Табиғаттағы ескірген теориялар мен пікірлер

Кіріспе

Табиғи философия мен табиғат тарихындағы ескірген теориялар

Бұл тізім ғылымдағы және ғылыми емес табиғи философия мен табиғат тарихындағы, кейіннен ғылыми теориялармен ығыстырылған, жақсы қабылданған теорияларды тізімдейді. Көптеген қабылданбаған түсіндірмелердің бұрын ғылыми консенсуспен қолдау табылған, бірақ кемшіліктер анықталғаннан және қолда бар деректерді жақсы түсіндіретін жаңа теориялар пайда болғаннан кейін олар ауыстырылды. Қазіргі заманға дейінгі түсіндірмелер ғылыми әдіс пайда болғанға дейін туды, олардың эмпирикалық негіздері әртүрлі болды. Кейбір теориялар толығымен жойылды, мысалы, энергия және термодинамика флогистон теориясын ығыстырды. Ал кейбір теориялар толық емес немесе белгілі бір жағынан дұрыс емес деп танылған, бірақ әлі де қолданылады. Мысалы, Ньютонның классикалық механикасы күнделікті қашықтықтар мен жылдамдықтардағы практикалық есептеулер үшін жеткілікті дәлдікте болып табылады және ол әлі де мектептерде оқытылады. Жарық жылдамдығына жақын қашықтықтар мен жылдамдықтар үшін күрделірек релятивистік механика, ал өте кішкентай қашықтықтар мен нысандар үшін кванттық механика қолданылуы керек. Қазіргі түсіндірмелерде ескірген теориялардың кейбір аспектілері қайта қолданылады. Мысалы, миазма теориясы барлық аурулар "жаман ауа" арқылы таралады деп болжады. Ал қазіргі заманауи микробтық теория аурулар микроорганизмдер арқылы туындайтынын анықтады, олар ластанған заттарға тию, қан және ластанған су сияқты әртүрлі жолдармен таралуы мүмкін. Батпақты жерлердегі "жаман ауадан" аулақ болудың аурудың алдын алуға көмектесетіні осылай түсіндіріледі. Миазма теориясы ұсынған шаралардың бірі – жаңа ауаны желдету, кейбір жағдайларда, мысалы SARS-CoV-2 сияқты ауа арқылы таралатын микробтарды таратуды тоқтату үшін пайдалы болып қалады. Кейбір теориялар жалған ғылымнан туындайды немесе оны жалғастырады, ол өзін ғылыми және фактілерге негізделген деп көрсетеді, бірақ ғылыми әдіске сүйенбейді. Ғылыми теориялар тексеруге жарамды және жолданбас болжамдар жасайды. Сондықтан, ғылым саласындағы ескірген теориялардың тізімі ұлғайып бара жатса, бұл жақсы ғылымның белгісі болуы мүмкін, ал ескірген теориялардың болмауы ғылыми әдісті қолданудағы мәселелерді көрсетеді. Шеңберлік ғылымға қазіргі уақытта негізгі ғылыми қауымдастық қолдамайтын теориялар кіреді, өйткені олар жеткілікті эмпирикалық дәлелдерге ие болған емес, бұрынғыда басым болған, бірақ кейіннен жойылған, немесе эмпирикалық растаудан кейін басымдыққа ие болған протоғылымдар болып табылады. Лысенкошылдық, нәсілдік ғылым немесе әйелдер гистериясы сияқты кейбір теориялар эмпирикалық емес, саяси себептермен тудырылып, күшпен таратылды.

This list catalogs well accepted theories in science and pre scientific natural philosophy and natural history which have since been superseded by scientific theories. Many discarded explanations were once supported by a scientific consensus, but replaced after more empirical information became available that identified flaws and prompted new theories which better explain the available data. Pre modern explanations originated before the scientific method, with varying degrees of empirical support. Some theories are discarded in their entirety, such as the replacement of the phlogiston theory by energy and thermodynamics. Some theories known to be incomplete or in some ways incorrect are still used. For example, Newtonian classical mechanics is accurate enough for practical calculations at everyday distances and velocities, and it is still taught in schools. The more complicated relativistic mechanics must be used for long distances and velocities nearing the speed of light, and quantum mechanics for very small distances and objects. Some aspects of discarded theories are reused in modern explanations. For example, miasma theory proposed that all diseases were transmitted by "bad air". The modern germ theory of disease has found that diseases are caused by microorganisms, which can be transmitted by a variety of routes, including touching a contaminated object, blood, and contaminated water. Malaria was discovered to be a mosquito borne disease, explaining why avoiding the "bad air" near swamps prevented it. Increasing ventilation of fresh air, one of the remedies proposed by miasma theory, does remain useful in some circumstances to expel germs spread by airborne transmission, such as SARS CoV 2. Some theories originate in, or are perpetuated by, pseudoscience, which claims to be both scientific and factual, but fails to follow the scientific method. Scientific theories are testable and make falsifiable predictions. Thus, it can be a mark of good science if a discipline has a growing list of superseded theories, and conversely, a lack of superseded theories can indicate problems in following the use of the scientific method. Fringe science includes theories that are not currently supported by a consensus in the mainstream scientific community, either because they never had sufficient empirical support, because they were previously mainstream but later disproven, or because they are preliminary theories also known as protoscience which go on to become mainstream after empirical confirmation. Some theories, such as Lysenkoism, race science or female hysteria have been generated for political rather than empirical reasons and promoted by force.

