Кіріспе
Queen Elizabeth класындағы линкор. HMS Queen Elizabeth – 1910-жылдардың басында Корольдік теңіз күштері үшін салынған бес дредноут линкордың бас кемесі және жиі флагмандық кеме ретінде пайдаланылды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста Ұлы флот құрамында қызмет етті және 19 тамыз 1916 жылғы шешуші нәтиже бермеген шайқасқа қатысты. Соғыс кезіндегі оның қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі кезекшілік және жаттығулардан тұрды. Ол және басқа да супердредноут линкорлары көмірдің орнына мұнаймен жұмыс істейтін алғашқы кемелер болды. Queen Elizabeth кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірнеше майданда қызмет етті және 1948 жылы құрастыңнан шығарылды.
HMS Queen Elizabeth was the lead ship of her class of five dreadnought battleships built for the Royal Navy in the early 1910s, and was often used as a flagship. She served in the First World War as part of the Grand Fleet, and participated in the inconclusive action of 19 August 1916. Her service during the war generally consisted of routine patrols and training in the North Sea. She and the other super dreadnought battleships were the first of their type to be powered by oil instead of coal. Queen Elizabeth later served in several theatres during the Second World War, and was scrapped in 1948.
Дизайн және сипаттама
Queen Elizabeth класының кемелері флотының алдыңғы қатарлы кемелеріне қарсы әрекет етуге арналған жылдам эскадра құру мақсатымен жобаланды. Бұл үшін оларға кез келген типтегі кемені жеңуге мүмкіндік беру үшін максималды шабуылдық күш және кез келген басқа соғыс кемесінен бірнеше тез жылдамдық қажет болды.
Кемелік шаралар және қозғалтқыштар
Елизаветаның жалпы ұзындығы 639 фут (195 м), ені 90 фут (27 м) және су астындағы тереңдігі 33 фут (10 м) болды. Оның қалыпты жүктемедегі сыйымдылығы және толық жүктемедегі сыйымдылығы болды. Ол екі жиынтық Парсонс бу турбиналарымен қозғалды, әрқайсысы 24 Babcock & Wilcox қазандықтарынан алынған бу арқылы екі шпиндельді айналдырды. Турбиналардың қуаты және максималды жылдамдыққа жету үшін арналған. Кеменің круиздік жылдамдығы 1920 жылы флагмандық кеме ретінде қызмет еткен кезде 1262 офицер мен сарбаздан тұратын экипажы болды.
Қару-жарақ, сенсорлар және атыс басқару
Queen Elizabeth класы сегіз БЛ Mk I зеңбірегімен жабдықталған, төрт екі зеңбірекпен жабдықталған мұнаралар, алдыңғы және артқы бөліктерде екі суперфайринг жұптар орналасқан, алдыңғыдан артқа қарай "А", "Б", "Х" және "Y" деп белгіленген. Он төрт БЛ Mk XII зеңбірегінің он екісі кеменің ортаңғы бөлігіндегі бортындағы казематтарда орнатылған; қалған жұбы артқы түтікке жақын маңдайдағы палубада орнатылып, зеңбірек қалқандарымен қорғалған. Ұшаққа қарсы қару-жарақ екі жылдам атушы 20 квт Mk I зеңбірегінен тұрды. Кемелерге әрбір бортында екі-екіден су астындағы 533 мм торпеда түтіктері орнатылған. Queen Elizabeth екі отты басқару директорымен толықтырылған, олар 5 метрлік дайызамен жабдықталған. Біреуі - брондалған капотпен қорғалған, ал екіншісі үш аяқты мачтаның үстіндегі бақылау пунктында орналасқан. Әрбір мұнарада 5 метрлік дайыза орнатылған. Басты қару-жарақтарды "Б" мұнарасы арқылы да басқаруға болады. Екінші қару-жарақтарды негізінен 1917 жылдың наурыз айында орнатылғаннан кейін, алдыңғы мачтадағы компас платформасының екі жағына орнатылған директорлар басқарды, бірақ 1916 жылдың қараша-желтоқсан айларында бір уақытша директор орнатылған.
