Кіріспе
1585–1589 жылдардағы француз дін соғысындағы соғыс, сонымен қатар Сегізінші дін соғысы деп те аталады, 1585–1589 жылдары өтті және Франциядағы дін соғыстары деп белгілі азамат соғыстарының сегізінші қақтығысы болды. Бұл үш жақты соғыс болды, онда: Франция королі Генрих III, роялистер мен политиктер қолдады; Наварра королі Генрих, кейіннен Францияның Генрих IV, француз тағының мұрагері және гугеноттардың басшысы, Англияның Елизавета I және неміс протестант князьдері қолдады; және Генрих Лотарингиялық, Гиз герцогы, католик лигасының басшысы, Испанияның Филипп II қаржылап, қолдады. Соғыстың түпкі себебі 1584 жылғы 10 маусымда мұрагер, Анжу герцогы Франциск (Генрих III-нің інісі) қайтыс болғаннан кейін туған патшалық мұрагерлік дағдарысы болды. Бұл баласыз Генрих III-нің тағына протестант Генрих Наваррскийді мұрагер етті, оның өлімі Валуа әулетін тоқтататын еді. 1584 жылғы 31 желтоқсанда Католик лигасы Жоинвиль шарты арқылы Испанияның Филипп II-мен одақтасты. Соғыс католик лигасы король Генрих III-ті протестантизмді заңсыз деп жариялайтын және Генрих Наваррскийдің таққа құқығын жоятын Немур шартын (1585 жылғы 7 шілдеде) қабылдауға көндірген (немесе мәжбүрлеген) кезде басталды. Генрих III-ке патшаның сүйіктісі Анна де Жойездің әсері тиген болуы мүмкін. 1585 жылдың қыркүйегінде Папа Сикст V Генрих Наваррскийді және оның туысы, жетекші генералы Кондені патшалық мұрагерліктен шеттету үшін айыптады.
The War of the Three Henrys , also known as the Eighth War of Religion , took place during 1585–1589, and was the eighth conflict in the series of civil wars in France known as the French Wars of Religion. It was a three way war fought between:
King Henry III of France, supported by the royalists and the politiques;
King Henry of Navarre, later Henry IV of France, heir presumptive to the French throne and leader of the Huguenots, supported by Elizabeth I of England and the German protestant princes; and
Henry of Lorraine, Duke of Guise, leader of the Catholic League, funded and supported by Philip II of Spain. The underlying cause of the war was the looming royal succession crisis from the death of heir presumptive, Francis, Duke of Anjou (Henry III's brother), on 10 June 1584, which made the Protestant Henry of Navarre heir to the throne of the childless Henry III, whose death would extinguish the House of Valois. On 31 December 1584, the Catholic League allied itself with Philip II of Spain by the Treaty of Joinville. The war began when the Catholic League convinced (or forced) King Henry III to issue the Treaty of Nemours (7 July 1585), an edict outlawing Protestantism and annulling Henry of Navarre's right to the throne. Henry III was possibly influenced by the royal favorite, Anne de Joyeuse. In September 1585, Pope Sixtus V excommunicated both Henry of Navarre and his cousin and leading general Condé to remove them from the royal succession.
1585 жыл
Соғыстың алғашқы кезеңінде монархистер мен Католик лигасы олардың ортақ жауы – гугеноттарға қарсы бекем одақтастар болды. Филипп Эммануэль, Меркуер герцогы, Католик лигасының көрнекті мүшесі және 1582 жылдан бері Бретань губернаторы, 1585, 1587 және 1588 жылдары протестанттарға қарсы науқандар жүргізді, бірақ бірнеше рет жеңіліп, қашуға мәжбүр болды, осылайша нашар жауынгер ретінде беделін қалыптастырды (Брантом оны әзіл-қалжыңмен "дук де Рекуль" ("Шегіну герцогы") деп атады). Бастапқы кезеңде Меркуар 1585 жылы Пуатуға басып кірді және Конде ханзадасы Анриге (1552–1588) қарсы Фонтенэй-ле-Конте шайқасында шайқасты. Конде оны Луара өзенінен кері шегінуге мәжбүр етті, оның жүктерінің көп бөлігін және Меркуар жорығының басында алған соғыс олжасын басып алды, сондай-ақ Меркуардың бірнеше топ сарбаздарын тұтқынға алды. Ол Жойеузе бастаған патша әскерін жеңіп, герцогтың өзі шайқаста қаза тапты. Бұл гугеноттардың майданда алған алғашқы жеңісі болды. Генрих III Германия және Швейцария әскерлерінің бірігуіне жол бермеді. Швейцария оның одақтастары болды және оны бағындырудан босату үшін Францияға басып кіруге келді; бірақ Генрих III олардың басып кіруі оның пайдасына емес, оған қарсы екенін мәлімдеп, оларды үйлеріне оралуға мәжбүр етті. Германиялықтар, Дохна бурграфы Фабиен I бастаған, Гиз герцогына қарсы күресіп, Кутрас сияқты жеңіске жетуді қалаған. Ол Гизге қарсы соғысудан тартынбайтын швейцариялықтардың біразын жалдады. Бірақ Вимори шайқасында (1587 жылғы 26 қазанда) Гиз немістерді күтпеген жерден ұстап алып, оларды талқандады.
