен ілгері жылжыды. 806 НАС-тан үш "Фулмармен" күшейтілген оның әуе тобы 13 "Фулмар", 10 "Альбакор" және 4 "Свордфиш" ұшақтарынан тұрды. "Альбакор" итальяндық кемелердің алдыңғы екеуіне торпедамен шабуыл жасады. Екі неміс "Junkers Ju 88" бомбалаушысы араласты, бірақ оларды сүйемелдеген "Фулмарлардың" жұбы ығыстырып шықты. Шабуыл сәтсіз аяқталып, үш "Альбакор" және екі "Свордфиштен" тұратын тағы бір шабуыл жасау тобы дайындалды. Оларды ұшырғаннан кейін көп ұзамай, сағат 12:22-де "Формидболға" торпеда тасымалдайтын екі "Savoia Marchetti SM.79" бомбалаушысы шабуыл жасады, бірақ ешқандай нәтиже бермеді. 14:50 шамасында бір "Альбакор" итальяндық линкорды торпедалады, бірақ қалғандары өткізіп алды. Торпеда соққаннан кейін линкордың қозғалтқыштары уақытша тоқтады және ауыр су тасқыны болды. Сағат 17:30-да алты "Альбакор" және екі "Свордфиштен" тұратын тағы бір әуе шабуылы жасалды, бірақ олар итальяндық крейсер "Пола" деп қателік жіберіп, оны шабуылдады. Крейсерді әуе кемесінің бірі торпедамен ұрып кетті, мүмкін, Малеме, Криттен келген 815 НАС-тың екі "Свордфишіннің" бірі, шабуылға дейін "Формидболдың" ұшақтарына қосылды. Бұл қателік линкордың портқа жетуіне мүмкіндік берді. Бір "Альбакорды" "Витторио Венето" атып түсірді, ал тағы екеуі отын біткеннен кейін шұғыналауға мәжбүр болды. Каннингхэм итальяндық кемелерді түн бойы қуды. Британдықтардың қуғындалғанын білмейтін крейсерлер мен эсминецтердің эскадрильясына "Полаға" көмек көрсету үшін қайтуға бұйрық берілді. Бұл эскадрильяға "Поланың" "Зара" және "Фиуме" сеңлілері кірді, ал "Витторио Венето" және басқа кемелер Тарантоға қарай жалғасты. Қараңғыда және радарсыз итальяндық крейсерлер таңғалды, ал үш линкор және "Формидбол" жақын қашыққа келіп, атыс ашты. Үш минуттан кейін "Фиуме" мен "Зара" жойылды. "Формидбол", тізбекте үшінші болып тұрды және 4,5 дюймдік зеңбіректермен атуға бұйрық берілді, бірақ бұйрық бірден кері қайтарылды және мұндай құнды кеме итальяндық кемелерге тым жақын болғандықтан, оң жаққа шығуға бұйрық берілді. "Формидболдың" 4,5 дюймдік зеңбіректерінің бірнешесі Екінші дүниежүзілік соғыстағы ұшақ тасымалдағыш кемелерінің жау соғыс кемелеріне негізгі қаруларымен атқан сирек оқиғалардың бірі болды. 18 сәуірде Жерорта теңіз флоты Триполидегі басты Оқпанның жабдықтау портын бомбалауға шықты және Родостан келген "SM.79" торпедалық бомбалаушылары шабуыл жасады. Торпедалық бомбалаушыларды "Фулмардың" жұбы ұстап алды, ол бір бомбалаушыны қатты зақымдады, ол өзінің базасына құлап түсті, бірақ бір "Фулмар" да "Формидболдың" бортында құлап қалуға мәжбүр болды. Келесі күні 806 НАС-тан "Фулмарлар" Киринецадан Сицилияға ұшып бара жатқан бір "CANT Z.1007" бомбалаушысын атып түсірді және Солтүстік Африкаға отын тасымалдайтын екі "Junkers Ju 52" көліктік ұшағын. 21 сәуір күні таңертең кеме тасымалдаушы ұшақтары портты жарықтандыру үшін жалынды жарықтар түсірді, сондықтан оны үш линкор мен жеңіл крейсерлер атып жіберді. Үйге бара жатқанда "Фулмардың" екі ұшағы "Dornier Do 24" ұшағын атып түсірді. Грекияны эвакуациялау кезінде "Формидбол" 29 сәуірде GA 15 конвойына әуеден қорғаныс жасады. 