Индонезиядағы 1623 жылғы қырғын: Амбойна трагедиясы

Кіріспе

1623 жылы Индонезиядағы өлтірулер

Амбойна қырғыны – 1623 жылы Амбон аралында (қазіргі Амбон, Малуку, Индонезия) жиырма бір адамның, оның ішінде ағылшын Шығыс Үндістан компаниясының қызметіндегі он адам, сондай-ақ жапон және португал саудагерлері мен бір португал азаматы, Голландия Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) агенттері тарапынан жасалған азаптау және өлім жазасы. Бұл Англия мен Біріккен провинциялардың Шығыс Үндістан компаниялары арасындағы дәмдеуіш саудасындағы қатыгез бәсекелестіктің нәтижесі болды және 17 ғасырдың соңына дейін екі ел арасындағы шиеленістің себебі болып қала берді.

Өмірбаян

Нидерланд Республикасы құрылғаннан бастап Испания патшалығымен соғыста болды (1580-1640 жылдары бұл патшалық Португалия патшалығымен династиялық одақта болған). 1598 жылы Испания патшасы Нидерландының Португалиямен саудасына эмбарго жариялады, сондықтан нидерландтар Тордесильяс шарты бойынша Португалияға бөлшектенген аймақтарда өздеріне дәмдеуіштер іздеуге кірісті. 1605 жылдың ақпанында Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) адмиралы Стивен ван дер Хаген Амбойнадағы португалдық Виктория бекінісін басып алып, Викториядағы португалдық сауда мүдделерін өз бақылауына алды. Басқа еуропалық саудагерлер сияқты, олар да қару күшімен басқа еуропалық елдердің өкілдерін (факторларын) шығарып, дәмдеуіш саудасында жергілікті монополияға қол жеткізуге тырысты. Бұл әсіресе ағылшын Шығыс Үндістан компаниясымен шиеленіске әкелді, ал сер Эдвард Мишельборнның іс-әрекеттері голландиялықтарды ашуландырды. Елдік үкіметтер сөзсіз араласуға мәжбүр болды, бұл Англияның Джеймс I мен Нидерландтың Генерал-штаттары арасындағы жақсы қарым-қатынасқа қауіп төндірді. Джеймс I патшасы мен Нидерландтың Генерал-штаттары 1619 жылы Лондонда Шығыс Үндістандағы ынтымақтастық туралы келісімге келді, осы арқылы екі соғысып жатқан компанияны біріктірді. Дәмдеуіштер нарығы олардың арасында екінің бірі пропорциясында бөлінді (екі компания да өз нарықтарында заңды монополияға ие болды); Батавияда екі компанияның саудагерлерін басқару үшін Қорғаныс кеңесі құрылды; ең бастысы, енді бұл саудагерлер сауда посттарын бейбіт түрде бөлісуге тиіс болды, бірақ әр компания өзі басып алған посттарды сақтап, оларды күзетуге міндетті болды. Голландиялықтар бұл ережені әр компанияның басқаратын жерлерде екі компанияның қызметкерлеріне қатысты заңдық билікке ие екендігін білдіреді деп түсіндірді. Керісінше, ағылшындар келісімнің 30-бабындағы төрелік туралы қағидаға сүйене отырып, "басқа" компанияның қызметкерлеріне тек Қорғаныс кеңесі ғана билік ете алады деп мәлімдеді. Бұл келесі оқиғалардағы маңызды пікір қақтығысына себеп болды.

From its inception, the Dutch Republic was at war with the Spanish crown (which was in a dynastic union with the Portuguese crown from 1580 to 1640). In 1598 the king of Spain embargoed Dutch trade with Portugal, and so the Dutch went looking for spices themselves in the areas that had been apportioned to Portugal under the Treaty of Tordesillas. In February, 1605 Steven van der Hagen, admiral of the Dutch East India Company (VOC), conquered the Portuguese fortress of Victoria at Amboyna, thereby taking over the Portuguese trading interests at Victoria. Like other European traders they tried to obtain a local monopsony in the spice trade by keeping out the factors of other European countries by force of arms. This especially caused strife with the English East India Company while the actions of the interloper Sir Edward Michelborne incensed the Dutch. Unavoidably, the national governments got involved, and this threatened the congenial relations between James I of England and the Dutch States General. King James I and the Netherlands States General caused the two warring companies to conclude a Treaty of Defence in London in 1619 creating cooperation in the East Indies. The market in spices was divided between them in a fixed proportion of two to one (both companies having legal monopolies in their home markets); a Council of Defence was instituted in Batavia that was to govern the merchants of both companies; most important, those merchants were now to share trading posts peacefully, though each company was to retain and police the posts it had occupied. The Dutch interpreted this latter provision to mean that each company had legal jurisdiction over the employees of both companies in the places it administered. Contrarily, the English maintained, on the basis of the arbitration article 30 of the treaty, that only the Council of Defence would have jurisdiction over employees of the "other" company. This proved to be an important difference of opinion in the ensuing events.