Қару-жарақ
Queen Elizabeth класының су желісі белдеуі кемелердің маңызды бөліктерін қорғайтын қалың Крупп цементтелген броньдан (KC) тұрды. Оқ атар мұнаралары KC бронімен қоршалған және қалың барбеттермен қолдауға алынды. Кемелерде қалыңдығы әртүрлі бірнеше броньды палубалар болды. Басты басқару мұнарасы 13 дюймдік броньмен қорғалған. Ютландия шайқасынан кейін, жарыққайтарғыш жабдықтар қосылып, бас палубаға жарыққайтарғыш болаттан 1 дюйм қосылды.
Өзгерістер
1919 және 1927 жылдар аралығында «Елизавета» кемесі көптеген өзгерістерге ұшырады, оның ішінде алдыңғы мачтаның жоғарғы бөлігі кеңейтілді. «B» және «X» қару мұнараларына қашықтық өлшегіштер, ал алдыңғы рульдік үйге жоғары бұрышты қашықтық өлшегіштер орнатылды. Алдыңғы басқару мұнарасына тағы бір жоғары бұрышты қашықтық өлшегіш орнатылды. 3 дюймдік зеңбіректер 4 дюймдік зеңбіректермен ауыстырылды. Басқару платформасының артқы бөлігіне, рульдік станциядан жоғары антеннамен радиобағытталмалы жабдық орнатылды, көпірдің үстін құрылысы өзгертілді және түтіктер біріктіріліп, бір түтікке айналдырылды. Сонымен қатар, сигнал қызметкерлері мен жабдықтарын орналастыру үшін үстеме құрылыстар кеңейтілді және алдыңғы мачтадағы гимдер алынып тасталды. 1937–1941 жылдар аралығындағы қайта құрылымдау кезінде, ескі көпірдің орнына мұнаралы көпір орнатылды; оның 6 дюймдік (152 мм) қарулары алынып тасталды және олардың орнына ондаған екі қабатты мұнараларда орналасқан 20 (10 × 2) 4,5 дюймдік (114 мм) зеңбіректер мен бірнеше кішкентай зениттік қарулар орнатылды; көлденең бронь қосылды; қозғалтқыштар мен қазандықтар жаңаларымен ауыстырылды; және бас қару батареясының көтерілу бұрышы 30 градусқа дейін арттырылды. Палуба бронясы жарағыштардың үстінде 5 дюймға, механизмдердің үстінде 2,5 дюймға дейін арттырылды, ал жаңа 4,5 дюймдік зеңбіректердің бронясы 1-ден 2 дюймға дейін болды. Кемеге сонымен қатар ұшақтарды орнатуға арналған жабдықтар, оның ішінде орталық бөлігінде ұшуға арналған катапульта орнатылды. Жаңа отты басқару жабдықтары орнатылды, оның ішінде HACS Mk IV зениттік отты басқару жүйесі және негізгі қарудың беткі отын басқаруы үшін Адмиралтействоның отты басқару кестесі Mk VII. Бұл қайта құрылым 1941 жылдың қаңтар айында аяқталды, сол кезде Ұлыбритания бір жылдан астам уақыттан бері соғыста болды. Кеме 1919 жылдың ақпанына дейін «B» және «X» мұнараларының шатырларына орнатылған ұшу платформаларымен жабдықталды, олардан истребительдер мен барлау ұшақтары ұшуға мүмкіндік алды. «X» мұнарасынан платформа 1926–1927 жылдар аралығындағы жөндеу кезінде алынып тасталды; ал екінші платформа кейінірек алынып тасталды.
Құрылыс және мансап
Англияның Елизавета I есімімен аталған "Королева Елизавета" кемесі 1912 жылы 21 қазанда Портсмут кемежайында салынды және 1913 жылы 16 қазанда суға түсіріліп, 1915 жылдың қаңтарында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрастырылды. Жерорта теңізінде сынақтан өтіп жатқанда, кеме Осман империясын соғыстан шығаруға жасалған одақтастардың Дарданелл операциясына жіберілді. 25 сәуірде Галлиполиға жасалған әскери шабуыл кезінде "Королева Елизавета" Жерорта теңізі экспедициялық күшінің қолбасшысы генерал сэр Ян Гамильтонның флагманы болды.
