Кіріспе

1916 жылы Корольдік теңіз күштерінің "Кек алу" класындағы линкоры HMS Royal Sovereign (табель номері 05) – Корольдік теңіз күштерінің (сонымен қатар Royal Sovereign және R класы деп те аталады) линкоры. Ол 1914 жылдың қаңтарында салына бастап, 1915 жылдың сәуірінде суға түсірілді; 1916 жылдың мамырында құрылысы аяқталды, бірақ ай соңында өткен Ютландия шайқасына қатысуға уақытында дайын болмады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың қалған бөлігінде "Ұлы флот" құрамында болды, бірақ ешқандай әрекетке қатыспады. 1930 жылдардың басында ол Жерорта теңіз флотына бекітіліп, Мальтада орналастырылды. "Корольдік Суверен" және оның бірқатар кемелері, екінші дүниежүзілік соғыс аралығында модернизацияланбады. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін оның зениттік қару-жарағына ұсақ өзгерістер енгізілді. 1940 жылдың мамырына дейін кеме конвойлерді күзетумен айналысты, содан кейін Жерорта теңіз флотына қайта оралды. 1940 жылдың шілдесінде "Royal Sovereign" Калабрия шайқасында болды, бірақ оның төмен жылдамдығы итальяндық линкорлармен шайқасуға мүмкіндік бермеді. 1942 жылдың наурызында ол Үнді мұхитындағы Шығыс флотына жіберілді, бірақ адмирал Нагумоның Кидо Бутай жасағының Үнді мұхитындағы шабуылынан кейін, кеме конвойлерді сүйемелдеу үшін Шығыс Африкаға қайтарылды. 1944 жылдың қаңтарында ол Ұлыбританияға оралды, ал мамыр айында Корольдік теңіз күштері "Royal Sovereign" кемесін Кеңес теңіз күштеріне тапсырды, ол "Архангельск" деп аталды. Содан кейін ол соғыс аяқталғанға дейін Арктикадағы конвойлерді Кола шығанағына жеткізді. Кеңес Одағы 1949 жылы кемені қайтарды, содан кейін ол металл тескілеріне жіберілді.

Сипаттама

Royal Sovereign кемесінің жалпы ұзындығы 620 фут (189 м), ені 88 фут (27 м) және суға бату тереңдігі 33 фут (10 м) болды. Оның жобаланған суыруы және толық жүктелгендегі суыруы құрады. Кеме Parsons компаниясының төрт бу турбинасымен, сондай-ақ жиырма төрт Babcock & Wilcox маймен қыздырылатын қазандықтан алынған бу арқылы қозғалды. Турбиналардың қуаты және ең жоғарғы жылдамдығы болды. Круиздік жылдамдығымен кеме жүре алатын қашықтығы құрады. 1921 жылы кеме экипажы 1240 офицер мен сарбаздан тұрды. Royal Sovereign кемесінің құрылысы аяқталғаннан кейін құны 2,570,504 фунт стерлингті құрады.

Қару-жарақ

Кемеде төрт екі зеңбірекпен жабдықталған, екі қатарға орналасқан, екі зеңбірекпен жабдықталған мұнаралар болды, олар "А", "Б", "Х" және "Y" деп белгіленді – алдыңғы жағынан артқа қарай. Он төрт БЛ Mk XII зеңбірегінің он екісі кеменің орта бөлігіндегі казематтарға орнатылды; қалған жұбы баспана палубасында орнатылып, зеңбірек қалқандарымен қоршалды. Ұшаққа қарсы қару-жарағы екі жылдам атушы (QF) 20 кВт Mk I АА зеңбірегінен тұрды. 1924 жылдың тамыз-қыркүйек айларында 3 дюймдік зеңбіректер QF Mk V зеңбіректермен ауыстырылды. 1927-1928 жылдарғы кеме жөндеу кезінде баспана палубасындағы 6 дюймдік зеңбіректер алынып тасталды және тағы бір 4 дюймдік АА зеңбірегі қосылды. Бұлар 1937-1938 жылдарғы "Royal Sovereign" жөндеу кезінде екі зеңбірекпен жабдықталған сегіз QF 4 дюймдік Mk XVI зеңбірегімен ауыстырылды. 1932 жылы түтікшенің жанына сегіз ұңғылы 2 фунттық "пом-пом" қосылды, ал 1942 жылдың басында "Б" және "Х" мұнараларының үстіне екі төрт ұңғылы "пом-пом" қосылды. 1941 жылы он 20 мм Оерликон зеңбірегі қосылды. 1943 жылы тағы алтысы қосылды. "Royal Sovereign" кемесі бастапқыда бортында төрт суасты торпеда түтігімен жабдықталған еді.