Оқиға

Келісімге қарамастан екі компания арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп қалды. Екі тарап та бір-біріне көптеген наразылықтарын білдірді, оның ішінде сенімсіздік, келісім міндеттемелерін орындамау және олармен жұмыс істеген жергілікті билеушілермен қарым-қатынаста бір-бірін жасырын түрде бұзуға жасалған әрекеттер. Амбойна аймағында жергілікті VOC губернаторы Герман ван Шпеулт 1622 жылдың соңында Тернат сұлтанымен қиындыққа тап болды, ол испандарға адалдығын ауыстыру ниетінде екенін көрсетті. Ван Шпеулт ағылшындардың осы қиындықтарды жасырын түрде тудырып жатқанын күдіктенді. Соның салдарынан Амбойнадағы голландтар, сауда орнын бірге пайдаланған ағылшын саудагерлеріне күдіспен қарады. Бұл күдіктер 1623 жылдың ақпанында нақтыланды, сол кезде VOC-тің қызметіндегі жапондық жалдамалы әскердің бірі (ронин, яғни қызметсіз самурай) Виктория бекінісінің қорғанысын тыңшылық ету кезінде ұсталды. Сұраққа алынғанда, ол басқа жапондық жалдамалы әскерлермен бірге бекініске шабуыл жасап, губернаторды өлтіру жоспары бар екенін мойындады. Ол сондай-ақ ағылшын факторларының басшысы Габриэль Тауерсонды да бұл құлқынға қатысқан ретінде айыптады. Кейіннен Тауерсон және Амбойнадағы және көрші аралдардағы басқа ағылшын қызметкерлері тұтқындалып, тексерілді. Көп жағдайда, бірақ әрқашан емес, тексеру кезінде азаптау қолданылды. Азаптау әдісіне басына су құйып, оның айналасына мата орап, сұраққа тартылатын адамды бірнеше рет тұншығуға жақын әкелу кірді (қазіргі уақытта бұл суға батыру деп аталады). Бұл сол кездегі Голландиялық Шығыс Үндістанындағы әдеттегі тексеру тәсілі еді. Ағылшын деректеріне сәйкес, одан да қатыгез азаптау түрлері қолданылды. Кінәлілерді бағанаға тартып, отқа жаққан, пышақтап, ал кейбіреулерінің мүшелерін оқпен жарып жіберді. Голланд соттарының мәліметтеріне сәйкес, күдіктілердің көпшілігі, азапталған немесе азапталмаған, өздеріне тағылған айыпты мойындады. Рим-голландиялық құқық бойынша кінәлі деп танылу үшін мойындау қажет болғандықтан, мемлекетке қарсы сатқындық жасады деген айыппен сотталғандар Амбойнадағы губернатор мен VOC кеңесінен тұратын сот тарапынан өлім жазасына кесілді. Алайда, төрт ағылшын мен екі жапондық сотталғандар кейіннен кешірілді. Соның салдарынан он ағылшын, тоғыз жапон және бір португал (соңғылары VOC қызметкерлері) өлім жазасына кесілді. 1623 жылдың 9 наурызында олардың бастары кесілді, ал ағылшын капитаны Габриэль Тауерсонның басы барлығына көріну үшін бағанаға ілінді. Бұл оқиға екі үкімет бірнеше жыл бойы іздеген мақсат – англо-голландиялық ынтымақтастыққа деген үміттің соңғы нүктесін қойды және Үндістанда Голландияның үстемдігінің басталуын белгіледі.