803 НАС-тан "Фулмар" кемесі 2 мамырда Александрияға қайтып оралғанға дейін қашуға мәжбүр болды. Ол 6 мамырда "Тайгер" операциясы кезінде қатысқан конвойларды әуеден қорғауға аттанды. 8 мамыр күні таңертең екі "Фулмар" флотын іздеп келген "Z.1007" ұшақтарын атып түсірді. Сол түстен кейін ұшақтар төрт неміс "Heinkel He 111" бомбалаушыларын атып түсірді, бір "Фулмар" құлап қалуға мәжбүр болды. Екі "Альбакор" және "Фулмар" ұшақтары күндіз ұрыс себептерімен емес, апатқа ұшырады. Келесі күні 806 НАС-тың екі "Фулмары" Сицилиядағы базасына апатқа ұшыраған "Ju 88" барлау бомбалаушысына қатты зақым келтірді. 11 мамырда флоттың және "Тигр" конвойының Александрияға жақындауы кезінде "Фулмардың" екі ұшағы "Ju 88" құрамына шабуыл жасап, бір бомбалаушыны зақымдады; бір "Фулмар" мен тағы бір "Ju 88" теңізге қарай бірге құлаған көрінді. Көптеген "Фулмарлар" операция кезінде жұмысқа жарамсыз болып қалды және "Формидбол" олар жөнделгенге дейін әуеден қорғаныс бере алмады. 26 мамырда флот келесі күні Скарантодағы базаға таңғы шабуылға шықты; кеме 12 "Фулмар" және 15 "Альбакор" мен "Свордфиш" ұшақтарын жинады. Алты "Альбакор" және төрт "Фулмар" әуе базасына шабуыл жасап, бір "Ju 88" ұшағын жойды және екеуін зақымдады. Сондай-ақ итальяндық "Savoia Marchetti SM.81" көліктік ұшағы және алты "Fiat CR.42 Falco" истребитель ұшағы зақымдалды. Кейінірек сол таңертең, флот Египетке қайтып келе жатқанда, "Фулмарлар" бір "He 111" және екі "Ju 88" ұшақтарын атып түсірді, бір "Фулмар" кемеге қонуға мәжбүр болды, ал екіншісі шұғыналауға мәжбүр болды. 13:10-да II./StG 2-ден келген "Junkers Ju 87 Stuka" шабуылдық бомбалаушыларының тобы байқалды; олар Тобрукқа бағытталған жабдықтау кемелерін іздеп келді және Крит шайқасына қатыспады. Олар "Формидболды" екі бомбамен ұрып, оның эсминецінің мұрын бөлігін жарып жіберді. Бомбалар 12 адамды өлтірді және 10 адамды жаралады; бір бомба кеменің оң жақ алдыңғы ұшу палубасының сыртқы бөлігінен толығымен өтіп, суға тигенге дейін жарылып, кеме қабырғасын тесіктермен жапты. Жақыннан болған жарылыс кеменің су астындағы оң жақ қабырғасында үлкен тесік жасады. Көрсетілген әуе шабуылына қарсы "Фулмарлардың" жұбы бомбасын тастағаннан кейін бір "Stuka" ұшағын атып түсірді және көп ұзамай кемеге қонуға үлкерді, бірақ ұшу 18:00-ге дейін мүмкін болмады. "Формидбол" келесі күні Александрияға келді және әуе тобын түсірді. Ол Норфолк теңіз кемежайында АҚШ-тағы тұрақты жөндеуге шығар алдында шұғыл жөндеулер алды, 829 НАС саяхат кезінде суастына қарсы патрульдеу үшін "Альбакорларымен" бірге ұшып өтті. Ол 25 тамызда келді және жөндеу жұмыстары желтоқсан айының басында аяқталды. Бірнеше күн теңізде сынақтан өткеннен кейін, 12 желтоқсанда "Иллюстриуспен" бірге Ұлыбританияға бағыт алды. 15/16 желтоқсан түнінде "Иллюстриус" "Формидболдың" корпусына соқтығысты, бірақ екі кеме де ауыр зақым алмады. Ол 1941 жылғы 21 желтоқсаннан 1942 жылғы 3 ақпанға дейін Белфаста жөнделді және 818 НАС және 820 НАС-тың "Альбакорларын" және 888 НАС-тың "Grumman Martlet" истребитель ұшақтарын алды.