Дарданеллдер
1914 жылғы 3 қарашада британ және француз флоттарының кемелері Галлиполи түбегіндегі сыртқы бекіністерді атқылағаннан кейін, 1915 жылғы қаңтарда толыққанды десанттық операция жүргізу туралы шешім қабылданды. Сондықтан Адмиралтейство Дарданеллге сегіз кемеден тұратын конвой – оның ішінде «Королева Елизавета» – жіберуге бұйрық берді. Ол 15 ақпанда Дарданеллге жеткені тиіс еді. Бірақ 12 ақпанда Гибралтар маңында болған оқиғаға байланысты, кеме турбиналарының бірінің пернелерін жыртып алып, осыдан кейін жартылай жылдамдықтан асып кетуге мүмкіншілігі болмады, келуі 25 ақпанға шегерілді. 25 ақпанда келгеннен кейін «Королева Елизавета», «Агамменон», «Иррезистибл» және «Галуа» сыртқы бекіністерді жақын қашықтықтан және кіреберіске дейін жою мақсатымен жаңа шабуылға шықты. 19 ақпандағы шабуыл көрсеткендей, оқ-дәрілерді атқызу арқылы батареяны толығымен істен шығаруға үміт аз еді, сондықтан шабуылдаушы кемелерге әрбір қаруды тікелей соққымен жоюға бұйрық берілді. Жалпы жоспар бойынша, төрт кеме екі топқа бөлініп, боғаздың кіреберісіне жүзіп, айналып, содан кейін «Хельс мысығы» мен «Кум-Кале» қамалдарын қосалқы қаруларымен шамамен 3300 метрлік қашықтыққа жеткенше атқылауы керек еді. Осы бұйрықтарға сәйкес «Королева Елизавета» «Хельс мысығы» маягынан оңтүстік-батысқа қарай 7 миль жерге тоқтады, «Седд-эль-Бахрға» бағытталды және ондағы екі заманауи 23 см-лік зеңбіректерді жойды. Наурыздың алғашқы апталарында ішкі бекіністерге жасалған бірнеше шабуылдар нәтижесіз аяқталды. 5 наурызда «Королева Елизавета» 13 километр қашықтықтан төрт сағат бойы боғаздың еуропалық жағындағы бекіністерді атқылады, бірақ тиімділігі болмады. Келесі күні ол «Чеменликке» оқ атты, бірақ түрік әскері ескі «Хайреддин Барбаросса» пре-дредноутын «Чанак» боғазына жасырын түрде орналастырды, одан ол «Королева Елизаветаға» оқ атуға мүмкіндік алды. Алғашқы оқтар жылдам қозғалмалы гаубицадан келген деп ойлап, назарда ұстамады, бірақ қауіпсіздік үшін олар осы позициядан 1 км қашықтыққа жылды. Түрік кемесінің жағалаудағы бақылау бекеті анықталғаннан кейін «Королева Елизавета», «Агамменон» және «Оушен» бірнеше залппен оқ атты, бірақ түрік әскері жылдам жаңа позицияға көшті, сондықтан «Хайреддин Барбаросса» қайтадан «Королева Елизаветаға» оқ атты және ақырында оны су сызығының астынан үш рет ұрып-соқты. Алайда, оқтар соғыс кемесінің бортындағы броняны тесіп өте алмады. Кемеге одан әрі зақым келмеу үшін осы позициядан шегінді.