1588 жыл
Парижде неміс және швейцарлық протестанттарды мойндаудың барлық даңқы Гиз герцогіне тиесілі болды. Патшаның бұл әрекеті жек көрумен қабылданды. Олар патша швейцариялықтарды шабуылға шақырған, оларға ақы төлеп, қайта жіберген деп ойлады. Шын мәнінде, науқанда шешуші рөл атқарған және осы үшін құрмет күткен патша, халықтың дауысы оған қарсы шығуына таң қалды. Католик лигасы өз уағыздаушыларын тиімді пайдаланды. Осы уақытта Нормандия және Пикардия басшылығы Джойез бен Конде қайтыс болғандықтан бос қалды. Гиз Нормандияны өзіне, ал Пикардияны туысы Омальге талап етті. Патша екі талапты да қабылдамады. Католик лигасы осы провинцияларда патша тағайындағандарға қарсы тұру үшін жұмылдырылды. Гизге астанаға кіруге тыйым салынды. Гиз тыйымды елемей, Парижге кірді. Әдетте мұндай әрекет өмірінен айыруға әкелетін еді, бірақ герцог халық арасында танымал болды. Содан кейін, испан дипломаты Бернардино де Мендозаның ұйымдастыруымен болған Баррикадалар күнінен кейін патша Блуаға қашуға шешім қабылдады. 1588 жылы испандық Армада жеңілгеннен кейін патша интрига мен құйрық тіркеу ортасында Генерал штабты шақырды. Генрих Гиз патшаны өлтіріп, тақты басып алуды жоспарлады, бірақ патша Гизді өзінің күзетшілері, "Қырқ бес" арқылы өлтіру арқылы одан бұрын соққы берді.
1589 жыл
Роялистер мен Католик лигасы арасында ашық соғыс басталды. Гиздің інісі Майенн герцогы Карл Лига басшылығын өз қолына алды. Сол сәтте Генрих III-нің өзінің жауларына қарсы тұруы мүмкін емес сияқты көрінді. Оның билігі Блуа, Тур және айналасындағы аудандармен ғана шектелді. Осы қараңғы уақытта Франция патшасы ақыры өзінің туысы және мұрагері Наварра патшасына жүгінді. Генрих III протестанттарды еретиктер деп атауға енді рұқсат етпейтінін жариялады, ал протестанттар патшалық билік және құдайлық құқық принциптерін қайта жаңғыртты. Бір жағында ультракатоликтік және корольдікке қарсы ілімдер тығыз байланысты болғандай, екі патшаның жағында төзімділік пен корольдік принциптері бірікті. Генрих III швейцариялықтардан көмек сұрады, олар оның ісіне қосылуға дайын болды. Католик роялистері адалдығын қайта жаңартты. Понтуазда патша өзін 40 мың сарбаздың басында көрді. Жаңадан қалпына келген билігі оған зор жоспарлар ұсынған болуы мүмкін; ол Лиганың билігін тоқтату үшін Парижді жаулап алуды жоспарлады. Париждің тапсырылуы тіпті тұрғындарға да мүмкін көрінді. Лиганың уағыздаушылары Гиздің өліміне кек алу үшін патша өлтіруді мақұлдады. 1589 жылдың тамыз айында фанатикалық католик монахы Жак Клемент Сент-Клаудта Генрих III патшаны өлтірді. Генрих III-нің қазасымен коалиция тарап кетті. Көптеген католик роялистері протестант Генрих IV-ке қызмет етуге құштар болмады, ал әскер Парижден шегінді.
Салдары
Көктемде Наварраның Генрих III қайтадан майданға оралды; ол Иври мен Арк қалаларында маңызды жеңістерге қол жеткізді және Парижді қоршауға алды (көптеген қарсыластарына қарамастан), бірақ Парма герцогы Александр Фарнезе бастаған испан әскері қоршауды бұзды. Қайтадан соғыс салдарының ауыр болатынын түсінген Генрих 1593 жылы католик дініне кірді. Париж тұрғындары соғыстан шаршап, Лига жетекшілеріне көңілі толып, оны зор қуанышпен қарсы алды. Француз дін соғыстары тағы бірнеше жылға созылды, себебі Лиганың соңғы жақтастары мен испан әскерлері Францияның бірігуіне қарсы тұруын жалғастырды. Алайда, олармен мәселе шешілген соң, жаңа патша Генрих IV билігі кезінде сауда мен бейбітшілік орнады, бұл кезең алтын ғасыр деп есептеледі, және ол Францияның ең сүйікті патшаларының бірі болып қала берді.