Үнді мұхиты шабуылы

"Формидабль" 17 ақпанда Үнді мұхитындағы Шығыс флотына қосылу үшін шықты, Сьерра-Леонедегі Фритаунға бағытталған конвойды сүйемелдеп жүзіп кетті. Саяхатында кемедегі жолаушылардың бірі адмирал сэр Джеймс Сомервилл болды, ол Шығыс флотының Бас қолбасшысы лауазымына кірісуге дайын тұрды. Кеме 24 наурызда Цейлонның Коломбо қаласына жетті, ал Сомервилл сол күні соғыс кемесінде өз туын көтерді. "Формидабль" келгеннен екі күн өткен соң, Жапонияның Бірінші әуе флоты Голландияның Шығыс Үндістанындағы (қазіргі Индонезия) Селебестен (Сулавеси) шығып, Үнді мұхитындағы британдық күштерге шабуыл жасауға бет түзеді. Сомервиллге 28 наурызда жапондықтардың Цейлонға шабуыл жоспарлап отырғаны хабарланды және 30 наурызда флотына аралдың оңтүстік-шығысында жиналып, оларды тосқауылдауға бұйрық берді. "Формидабль", оның бірдей кластағы кемесі және "Уорспайт" кемелерінен құралған "А" күші 3 сәуірде жапондықтар британдықтар күткендей шабуыл жасамағаннан кейін Аду атолына жанармай құюға жіберілді. Корольдік әуе күштерінің "Консолидейтед Каталина" ұшағы 4 сәуірде "А" күші атолына келгеннен үш жарым сағаттан кейін жапондықтарды Цейлонның қашықтығында анықтады. "А" күші Цейлонға шабуыл жасамас бұрын оларды тосқауылдай алмағандықтан, Сомервиллдің түнде шабуыл жасауға мүмкіндік беретін бағытпен келгеннен кейін шамамен он бір сағаттан соң қайтып кетті. 5 сәуірде жапондықтар Коломбоға шабуыл жасағаннан кейін "Индомитабльдің" "Альбакор" ұшағы жапондық әскери кемелерінің бір бөлігін түннің қараңғысында байқады, бірақ 8 сәуірге дейін оларды таба алмады, осы кезде жапондықтар мақсатты нысанасы – Тринкомалиден бір күн қашықтықта болды және оларды тосқауылдау мүмкін емес еді. "А" күші 9 сәуірде Аду атолында жанармай құйды, содан кейін Үндістанның батыс жағалауына жапондық шабуылдың қаупін сейілту үшін Бомбейге жіберілді. Сомервилл Цейлонға тағы бір шабуыл жасалу мүмкіндігінен әлі де алаңдады және 24 сәуірде "А" күшін Кениядағы Момбаса портындағы Килидиндиге жіберді. Сапар барысында (5-7 мамыр) "А" күші Мадагаскардағы Вишилік Диего-Суарес қаласына жасалған шабуылды жапондық шабуылдан қорғауға көмектесті. "Формидабль" 10 мамырда Килидиндиге келді және 29 мамырда Коломбоға бағытталғанша сол жерде қалды. Кеме Шығыс флотында болған қалған уақытында Коломбо мен Килидинди арасында кезекпен жүрді. Осы кезеңде ол "Иллюстриес" кемесімен бірге Андаман аралдарына жасалған алдау шабуылына қатысты. Контр-адмирал Денис Бойд 24 тамызда кемеге өз туын көтерді, ал алты күннен кейін кеме жөндеуге үйге қайтып келді. 21 қыркүйекте Розитке жетіп, 18 қазанға дейін жөндеуден өтті. Сол күні ол Скапа-Флоуға бағытталды, онда 888 және 893 эскадрильяларынан 24 "Мартлет", 820 эскадрильясынан 12 "Альбакор" және 885 эскадрильясынан 6 "Супермарин Сифайр" истребительдерін француз Солтүстік Африкасына жасалатын шабуылға дайындау үшін қабылдады.