18 наурыздағы негізгі шабуыл
Соғысты шешуші оқиға 18 наурыз күні түнде болды, осы кезде Османдық миналаушысы «Нусрет» Эрен Кёй шығанағының басында, Азия жағалауындағы кең шығанақтың кіреберісінде, Кефез мина даласының алдында бірнеше мина орналастырды. Османдықтар британдық кемелер шығанаққа қайтып келе жатқанда, олардың оңға бұрылып жатқанын байқаған. Жаңа 20 минадан тұратын қатар жағалауға параллель орналастырылды, тереңдігі он бес метр және арақашықтығы шамамен 91 метрді құрады. Судың таза болуына байланысты, миналарды барлау ұшақтары су астынан көре алды. 18 наурызға жоспарланған британдық операция – алғашқы бес мина даласының қорғанысын бұзу еді, олар түні бойы тазартылуы тиіс болды. Келесі күні, «Тар арал» айманындағы қалған қорғаныстарды жеңіп, соңғы бес мина даласын жою жоспарланған. Операция Османдық мина далаларына жаңадан қосылған миналар туралы британдықтар мен француздардың білмей жатқанда жалғасты. Соғыс кемелері үш қатарға орналастырылды: екеуі британдық, біреуі француздық, ал екі жақта қолдау көрсететін кемелер мен екі кеме резервте болды. «Елизавета патшайымы» үздіксіз атыс астында баяу түрде боғазға кіргеннен кейін, сағат 11:00-де шабуыл позициясына жетіп, сағат 11:25-те Чанаккале бекіністеріне атыс ашты. Бастапқыда шабуыл жоспар бойынша жүріп жатқандай болды, бірақ бірнеше кеме түстен кейін орналастырылған миналарға тигеннен кейін, қараңғы түскенде кері шегіну туралы шешім қабылданды. «Елизавета патшайымы» мамыр айының басына дейін ауыр шығындарға ұшыраған теңіз операцияларына қатысты. Бірақ мамыр айында бірнеше линкорлер батып кеткеннен кейін, Адмиралтейство линкорлармен үздіксіз қолдауды тоқтатуға шешім қабылдады. Осылайша, 12 мамырда «Елизавета патшайымы» Дарданеллден шығып, үйіне қайтты. Одан кейін ол Гибралтарға, содан кейін Скапа-Флоуға бағыт алды, онда 1916 жылдың 26 мамырында 5-ші шайқас эскадрильясына қосылды. 1916 жылдың 22 мамырынан 4 маусымына дейін Роситта күрделі жөндеуден өтті, сондықтан ол Ютландия шайқасына қатыспады. Сондай-ақ маусым айында ол уақытша 5-ші шайқас эскадрильясының флагманы болды. Шілде айында кеме тағы да күрделі жөндеуден өтті. 1917 жылы қайта іске қосылғаннан кейін ол қысқа мерзімге АҚШ адмиралы Майоның флагманы болып қызмет етті.
Соғыс аралық кезең
1918 жылы 15 қарашада Германия империясының өкілдері "Королева Елизавета" кемесінде одақтастармен қару аяқтау шартына қол қойды. 1924 жылы 26 шілдеде ол Спитхед маңындағы жылдық флот қарауына қатысты. 1924 жылы 1 қарашада "Желілік герцог" флагманы ретінде ауыстырылу үшін Жерорта теңіз флотына жіберілді. 1926 жылы мамыр айында "Warspite" кемесі оны флагман ретінде алмастырды және Портсмутте жөндеуге жіберілді. 1927 жылдың желтоқсанына дейін жалғасқан жөндеуден кейін, ол 1928 жылдың 2 қаңтарында Жерорта теңіз флотының флагманы ретінде қайта қолданысқа енгізілді және 1929 жылдың қазан айында Стамбулға сапар жасады. 1929 жылдың қарашасынан 1930 жылдың мамырына дейін Портсмутте тағы бір толық жөндеуден өтті. Сол жылдың шілдесінде "Рамиллиес"пен бірге Вафт партиясының көтерілісі кезінде жергілікті әскерге көмек көрсету үшін Александрияға жіберілді. 1932 жылдың қарашасынан 1933 жылдың наурызына дейін кеме Портсмутте толық жөндеуден өтті және 1935 жылдың 16 шілдесінде Георг V патшаның таққа отыруының 25 жылдығына арналған Спитхед маңындағы флот қарауына қатысты. Ол Абиссиния дағдарысы кезінде Александрияда болды және 1937 жылдың 19 мамырында Спитхед маңында VI Георгтың тәж киюіне арналған флот қарауына қатысты.