Биология

Спонтандық туу – күрделі тіршіліктің жансыз материядан өздігінен пайда болуы туралы принцип, бұл процестің біртекті немесе ата-аналық көбеюден өзгеше, күнделікті құбылыс екені есептелді. Луи Пастер жасаған тәжірибемен нағыз емес деп дәлелденді: микроорганизмдердің өздігінен пайда болуы байқалған жерлерде, сүзгіленбеген ауаға қол жеткізбей процесті қайталағанда ол қайталанбады; аппарат атмосфераға ашылғанда бактериялар өсуі басталды. Түрлердің трансмутациясы, Ламаркизм, мұрагерлікпен берілетін қасиеттер, Лысенкошылдық – эволюцияның алғашқы теориялары. Тәжірибелермен расталмады және Дарвиннің эволюциясы мен Мендель генетикасының дамуымен ескірді, бұл қазіргі синтезде біріктірілді, онда гендер ДНК нысанында ата-аналық қасиеттерді ұрпаққа берудің негізгі жолы екені анықталды. Эпигенетикадағы жаңалықтар организмдердің өмірлік тәжірибесінің кейбір шектеулі жағдайларда олардың балаларының дамуына әсер ететінін көрсетті. Витализм – тірі организмдердің материядан тәуелсіз, белгілі бір "өмірлік күш" арқасында тірі екенін айтатын теория, материяның дұрыс жиналуынан емес. Ол органикалық химияның, биохимияның және молекулалық биологияның дамуымен бірте-бірте сенімсіздікке ұшырады, бұл салалар ешқандай "өмірлік күшті" таба алмады. Фридрих Вёлердің аммоний цианатынан мочевинаны синтезі – ұзақ жолдың бір қадамы ғана болды, үлкен жоққа шығару емес. Аналық әсер – ананың ойларының туа біткен кемшіліктерге себеп болатыны туралы теория. Тәжірибелік қолдауы жоқ (теория емес, идея) және генетикалық теориямен ескірді (сондай-ақ ересектердің ауруларының түйелік шығу тегі, геномдық импринтингті қараңыз). Преформатизм – барлық организмдер өмірдің басынан бері бар болған және гаметаларда кішкентай, бірақ толыққанды қалыптасқан жеке тұлға бар, ал адамдарда – гомункулус деген теория. Микроскопия қолжетімді болған кезде қолдау таба алмады. Цитология, ДНК-ның ашылуы және атомдық теориямен ескірді. Рекапитуляция теориясы – "онтогенез филогенезді қайталайды" деген теория. Баердің эмбриология заңдарын қараңыз. Телегония – ұрпақтың анасының бұрынғы серігінен, сондай-ақ оның нақты ата-анасынан қасиеттер мұраға алатыны туралы теория, көбінесе расизммен байланысты. Азиядан шығу теориясы – қазіргі адамдардың Африкадан шыққандығы туралы кең таралған көзқарас, бірақ көп аймақтық шығу гипотезасы да қолдауға ие (оның ішінде Азиядан шыққандығының бұрынғы дәлелдері бар). Ғылыми расизм – адамзат физикалық жағынан жоғары немесе төмен тұратын нәсілдерден тұрады деген теория. Адам эволюциясының генетикасы мен қазіргі антропологиямен ескірді. Мендель генетикасы, классикалық генетика, Бөвери-Саттон хромосомалық теориясы – алғашқы генетикалық теориялар. Өздігінен жарамсыз деп танылмады, бірақ молекулалық генетикаға енгізілді. Жыныс клеткасы теориясы, иммуноглобулиннің әртүрлілігін әрбір антидененің жеке жыныс клеткасы генінде кодталғанын түсіндірді.