"Шамыл" операциясы

"Формидабель" 30 қазанда "Торч" операциясы үшін "Форс H" тобына бекітілді және Италия мен Франциядағы Окпан күштерінің десанттарына кедергі келтіруге тырысқан кез келген әрекетке қарсы Батыс Жерорта теңізінде қорғау қызметін атқарды. Оның "Мартлет" истребительдері 6 қарашада екі Ju 88 ұшағын атып түсірді, ал "Альбакор" бомбалаушылары 8 қарашада Алжирдегі десантты қолдау үшін түтін жабынын жасады. Оның екі "Альбакор" бомбалаушысы 17 қарашада, "Супермарйн Валрус" ұшағына берілген соң, оқиға орнынан кеткеннен кейін, оны торпедалап батырды. Ол айдың соңына дейін Альжир жағалауында одақтас күштерге әуе қолдауын жалғастырды, ал оның бір "Сифайр" истребителі 28 қарашада Ju 88 ұшағын атып түсірді. Жағадағы күштерді қорғаған кішігірім авиатасымалдағыштардағы истребительдер операцияның алғашқы күндерінде ауыр шығынға ұшырады, сондықтан "Формидабель" шығындарын толықтыру үшін 2 "Сифайр" және 15 "Мартлет" ұшағын жіберді.

Норвегиялық операциялар

Қазан айында тасымалдаушы "Home Fleet" флотына ауыстырылды және 13 қазанда Гибралтардан Гринкокке ұрыс кемесімен бірге кетті. Алты күннен кейін ол Скапа-Флоуда болды. 13 қарашада ол өзінің әуе тобынан ұшып, Белфастке ұзағырақ жөндеу жұмыстарын бастау үшін жөнелтілді, ол 19 қарашада келді. Кемеге жөндеу жұмыстары маусым айының басында аяқталып, қалған ай бойы кеме жұмыс істеді. 1841 NAS-тың 18 корсары мен 827 NAS және 830 NAS-тың 24 Fairey Barracuda торпедалық бомбалаушылары 29 маусымда ұшып кетті және Formidable Scapa Flow-ға кеме тасымалдаушылармен жаттығулар жүргізу үшін және 17 шілдеде Kaafjord-те Tirpitz-ке шабуыл жасаудан бұрын (Маскот операциясы) жүзіп кетті. Оның корсары соққы ұшағын басқа авиакомпаниялардан нысанаға дейін алып барды; біреуі неміс зениттік артиллериясымен атып түсірілді. Түтін көшпелі қалқан Барракудалардың көпшілігінің нысананы көруіне кедергі келтірді және олар Тирпицке тиісе алмады. Кеме Скапа-Флоуға оралғаннан кейін 827 және 830 NAS-тар 826 және 828 NAS-тармен алмастырылды, олар да Барракудаларды ұшатын болды. Формидабельс әуе тобы 7 тамызда Тирпицке (Гудвуд операциясы) қарсы жаңа шабуылдарға дайындалу үшін 1842 NAS-тың оншақты корсарымен күшейтілді. Екі Корсаир эскадрильясы No 6 әскери-теңіз ұшақ қанаты 14 тамызда әуе кемесіне отырды. Бірінші шабуыл 22 тамызда таңертең болды, онда Формидбель 24 корсарь мен 12 барракуданы неміс шайқас кемесі мен жақын маңдағы нысаналарға қарсы атқарды, олардың барлығы қайтып келді. Тирпицке тағы да түтін шымылдығы