Жерорта теңізі
1941 жылғы мамыр айында ол Жерорта теңіз флотына қайта тағайындалды. 6 мамырда ол Гибралтардан Александрияға жол тартты және H күшімен бірге Мальтаға конвойлерді сүйемелдеді. Содан кейін ол Критті қорғауға және неміс Меркур операциясы кезінде Ұлыбритания, Австралия және Жаңа Зеландия экспедициялық корпусын эвакуациялауға қатысты. 26 мамырда ол және Бархам, Formidable ұшақтарымен Карпатостағы неміс базасына жасалған әуе шабуылын қолдады. 27 мамырда ол 1-ші шайқас эскадрильясының және 2-ші флоттың флагманы болды, бұрынғы зақымдалған Бархамды алмастырды. 1941 жылғы 19 желтоқсанда «Елизавета королевасы» және оның әпкесі Decima Flottiglia MAS итальяндық әскери теңізшілері орналастырған лимпет миналарынан қиын жағдайға түсті. Олар «маиали» деп аталатын SLC типті «шағын теңіз шабуылдық құралдарын» пайдаланып, Александрия әскери портына енген болатын. Ауыр зақымдарға қарамастан, суға батып қалмаған «Елизавета королевасының» палубасы таза болды және итальяндық экипаж тұтқындалды. Осы себепті Корольдік теңіз күштері екі кеме жөндеуден өтіп, қайтадан суға түскенге дейін Жерорта теңізіндегі нашар жағдайын жасыру үшін толыққанды операциялық күйде екенін көрсетуге тырысты. «Валиант» бірнеше айдан кейін, ал «Елизавета королевасы» бір жарым жылдан кейін қайтадан қызметке кірісті. 1942 жылғы маусымда Александриядағы құрғақ докта уақытша жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін, ол Суэц каналы арқылы Африканы айналып, АҚШ-тың Вирджиния штатындағы Норфолк теңіз портына жетті. 1942 жылдың қыркүйегінен 1943 жылдың маусымына дейін кеме күрделі жөндеуден өтті. 1943 жылғы шілдеде «Елизавета королевасы» Ұлыбританияның Жеке флот құрамына қосылды.
Тынық мұхит
1943 жылы 23 желтоқсанда «Елизавета» Тринкомалиге қарай жолға шықты. 1944 жылы 28 қаңтарда келген соң, Шығыс флотының бас қолбасшысы адмирал Сомервилл басқаруды өз қолына алды. «Кокпит» операциясы барысында француз және голланд бөлімдерімен бірге, 19 сәуірде Сабанға шабуыл жасаған «Илластриес» және «Саратога» кемелеріне көмек көрсетті. 30 сәуірден 1 мамырға дейін «Д» операциясы аясында Андаман аралдарындағы Кар-Никобар және Порт-Блэрді бомбалауға қатысты. Содан кейін, кеме 1944 жылғы қазан мен қараша айларында Дурбанда күрделі жөндеуден өтті. 1945 жылғы қаңтарда «Аутфланк» операциясы кезінде Сабанды тағы да бомбалауға қатысып, мамырға дейін Бирманы қайта басып алуға атсалысты. Ол 21 қаңтарда Рамри аралына және 26 қаңтарда Чедуба аралына «Дракула» операциясы аясында одақтас әскерлерін тасымалдауға қолдау көрсетті.
Соғыстан кейін
1945 жылы 12 шілдеде HMS Нельсонмен алмастырылып, туған жеріне қайта оралды. 1945 жылы 7 тамызда Портсмутқа келгеннен кейін, 10 тамызда резервтік қызметке Розитқа жіберілді. 1945 жылдың қазан айынан 1946 жылдың наурызына дейін ол үй флотында жатақханалық кеме ретінде қызмет етті. Кейін Портсмут резервіне жіберілді және 1948 жылы 15 мамырда қызметтен босатылғанға дейін сонда болды. 1948 жылдың шілдесінде Арнотт Янгқа сатылып, Трон қаласында металл терісіне жіберілді.