Өртке қарсы бақылау

Royal Sovereign кемесі 5 метрлік қашықтық өлшегіштермен жабдықталған екі отты басқару құрылғысымен толықтырылды. Біреуі - қорғаныш капоты бар, ал екіншісі үш аяқты мачтаның үстіндегі бақылау пунктінде орналасқан. Әрбір мұнарада 15 футтық қашықтық өлшегіш орнатылған. Басты қару-жарақтарды «Х» мұнарасы арқылы да басқаруға болады. Екіншілік қару-жарақтарды негізінен 1917 жылғы наурыз айында орнатылғаннан кейін, алдыңғы мачтадағы компас платформасының екі жағына орнатылған басқару құрылғылары бақылап тұрды. 1919 жылы «Х» мұнарасындағы кішкентай қашықтық өлшегіштің орнына 9 метрлік қашықтық өлшегіш орнатылды. Сол сияқты, 1921–1922 жылдарғы кеме жөндеуі кезінде «B» мұнарасына да үлкен қашықтық өлшегіш орнатылды. Көпірдің үстіне қарапайым жоғары бұрышты қашықтық өлшегіш қосылды. 1931 жылы жоғары бұрышты басқару жүйесі (HACS) Mk I басқару құрылғысы бақылау пунктіндегі жоғары бұрышты қашықтық өлшегіштің орнын басты. 1932 жылғы жөндеу кезінде «пом-пом» зениттік басқару құрылғылары үшін жаңа платформаларда екі орын қосылды. 1937–1938 жылдарғы жөндеу кезінде HACS Mark III басқару құрылғысы Mk I-ді бақылау пунктінде ауыстырды, ал тағы біреуі кормадағы торпеда басқару мұнарасына қосылды. 1942 жылға қарай 279 типті әуе ескерту радиолокаторы, 273 типті беттік іздеу радиолокаторы, 284 типті артиллериялық радиолокатор және екі 285 типті зениттік артиллериялық радиолокаторлар орнатылды. 1943 жылдың қыркүйегіне қарай 284 типті радиолокатор жақсартылған 284B типті радиолокатормен ауыстырылды және «пом-пом» үшін екі 282 типті радиолокатор орнатылды.

Қорғау

Royal Sovereigns су желісі белбеуі "А" және "Y" барбеттері арасында қалыңдап, кеменің ұштарына қарай 4–6 дюймге (102–152 мм) дейін жұқаратын, беті қатайтылған Крупп цементтелген броньдан (KC) тұрады, бірақ кеменің мұрты мен корпусына жетпейді. Оның үстінде "А" және "X" барбеттері арасына дейін созылған 6 дюймдік бронь қабаты орналасқан. 4–6 дюйм қалыңдығындағы көлденең бөлімдер су желісі белбеуінің ең қалың бөлігінен "А" және "Y" барбеттеріне қарай бұрыштап орналасқан. Оқ ату мұнаралары KC бронімен қорғалған, тек мұнара төбелері басқа қалыңдыққа ие болды. Барбеттердің қалыңдығы жоғарғы палубадан бастап өзгерді, бірақ оның астында 4–6 дюйм ғана болды. Revenge класының кемелері әртүрлі қалыңдыққа ие көп қабатты броньды палубалармен жабдықталған. Басты басқару мұнарасының қабырғалары 13 дюймдік броньмен, ал төбесі белгілі бір қалыңдықпен қоршалған. Артқы құрылымдағы торпеда басқару мұнарасы 6 дюймдік броньмен қорғалған. 1918 жылы жоғарғы палубадағы 6 дюймдік зеңбіректердің қалқандары броньды казематтармен ауыстырылды.