төгіліп, зақым келтірілмеді. Түстен кейін жоспарланған тағы бір шабуыл төмен бұлттар болғандықтан тоқтатылды. Ауа райының нашарлауы салдарынан 24 тамызға дейін шабуыл жасалмады. Кемеде 23 корсарь мен 16 барракуда болды, ал 3 ұшақ нысананың үстінен атып түсірілді. Осы шабуыл кезінде "Тирпиц" екі бомбадан жеңіл зақымданды. Бес күннен кейін соңғы шабуыл жасалды, бірақ ол да нәтиже бермеді. Кеме тасымалдаушы 2 қыркүйекте Скапа-Флоуға келді. Кейіннен ол Гибралтарға 21 қыркүйекте келіп, басқа нәрселермен қатар, Тынық мұхиттағы операцияларға дайындық үшін оның әуеге қарсы киімін арттырған жөндеуді бастады. No. 6 әскери ұшақ қанатының корсары 1945 жылы 1 қаңтарда ұшып кетті, 18 Grumman TBF Avengers 848 NAS. Бірнеше апта жұмыс істегеннен кейін, "Формидбель" 14 қаңтарда Гибралтардан шығып, Британдық Тынық мұхит флотына (БТФ) қосылды. Ол 10 наурызда Сиднейге, BPF негізгі базасына, жанармай құю және қоймалар мен оқ-дәрілерді жүзу үшін бірнеше аялдамадан кейін келді. 20 наурызда BPF қолбасшысы адмирал сэр Брюс Фрейзер кеме мен оның экипажын тексерді. Ол 4 сәуірде Филиппиннің Сан-Педро шығанағына Окинава мен Формоза аралдарындағы Сакисима аралдарындағы әуеайлақтарды бейтараптандыруға бағытталған BPF-тің Окинаваға қонуға дайындық аясында қайтуын күту үшін келді. Formidable алты күннен кейін 1-ші авианосец эскадрильясына қосылу үшін шақырылды. Ол 14 сәуірде келді және екі күннен кейін шабуылдар қайта басталғанда ұшақтарды қосты. 1842 жылғы ҰҚК-ның командирі операцияның алғашқы күні Нобара әуеайлағындағы ғимараттарды ату кезінде қаза тапты. Отын құйып, тағы екі күндік шабуылдан кейін BPF 20 сәуірде Сан-Педро шығанағына кемелерін қосымша операцияларға толықтыру үшін жөнелтті. 4 мамырда Окинаваға қайтып оралған флоты Сакисима аралдарындағы әуежайларға шабуыл жасады. BPF-тің екінші қолбасшысы вице-адмирал Бернард Роулингс және оның штабы жапондықтардың қарулы позицияларын линкерлер мен крейсерлердің ауыр қаруларымен бомбалау оларды әуе шабуылынан гөрі жоюдың тиімді әдісі болуы мүмкін деп шешті. Олар сол күні таңертең Мияко аралының Нобара және Хирара әуеайлақтарын бомбалау үшін Король Георг V және Хоу, сондай-ақ бес крейсерді бөлді, ал ұшақтар олардың үстінен қорғаныш КАП ұшып, снарядтарының құлауын байқады. Ең тиімді әуе кемелерін жоғалту күтілгеннен әлдеқайда маңызды болды және жапондықтар бұл мүмкіндікті пайдалана алды. Кемеде екі Корсар ұшағы бомбалауды байқау үшін ұшып шықты, ал 11 "Аванжер" ұшағы әуежайдың қақпасына ұшақтардың қонуына мүмкіндік беру үшін