Despite the treaty, relations between the two companies remained tense. Both parties developed numerous grievances against each other including bad faith, non performance of treaty obligations, and "underhand" attempts to undercut each other in the relations with the indigenous rulers with whom they dealt. In the Amboyna region, local VOC governor Herman van Speult had trouble, in late 1622, with the Sultan of Ternate, who showed signs of intending to switch allegiance to the Spanish. Van Speult suspected the English of secretly stirring up these troubles. As a result, the Dutch at Amboyna became suspicious of the English traders that shared the trading post with them. These vague suspicions became concrete when in February 1623 one of the Japanese mercenary soldiers (ronin, or masterless samurai in the employ of the VOC) was caught in the act of spying on the defenses of the fortress Victoria. When questioned under torture the soldier confessed to a conspiracy with other Japanese mercenaries to seize the fortress and assassinate the governor. He also implicated the head of the English factors, Gabriel Towerson, as a member of the conspiracy. Subsequently, Towerson and the other English personnel in Amboyna and adjacent islands were arrested and questioned. In most, but not all cases, torture was used during the questioning. Torture consisted of having water poured over the head, around which a cloth was draped, bringing the interrogated repeatedly close to suffocation (this is today called waterboarding). This was the usual interrogative procedure in the Dutch East Indies at the time. According to the English version of events, even more sadistic forms of torture were used. The accused conspirators were stretched on the rack, subjected to flame, stabbed, and several had their limbs blown off by gunpowder. According to Dutch trial records, most suspects confessed that they were guilty as charged, with or without being tortured. Since the accusation was treason, those that had confessed (confession being necessary for conviction under Roman Dutch law) were sentenced to death by a court consisting of the governor and Council of the VOC at Amboina. However, four of the English and two of the Japanese condemned were subsequently pardoned. Consequently, ten Englishmen, nine Japanese and one Portuguese (the latter being employees of the VOC), were executed. On 9 March 1623 they were beheaded, and the head of the English captain, Gabriel Towerson, was impaled on a pole for all to see. The incident ended any hope of Anglo Dutch cooperation in the area, a goal that both governments had been pursuing for several years, and marked the beginning of Dutch ascendancy in the Indies.

Салдары

1623 жылдың жазында кешіріліп, ақталған ағылшындар Батавияға кемемен барып, голландиялық генерал-губернатор Питер де Карпентьеге және Қорғаныс кеңесіне Амбойна ісі туралы шағымданды. Олар бұл жалған айыптау екенін, қиялға негізделгенін және жақын арада алынған мойндаулар қатаң азаптаулар арқылы ғана қол жеткізілгенін айтты. Батавиада әділеттік ала алмағандықтан, Батавиадағы ағылшын факторымен бірге Англияға сапар шекті. Олардың әңгімесі Англияда қызу пікір-таластарға себеп болды. EIC директорлары ағылшын үкіметінен VOC-тен өтемақы талап етуді және Амбойна судьяларына голландиялық үкіметтен тиісті жаза беруді сұрады. Англия елшісі сэр Дадли Карлтонның айтуынша, оқиғаның осы нұсқасы голландиялық үкіметтік ортада VOC-қа наразылық тудырды. Бірақ VOC көп ұзамай оқиғаның басқа нұсқасын ұсынды, ол ағылшын нұсқасымен қарама-қайшы болды. Голландиялық Генералдық штаттар фактілерді анықтау үшін бірлескен ағылшын-голландиялық тергеу комиссиясын құруды ұсынды, бірақ ағылшындар бұл ұсынысты тым көп уақыт алатыны үшін қабылдамады. Голландиялықтар ағылшындар тілегендей, азаптау мен жазалауға кінәлілерді дереу жазалауға құлықсыздық танытты, сондықтан Штаттар Генералдықтары Голландия республикасындағы жоғары соттардың судьяларынан құралған тергеу комиссиясын тағайындады. Амбойна судьялары Шығыс Үндістаннан қайтарылып, үй қамауына алынды. Тергеу баяу өтті, себебі тергеу комиссиясы ағылшын куәгерлерін тексеруді қалады. Ағылшын үкіметі бұл талапқа келіспеді, өйткені куәгерлерді Республикаға саяхаттауға мәжбүрлей алмайтынын сезінді. Сонымен қатар, ағылшындар өздерінің ісін EIC қызметкерлерін соттауға соттың құзырсыздығына негіздегендіктен (Англияның Қорғаныс шартының түсіндірілуіне сәйкес), жазалаулар ағылшын көзқарасымен заңсыз болды және осылайша, адам өлтіру құқығын бұзу болып саналды. Бұл мәселе куәгерлерді тексермей-ақ шешілуі мүмкін еді. Алайда, голландиялықтар Амбойнадағы соттың құзыретті болғанын мәлімдеді және тергеуді судьялардың әрекеттеріндегі мүмкін бұзушылықтарға шоғырландырды. 1630 жылы ағылшын куәгерлері ақсақал Генри Вэйнмен бірге Нидерланд Республикасына барды. Олар сотқа шектеулі шарттармен қол жеткізілді. Сот шешімінің жобасы (айыпталғандарды ақтау) 1632 жылы жаңа ағылшын королі Чарльз I-ге мақұлдау үшін ұсынылды (екі үкімет бұрын келіскендей). Ол қабылданбады, бірақ айыпталған судьялар голландиялық билік органдарымен босатылды. 1654 жылы Товерсонның мұрагерлері және басқалары Амбойнадағы оқиғалар үшін VOC-тен £3,615, ал EIC £85,000 өтемақы алды.