Ұшақ

Кеме 1918 жылы "B" және "X" мұнараларының шатырларына орнатылған ұшу платформаларымен жабдықталды, олардан истребительдер мен барлау ұшақтары ұшырылатын болды. 1916 жылғы 30 мамырда, комиссияға алынғаннан кейін үш апта өткен соң, "Royal Sovereign" кемесі, флот командирі адмирал Джон Джелликоның бұйрығымен "Grand Fleet" флоты теңізге шықты. Джеллико кеменің экипажының тәжірибесіздігіне байланысты "Royal Sovereign" кемесін портта қалып қойды, нәтижесінде келесі күні болған Ютланд шайқасынан қалыс қалды. Шайқастан кейінгі айларда "Royal Sovereign" кемесі Германияның Ашық теңіз флотына қарағанда "Grand Fleet" флотының сандық артықшылығын одан әрі арттыру үшін қызметке дайындыққа келтірілді. "Grand Fleet" 1916 жылғы 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне басып кірген кезде Германияның Ашық теңіз флотына тұзақ құруға шықты, бірақ 19 тамыздағы әрекеттер кезіндегі қате байланыстар мен қателіктер Джелликоға неміс флотын портқа қайтқанға дейін тоқтатуға кедергі келтірді. Операция кезінде екі жеңіл крейсер неміс суасты қайықтарымен батырылды, бұл Джелликоны неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Адмиралтейство келісіп, егер неміс флоты Ұлыбританияға шабуыл жасаса немесе оны қолайлы жағдайда шайқасқа мәжбүр ету мүмкіндігі болмаса, "Grand Fleet" теңізге шықпайтынын белгіледі. 1918 жылғы сәуірде Ашық теңіз флоты Норвегияға бағытталған британдық конвойларын шабуылдау үшін қайтадан теңізге шықты. Олар операция кезінде қатаң радио үнсіздігін сақтады, бұл 40-шы бөлме криптоаналитиктеріне "Grand Fleet" флотының жаңа командирі адмирал Дэвид Биттиді ескертуге мүмкіндік бермеді. Британдықтар операция туралы тек соғыс крейсерінде болған апаттан кейін, оның жағдайы туралы неміс командиріне хабарлау үшін радио байланысын бұзуға мәжбүр болғаннан кейін ғана білді. Битти дереу "Grand Fleet" флотына немістерді тоқтату үшін теңізге шығуға бұйрық берді, бірақ ол немістер Германияға қайтып келгенге дейін Ашық теңіз флотына жете алмады. Бұл "Royal Sovereign" және "Grand Fleet" флотының соғыс аяқталғанға дейін теңізге шыққан соңғы реті болды. 1918 жылғы 21 қарашада, келісімге қол қойылғаннан кейін, "Grand Fleet" флотының барлығы Скапа-Флоуға неміс флотын интернировать (бас бостандығынан айыру) үшін порттан шықты.