алға жылжытылып жатты. Кездейсоқ Mitsubishi A6M Zero истребителі 11:31-де шабуыл жасады. "Нуль" әуе кемесі палубасына оқ атудан бұрын, Формидабельдің қару-жарақтарынан атыс бастады. Содан кейін кеме оң жаққа бұрылмаса да, әуе кемесі палубасына бірден бұрылды. Жоғарғы қабатқа ұшақ түсіп, жарылыс кезінде құлаған. Жарылыс ұшақ палубасына үлкен саңылау салды, оның ұзындығы 7 метр, ені 6 метр, тереңдігі 1 метр, ортасында саңылау және төменгі жағында көп сызаттар бар. Ол 2 офицер мен 6 сарбазды өлтіріп, 55 экипаж мүшесін жарақаттады. Ұшу палубасы мен ангардағы өрттер 11:55-ке дейін сөндірілді, ал жөндеуге келмейтін жеті "Аванжер" және бір "Корсар" кемеден лақтырылды. 5 мамырда жапондықтардың әуе шабуылдары айтарлықтай азайды, бірақ Формидабельдің корсарларының бірнешесі, уақытша оның қарындасы "Викториус" ұшақтарынан ұшып, 9144 метр биіктікте жапондық барлау ұшағын атып түсірді. Кешкісін флот жанармай құю үшін қайтып келді және 8 мамырда қайтадан орналасты, бірақ ауа райының нашарлауы жоспарланған шабуылдарды тоқтатуға мәжбүр етті. 9 мамырда тағы бір камикадзе ұшқышы, Ёсинари Куросе, төмен биіктікте КАП-ты бұзып, 17:05-те Формидабельдің ұшу палубасына және ұшақтар тұратын жерге құлады. Соққы кемеге көп зақым келтірмеді, бірақ үлкен өрт пен жарылыс тудырып, 18 ұшағын жойды. Бір экипаж мүшесі, кіші офицер Джордж Хинкс қаза тапты, ал төртеуі жараланды. Кеме 50 минуттан кейін операцияларды жалғастыра алды, бірақ тек төрт "Аванжер" мен он бір "Корсар" жұмыс істейтін болды. Роулингс "Викториус" пен "Формидабельге" жөндеу жұмыстарын жүргізуге және әуе тобын толықтыруға көбірек уақыт беру үшін дереу қайтаруға шешім қабылдады. Ол сонымен қатар жапондықтардың жаңа төмен деңгейдегі тактикасына қарсы тұру үшін BPF-тің орналасуын қайта қарастырды, линкерлер мен крейсерлерді авианосецтерге жақын орналастырып, авианосецтерді бір-біріне жақын ұстап, шабуылдың ең ықтимал бағыттарында радарлық күзет крейсерлерін орналастырды. BPF 12 мамырда қайтадан әрекетке кірісті және сол күні немесе ертеңі күні жапондық ұшақтар көрінбеді немесе анықталмады. Формидабельдің "Аванжерлерінің" бірі 13 мамырда Индомитабльге тек бір қондыру шасси аяғы созылып, жапсырмаларсыз қонды. BPF келесі бірнеше күн бойы жапондықтардың аз ғана кедергісімен екі күндік операциялар мен бір немесе екі күндік кемелерін толықтыру режимін жалғастырды. 18 мамыр таңында қару-жарақ сақтаушылары ұшақтарға оқ-дәрілерді тиеп жүргенде, "Корсардың" қаруы кездейсоқ "Аванжерге" оқ атып, өртке ұшырады.