In the summer of 1623, the Englishmen who had been pardoned and acquitted sailed to Batavia and complained to the Dutch governor general Pieter de Carpentier and the Council of Defence about the Amboyna affair, which they said was a false accusation based upon a fantasy and that the confessions had been obtained only by severe torture. When they were unable to obtain redress in Batavia, they traveled to England, accompanied by the English factor at Batavia. Their story caused an uproar in England. The directors of the EIC asked that the English government demand reparations from the VOC and exemplary punishment of the Amboina judges from the Dutch government. According to the English ambassador Sir Dudley Carleton, the version of events as he presented it also caused much anger at the VOC in Dutch government circles. However, the VOC soon presented its version of events which contradicted the English version in essential respects. The Dutch States General proposed a joint Anglo Dutch commission of inquiry to establish the facts, but the suggestion was rejected by the English as too time consuming. The Dutch did not want to execute the culprits of the torture and executions summarily as the English wished, so the States General commissioned an inquiry by delegated judges from the highest courts in the Dutch republic to investigate the matter. The Amboyna judges were recalled from the East Indies and put under house arrest. The trial progressed slowly because the court of inquiry wished to cross examine the English witnesses. The English government balked at this demand because it felt it could not compel the witnesses to travel to the Republic. Besides, as the English based their case on the incompetence of the court to try employees of the EIC (according to the English interpretation of the Treaty of Defence), the executions were ipso facto illegal in the English view and, therefore, constituted a judicial murder. This contention could be decided without an examination of the witnesses. The Dutch, however, maintained that the court at Amboyna had been competent and therefore concentrated their inquiry on possible misconduct of the judges. The English witnesses traveled to the Dutch republic in 1630 with Sir Henry Vane the Elder. They were made available to the court under restrictive conditions. The draft verdict of the court (an acquittal of the accused) was presented to the new English king Charles I in 1632 for approval (as agreed beforehand by the two governments). It was rejected, but the accused judges were released by the Dutch authorities. In 1654, Towerson's heirs and others received £3,615 and the EIC £85,000 from the VOC in compensation for the events at Amboyna.