Соғыс аралығы

1919 жылғы 21 маусымда Royal Sovereign кемесіне бекітілген Корольдік теңіз жаяу әскерлері жасағы жаттығулар үшін кемені тастады. Осы уақытта кеме қыркүйек айында Инвергордонның құрғақ догына кірді. 1919 жылғы соғыстан кейінгі демобилизация кезінде кеме докта тұрғанда шамамен 500 адам кемені тастап кетті. 1919 жылдың соңында қызметке қайта оралғаннан кейін, кеме Атлантика флотының 1-ші шайқас эскадрильясына бекітілді. Грекия мен құлдырап бара жатқан Осман империясы арасындағы қақтығыстар Корольдік теңіз күштерін Жерорта теңізінің шығысына жөнелтуге мәжбүр етті. 1920 жылғы сәуірде Royal Sovereign және оның бауырлары Мальта арқылы аймаққа бет алды. Осман империясының астанасы Константинопольде Royal Sovereign және басқа британдық соғыс кемелері коммунистік Қызыл Армиядан қашып келген ақ эмигранттарды қабылдады. Royal Sovereign кемесінде Галицин әулетінің ханшайымы да болды. 1922 жылғы Вашингтон теңіз келісімі Корольдік теңіз күштерінің соғыс кемелерінің санын қырыз кемеден он бес кемеге дейін азайтты. Қалған белсенді линкорлар Атлантика және Жерорта теңізі флоттары арасында бөлініп, жыл сайын бірлескен операциялар жүргізді. Royal Sovereign 1926 жылға дейін Атлантика флотында қызмет етті. 1929 жылғы 15 мамырда күрделі жөндеу аяқталып, кеме Жерорта теңізінің 1-ші шайқас эскадрильясына бекітілді. Эскадрильяға Royal Sovereign, оның бауырлары Resolution және , және , және Мальтада орналасқан кемелер кірді. 1930 жылдарға қарай Queen Elizabeth класының бес кемесі кең ауқымды модернизациядан өтті. Алайда Royal Sovereign және оның бауырлары Queen Elizabeth класына қарағанда кішкентай және баяу болғандықтан, соғыс аралық кезеңде кеңінен модернизацияланбады. Тек әуеге қарсы артиллериясы күшейтілді. 1934 жылғы флоттық жаттығулар Бискай шығанағында өтті, содан кейін Грекиядағы Наварино шығанағында флоттық регата ұйымдастырылды. 1935 жылы кеме Ұлыбританияға V Георгий патшасының мерекелік флотты қарауына қатысу үшін оралды. 1935 жылғы тамызда Royal Sovereign Атлантика флотының 2-ші шайқас эскадрильясына ауыстырылды, онда ол контр-адмирал Чарльз Рэмсидің флагмандық кемесі болды. Кеме 1937 жылғы 2 маусымға дейін оқу кемесі ретінде қызмет етті, содан кейін күрделі жөндеуге кіріп, 1938 жылғы 18 ақпанға дейін жалғасты. Содан кейін ол 2-ші шайқас эскадрильясына қайта оралды. 1939 жылы VI Георгий патшасы Канадаға мемлекеттік сапар жасады; Royal Sovereign және флоттың қалған бөлігі оның кемесін Атлантиканың жартысына дейін сүйемелдеді және сапардың кері жолында кездестірді. 1939 жылдың басында Адмиралтейство Жапонияның экспансиясына қарсы тұру үшін Royal Sovereign және оның төрт бауырларын Азияға жіберу жоспарларын қарастырды. Олар сол кезде қалыптасқан «Сингапур стратегиясы», яғни Жапонияның шабуылына қарсы тұру үшін Ұлыбританияда флот құрылып, жіберілуі ұзақ кешігуге байланысты қауіпті деп есептеді. Олар арнайы соғыс флотының болуы жылдам әрекет етуге мүмкіндік береді деп сақтады. Алайда, жаңа S-кемелері 1941 жылға дейін пайдалануға берілмейтініне байланысты бұл жоспардан бас тартты. 1939 жылғы тамыздың соңғы апталарында Германиямен қарым-қатынастардың ушығуына байланысты Корольдік теңіз күштері соғыс уақытындағы базаларға шоғырлана бастады. Royal Sovereign Инвергордонға бет алды, онда ол өзінің бауырлары Resolution және , , және соғыс крейсерімен қосылды. 31 тамызда күш бірікті, Адмирал Чарльз Форбстің флагмандық кемесі үй флотының қолбасшысы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