Жапон жағалауындағы операциялар

Кеме 31 мамырда келді және жөндеу жұмыстары үшін Бақ аралы кемежайдағы Капитан Кук докқа жеткізілді. 4 мамырда зақымдалған үш бронь пластинасының екеуі жөнделді, бірақ үшіншісі Австралияда қажетті қалыңдықтағы бронь пластиналары болмағандықтан, екі 1,5 дюймдік жоғары сапалы болат пластиналармен ауыстырылды. Сондай-ақ, кеменің машиналары, қазандықтары мен электр жүйелері жөнделді. Аралдың аумағы кеңейтіліп, оған адмиралдың штаб-кабинасы мен радар цехы салынды. 1-ші АКС-тің қолбасшысы контр-адмирал сэр Филип Виан жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін "Формидэйблге" өз байрағын ауыстырды. "Викториус" және король Георг V-пен бірге "Формидабель" 28 маусымда Сиднейден шығып, Адмиралтейство аралдарындағы Манус аралындағы BPF базасына қарай бет алды. Оның әуе тобы 36 корсар, 12 "Авенжер" және 6 "Грумман F6F Хеллкат" 1844 NAS құрамында болды. Соңғы екі ұшақ фототілдеу нұсқасы болды. №6 әскери-теңіз ұшақ қанаты 2-ші авиатасымалдаушылық авиация тобына қосылды, ол авиатасымалдаушының барлық ұшақтарын бақылайтын болды. Кемелер 4 шілдеде келіп, жанармай құйып, екі күннен кейін Жапонияның үй аралдарынан бұрыннан жұмыс істеп тұрған американдық үшінші флотқа қосылу үшін кетті. 16 шілдеде америкалықтармен кездесіп, келесі күні таңертең операция басталды. "Формидэйбл" 28 корсарды Токиодан солтүстікке қарай 17 шілдеде ұшырып кетті, бірақ кейбіреулері ауа райының нашар болуынан нысаналарын таба алмады. Келесі күні Токио маңындағы мақсаттарға 24 корсар шабуыл жасады, одан әрі ауа райы 24-25 шілдеге дейін ұшуды тоқтатқанға дейін, BPF ұшақтары Осака мен Ішкі теңіз маңындағы мақсаттарға шабуыл жасап, жапондық эскорт тасымалдаушы "Кайо" кемесін мүкісіттікке ұшыратты. 28 және 30 шілдеде әуе шабуылы қайта жалғасып, Майзуру маңында "Окинава" атты жапондық эскорт кемесін батты. Жаман ауа райы, жанармай құю қажеттілігі және Хиросимаға атом бомбасын түсіру 9 тамызға дейін әуе операциясын қайта бастауды кешіктірді. Таңертең "Формидэйбл" ұшағы оннан астам корсарларды ұшырып, бір сағаттан кейін Мацусима әуе алабына шабуыл жасаған "Авенжер" ұшақтарын ұшып шықты. Екінші ұшақпен 1841 NAS-тың аға ұшқышы лейтенант Роберт Хэмптон Грейдің басшылығымен Мияги префектурасының Онагава-Ван қаласында орналасқан жапондық әскери кемелерге шабуыл жасауға бағытталды. Грей екі эскорт кемесін байқап, шабуылға шықты. Ауыр зениттік оқтан оның қозғалтқышы өртенді, бірақ Грей шабуылдауын жалғастырды, бомбаны "Амакуса" (Etorofu классы) эскорт кемесіне бомбалаудан өткізіп жіберді. Кеме бес минут ішінде 157 адамның өмірін қиып, суға батып кетті. Грейдің ұшағы бомба тастағаннан кейін көп ұзамай кері айналып, теңізге құлады; ол аман қалмады. Кейін Грейге Виктория кресі (ВК) берілді. Шабуылдар келесі күні қайталанып, екі әскери кеме мен көптеген шағын сауда кемелерін батырып, көптеген темір жол локомотивтерін және тұрып қалған ұшақтарды жойды. BPF 10 тамыздан кейін Олимпиада операциясына дайындық үшін, қарашада жоспарланған Кюсюге шабуылға дайындалу үшін, ал күштің басым бөлігі, соның ішінде "Формидэйбл", 12 тамызда Манусқа кетті. Бірнеше күннен кейін жапондықтардың берілуі соғысты аяқтады.