Парақшалар соғысы

Шығыс Үндістан компаниясы нәтижеге наразы болды, сондықтан 1632 жылы оның директорлары голландтардың ұстанымына қатысты кеңінен түсіндірмелер мен қарсылықтарды қамтитын, барлық қажетті құжаттарды қамтитын толық брошюра жариялады. Голландтар 1624 жылы өздерінің хатшысы Виллем Борель жазған анонимді памфлет арқылы қоғамдық пікірге әсер етуге тырысты. Сол кезде елші Карлтон оны Бас кеңес тарапынан «жала жабу» ретінде тоқтатуға қол жеткізді. Алайда, Флашингтегі ағылшын пасторы Джон Винг оны жасырын түрде аударған да, Англияға жіберген, онда ол Шығыс Үндістан компаниясын ашуландырды. Шығыс Үндістан компаниясының брошюрасында азаптаудың қорқынышты егжей-тегжейлері, түпнұсқадағы «Relation» деген бөлімде баяндалғандай, жазылған. Голландтар соғыста жеңіліп, 1654 жылғы Вестминстер шартында тірі қалған кінәлілерді үлгілі жазалауды талап ететін шартты қабылдауға мәжбүр болды. Алайда, сол кезде ешбір кінәлі тірі қалмаған сияқты. Сонымен қатар, шарт негізінде төрелік шешім қабылданғаннан кейін ағылшын құрбандарының мұрагерлеріне барлығы 3615 фунт стерлинг өтемақы берілді. Брошюра мен оның айыптаулары Екінші ағылшын-голландия соғысының басталуында да рөл атқарды. Голландиялық колония Жаңа Нидерландты аннексиялауға қолданылған соғыс себебінің бірі Амбойна қырғыны болды. Бреди шарты (1667) осы соғысты аяқтады және мәселені шешкендей көрінді. Алайда, Үшінші ағылшын-голландия соғысы кезінде бұл мәселе тағы да үгіт-насихат контекстінде көтерілді. Джон Драйден «Амбойна немесе голландтардың ағылшын саудагерлеріне жасаған қатыгездіктері» атты пьеса жазды, бұл пьеса оның меценатының, Англияның осы соғысқа кіруіне себеп болған Довердің құпия шартының бас келіссөзшілерінің бірінің тілегі бойынша жазылған сияқты. Пьесада губернатор Ван Спеулттың Габриэль Тауерсонға деген анимусы губернатордың ұлы мен Тауерсонның жергілікті ханшайымға деген махаббат бәсекелестігімен байланыстырылған. Ұл ханшайымды зорлағаннан кейін Тауерсон оны дуэльде өлтіреді. Содан кейін губернатор қазасын өтейді. Джонатан Свифт 1726 жылғы «Гулливердің саяхаттары» романының 3-ші кітабының 11-тарауында осы қырғынға сілтеме жасайды. Лемюэль Гулливер өзін «голландиялық» деп көрсетіп, Жапониядан шыққанда Амбойна деп аталатын голланд кемесіне отырады. Ол экипажға жапондықтардан талап етілген «Хрестке ие болу» рәсімін орындамағанын жасырады, себебі «егер отандастарым, голландтар бұл құпияны білсе, менің тамағымды кесіп тастайды».

The East India Company was unhappy with the outcome, and in 1632 its directors published an exhaustive brochure, comprising all the relevant papers, with extensive comments and rebuttals of the Dutch position. The Dutch had already sought to influence public opinion with an anonymous pamphlet, probably authored by its secretary, Willem Boreel in 1624. At the time, ambassador Carleton had procured its suppression as a "libel" by the States General. However, an English minister in Flushing, John Winge, inadvertently translated it and sent it to England, where it displeased the East India Company. The East India Company brochure contained the gruesome details of the tortures, as related in its original "Relation". The Dutch lost the war and were forced to accept a condition in the 1654 Treaty of Westminster, calling for the exemplary punishment of any surviving culprits. However, no culprits appear to have been still alive at the time. Moreover, after arbitration on the basis of the treaty, the heirs of the English victims were awarded a total of £3615 in compensation. The brochure and its allegations also played a role at the start of the Second Anglo Dutch War. One of the casus belli used for the annexation of the Dutch colony New Netherland was the Amboyna Massacre. The Treaty of Breda (1667) ending this war appeared to have finally settled the matter. However, during the Third Anglo Dutch War, the matter was again raised in a propagandistic context. John Dryden wrote a play, entitled "Amboyna or the Cruelties of the Dutch to the English Merchants", apparently at the behest of his patron who had been one of the chief negotiators of the Secret treaty of Dover that caused England's entry into that war. The play embellishes the affair by attributing the animus of Governor Van Speult against Gabriel Towerson to an amorous rivalry between the (fictitious) son of the governor and Towerson over an indigenous princess. After the son rapes the princess, Towerson kills the son in a duel. The governor then takes his revenge in the form of the massacre. Jonathan Swift refers to the massacre in Book 3, Chapter 11 of Jonathan Swift's novel Gulliver's Travels (1726). Lemuel Gulliver pretends to be a "Hollander" and boards a Dutch ship named the Amboyna when he leaves Japan. He conceals from the crew the fact that he has not performed the ceremony demanded by the Japanese of "trampling upon the Crucifix" because, "if the secret should be discovered by my countrymen, the Dutch, they would cut my throat in the voyage."