31 тамызда, Польшаға неміс басқыншылығының алдындағы күні, Royal Sovereign Гренландия, Исландия және Ұлыбритания арасындағы теңіз кеңістігінде неміс сауда кемелерін іздеу үшін күзету күштеріне бекітілді, олар Германияға жетуге тырысуы мүмкін еді. 1939 жылдың қыркүйегінде соғыс басталғанда, Royal Sovereign кемесі Отандық Флоттың 2-ші шайқас эскадрильясына тағайындалды. Ол Галифакс (Жаңа Шотландия), базасы бар Солтүстік Атлантикалық эскорт күштеріне қосылды және Ұлыбританияға бағытталған конвойлерді қорғау міндеті алды. Плимутқа оралғаннан кейін, ол қысқа мерзімді жөндеуден өтті. 1940 жылдың мамырында ол Жерорта теңіз флотына ауыстырылды. Ол Александрияда Адмирал Эндрю Каннингемнің басшылығымен , Малайя және кемелерімен бірге орналасқан. 25-27 маусымда ол және оның бауырлары екі конвойді Александриядан Мальтаға сүйемелдеді. 28 маусымда әуе барлау Zakynthos маңында итальяндық эсминецтерді анықтады; Адмирал Джон Тови 7-ші крейсер эскадрильясын алды. Royal Sovereign өте баяу болғандықтан қалды. Каннингем флотын үш топқа бөлді; Royal Sovereign және Malaya C тобының ядросын құрады. Ол 18 шілдеде Калабрия шайқасында болды, бірақ оның баяу жылдамдығы итальяндық линкорлармен қақтығысуға кедергі келтірді. 1940 жылдың тамыз айының ортасында, Қызыл теңізде жүзіп бара жатқанда, Royal Sovereign итальяндық Galileo Ferraris суасты кемесінен сәтті шабуылға ұшырамады. Сол айда ол Атлантикалық конвой міндеттеріне қайта оралды. Бұл 1941 жылдың тамызына дейін жалғасты, содан кейін Норфолк (Вирджиния) штатында жоспарлы техникалық қызмет көрсетілді. Алайда, Royal Sovereign театрға ертерек келді. 1942 жылдың наурыз айының басында Royal Sovereign, ауыр крейсер және бірнеше кіші кемелер 10 090 сарбазды тасымалдаған SU.1 конвойын (он екі әскерлік кеме) сүйемелдеді. Конвой 1 наурызда Коломбодан Австралияға қарай жолға шықты. Конвой 15 наурызда Фримантелге оқиғасыз жетті. Наурыз айының соңында Блетчли Парктің филиалы – Қиыр Шығыс Біріккен Бюросының кодты бұзушылары Сомервиллге жапондықтардың Үнді мұхитына шабуыл жасап, Коломбо мен Тринкомалиге шабуыл жасап, оның флотын жоюды жоспарлап отырғанын хабарлады. Сондықтан ол флотын екі топқа бөлді: А күші, екі авиатасымалдаушы, Warspite және төрт крейсерден тұрады, ал В күші Royal Sovereign және оның бауырларымен және Hermes авиатасымалдаушысымен орталықтандырылды. Ол Нагумо флотына түнгі шабуыл жасауды жоспарлады, бұл оның жеңіске жетудің жалғыз жолы деп ойлады. Жапон флотын үш күн іздегеннен кейін табысқа ие болмаған Сомервилл отын толықтыру үшін Аду атолына оралды. Кемелерін отынмен толтырған кезде Сомервилл жапон флотының Коломбоға жақындап келе жатқаны туралы хабар алды, олар келесі күні, 5 сәуірде шабуыл жасады, содан кейін 9 сәуірде Тринкомалиге шабуыл жасады. 1942 жылдың сәуіріндегі шабуылдан кейін Сомервилл Royal Sovereign және оның үш бауырларын Момбасаға қайтарды, онда олар Таяу Шығыс және Парсы шығанағындағы кеме қатынасы жолдарын қамтамасыз ете алды. 1942 жылдың соңында Филадельфиядағы кемежайда тағы бір ұзақ уақыттан басқа. Royal Sovereign Филадельфияда тоқтағанда, американдық жеңіл крейсер Boise, Есперанс түбегі шайқасының ауыр зақымдалған қатысушысы, онымен бірге теңіз жағасында болды. Жөндеу кезінде кеменің палубалық бронясы күшейтілді және оның алты дюймдік 4 зеңбірегі алынып тасталды. Royal Sovereign 1943 жылдың наурыз айынан қыркүйек айына дейін күрделі жөндеу үшін АҚШ-қа, Филадельфияға қайта жіберілді. Содан кейін ол Үнді мұхитына оралып, патрульдік міндеттерін жалғастырды. 1944 жылдың қаңтарында ол Үнді мұхитынан Ұлыбританияға бағыт алды.