Spontaneous generation – a principle regarding the spontaneous generation of complex life from inanimate matter, which held that this process was a commonplace and everyday occurrence, as distinguished from univocal generation, or reproduction from parent(s). Falsified by an experiment by Louis Pasteur: where apparently spontaneous generation of microorganisms occurred, it did not happen on repeating the process without access to unfiltered air; on then opening the apparatus to the atmosphere, bacterial growth started. Transmutation of species, Lamarckism, inheritance of acquired characteristics, Lysenkoism – first theories of evolution. Not supported by experiment, and rendered obsolete by Darwinian evolution and Mendelian genetics, combined in the modern synthesis which finds that genes in the form of DNA are the primary way parental characteristics are passed to descendants. Discoveries in epigenetics have shown that in some very limited ways, the life experiences of organisms can affect the development of their children. Vitalism – the theory that living things are alive because of some "vital force" independent of matter, as opposed to because of some appropriate assembly of matter. It was gradually discredited by the rise of organic chemistry, biochemistry, and molecular biology, fields that failed to discover any "vital force." Friedrich Wöhler's synthesis of urea from ammonium cyanate was only one step in a long road, not a great refutation. Maternal impression – the theory that the mother's thoughts created birth defects. No experimental support (a notion rather than a theory), and rendered obsolete by genetic theory (see also fetal origins of adult disease, genomic imprinting). Preformationism – the theory that all organisms have existed since the beginning of life, and that gametes contain a miniature but complete preformed individual, and in the case of humans, a homunculus. No support when microscopy became available. Rendered obsolete by cytology, discovery of DNA, and atomic theory. Recapitulation theory – the theory that "ontogeny recapitulates phylogeny". See Baer's laws of embryology. Telegony – the theory that an offspring can inherit characteristics from a previous mate of its mother's as well as its actual parents, often associated with racism. Out of Asia theory of human origin – The majority view is of a recent African origin of modern humans, although a multiregional origin of modern humans hypothesis has much support (which incorporates past evidence of Asian origins). Scientific racism – the theory that humanity consists of physically discrete superior or inferior races. Rendered obsolete by Human evolutionary genetics and modern anthropology. Mendelian genetics, classical genetics, Boveri–Sutton chromosome theory – first genetic theories. Not invalidated as such, but subsumed into molecular genetics. Germ line theory, explained immunoglobulin diversity by proposing that each antibody was encoded in a separate germline gene.

Психология

Тілді балалық шақта меңгеруге қатысты таза мінезшілдік түсіндірмелер, тілге қатысты когнитивтік бейімделулерді зерттеу арқылы нақты емес болып шықты. Психомоторлық үлгілеу – интеллектуалдық қабілеттердің жетілмеуі, мидың зақымдануы, оқу қиындықтары және басқа да танымдық ауруларды емдеуге бағытталған ғылыми емес тәсіл.

Қазіргі кезде толық емес деп саналатын теориялар

Бұл теориялар енді шындықтың ең толық бейнесі деп есептелмейді, бірақ белгілі бір салаларда немесе жағдайларда пайдалы болып қалады. Кейбір теориялар үшін толыққанды модель белгілі, бірақ практикалық қолдану үшін одан әлдеқайда қарапайым жуықтау жақсы нәтижелер береді, ал есептеулер көбінесе аз болады. Ньютон механикасы салыстырмалылық теориясы және кванттық механика арқылы толықтырылды. Жарық жылдамдығына жақындамаған жағдайларда Ньютон механикасына қатысты салыстырмалылық түзетулері өте шағын, ал кванттық түзетулер көбінесе атомдық немесе одан да үлкен масштабтарда елеусіз болып табылады; Ньютон механикасы көптеген жағдайларда инженерлік және физикалық есептер үшін толыққанды жарамды. Меркурий планетасының перигелий прецессиясының аномалиясы – бұл салыстырмалылық теориясы Ньютонның гравитациялық теориясынан гөрі дәл модель екенін көрсететін алғашқы байқаулық дәлел болды. Классикалық электродинамика кванттық электродинамикаға өте жақын жуықтау болып табылады, тек өте кішкентай масштабтарда және әлсіз өріс күштерінде ғана ерекшеленеді. Бордың атом моделі атомның кванттық-механикалық моделімен толықтырылды. Сұйықтың денеге түсіретін күшіне қатысты Ньютонның ауа кедергісінің синус квадраттық заңы деп аталатын формуланы Ньютон емес, оның есептеу әдісін қолданған басқа ғалымдар жасаған; ол жоғары жылдамдықтағы гипердыбыстық ағыннан басқа жағдайларда қате және пайдасыз деп табылған. Бұрын кең таралған эрозия циклы қазір ландшафт эволюциясының көптеген мүмкіндіктерінің бірі саналады. Континенттік дрейф теориясы плиталар тектоникасының құрамына еніп, одан әрі жетілдірілді. Рационалды таңдау теориясы – адамның мінез-құлқының моделі ретінде.