Соғыстан кейінгі іс-шаралар

Формидбол 24 тамызда Сиднейге келді және ангарын одақтас әскери тұтқындар мен елге қайтатын сарбаздарды орналастыру үшін қайта жабдықтады. Әуе тобын қалдырып, көбірек жолаушы тасымалдау үшін кеме 30 қыркүйекте Манилаға жетті, онда 4 қазанда 1000-нан астам австралиялық бұрынғы әскери тұтқындарды тиеп, 21 қазанда Сиднейдегі Circular Quay-да түсірді. Үш күннен кейін ол Жаңа Британиядағы Каравия шығанағына бағыт алды, онда 1254 үндістандық әскерді тиеп, Сингапурға жалғастырды, онда үндістандық бұрынғы әскери тұтқындарды Бомбейге жеткізуге дейін тиеді. Сол жерде Формидбол Голландияның отаршылдық әскерлері билікті алғанға дейін Голландиялық Шығыс Индиядағы Батавияда тәртіп сақтау үшін үндістандық армияның жаяу әскер батальонын тасымалдады. Кеме Борнеодағы Таракан аралында 7-ші австралиялық дивизияның бөлімдері мен олардың жабдықтарын тиеп, Моротайда тағы австралиялықтарды жинады; ол 6 желтоқсанда Сиднейге келді. Вице-адмирал Виан 27 желтоқсанда кеме экипажына сөз сөйлеп, келесі күні 800 теңізшіні үйіне жіберді. Ол 1946 жылдың 5 ақпанында Портсмутқа келді. Ондағы кеме құрылыс шеберханасы ангарда тұрақты жайлар жасап, одан да көп адамды тасымалдауға дайындады. Бір айдан кейін "Формидбол" кемесі қайтадан келді, 1336 теңізші, сондай-ақ бірнеше Wrens және VAD медбикелерін тиеді. Ол 12 сәуірде жолға шығып, 576 теңізшіні түсіру үшін Коломбода тоқтады. Келесі сапары 15 маусым мен 25 шілде аралығында Бомбей мен Коломбоға жасалды. Кеме тамыз айында Сингапурда 114 офицер, 958 матрос және 11 VAD медбикесін, ал Тринкомалиде тағы 319 матросты тиеді. Формидбол Портсмут пен Сингапур арасындағы соңғы әскери сапарын 3 желтоқсан мен 3 ақпан 1947 жылдары жасап, Сингапурға 1000 Корольдік теңіз командасын жеткізді.

Пайдаланудан шығару және жою

1947 жылдың наурыз айының басында «Формидбель» кемесі қысқа мерзімді жөндеуге Розит қаласына солтүстікке бағытталды, содан кейін резервке жіберілді. 12 тамызда кеме құрамынан босатылды, ал кейінірек жасалған сараптама кеменің соғыс жылдарындағы зақымдары мен нашар материалдық жағдайының салдарынан, қаржылық жағдай қиын болған кезде оны экономикалық тұрғыдан жөндеу мүмкін емес екенін көрсетті. 1949 жылдың ортасында Спитхедке, ал 1952 жылдың қарашасында Портсмут корольдік кеме құрылыс орнына сүйретілді. «Формидбель» 1953 жылдың қаңтарында металл тескілеуге сатылды және Инверкейтингке сүйретіліп, сонда бөлшектелді.