Кеңес теңіз күшінде қызмет ету

Британияға оралғаннан кейін "Royal Sovereign" Скапа-Флоудағы әскери-теңіз базасына жіберілді. 1944 жылғы 30 мамырда Италиядан соғыс өтемақысы ретінде "Архангельск" деген атпен Совет теңіз флотына берілді, себебі жаңа одақтас елде теңізшілердің бүлік көтерілуі мүмкін деген алаңдаушылық болды. Кеме 1944 жылғы 17 тамызда Британиядан, құрамында отыз үш сауда кемесі бар JW 59 конвойын сүйемелдеп шықты. Алты күннен кейін, әлі де жолда жүргенде, конвойға U-711 теңізшекілді қайығы шабуыл жасады. Теңізшекілді қайықтың капитаны Ханс Гюнтер Ланге, оның торпедалары мерзімінен бұрын жарылғанына қарамастан, "Архангельск" пен эсминецке тигені туралы бұрыс хабарлады. Соғыс кемесін қаулысыздандырды деген оймен, немістер кеме Колаға бекіген кезде бірнеше рет су асты кемелері арқылы шабуыл жасады. Бірақ торпедаға қарсы торлар шабуылдардың сәтсіз аяқталуын қамтамасыз етті. Кеңес әскерлері кемені 1944 жылғы 29 тамызда Полярныйде пайдалануға берді. "Архангельск" – соғыс кезінде Совет флотының ең ірі кемесі болды. Советтік қызметте болғанда адмирал Гордей Левченконың флагманы болды және Солтүстік Мұзды мұхитта одақтастар конвойларын қарсы алып, оларды Колаға сүйемелдеуге міндеттелді. Кеме Совет теңіз флотына берілмес бұрын қысқа төзімділік жағынан жеткіліксіз дайындалған еді, сондай-ақ кеме бойында жылыту жүйесі болмады, Арктика конвойларының жағдайларына сәйкес келетін мұнара майлау материалдары да жетіспеді. "Архангельск" 1947 жылдың соңында Ақ теңізде жағаға тірелді; зақымдану шамасы, болған жағдайда, белгісіз. Совет теңіз флоты 1949 жылғы 4 ақпанда бұрынғы итальяндық линкор "Джулио Чезаре" Советтік Қара теңіз флотына берілгеннен кейін кемені Корольдік теңіз флотына қайтарды. Кеме металл тескілеуге сатылды, осы кластағы соңғы кеме осы тағдырға ұшырады. Кеме 18 мамырда Шотландияның Инверкейтинг қаласындағы Thos. W. Ward металл тескілеуші зауытына жеткізілді.