Аспарагус – гүлді өсімдіктер туысы, 300-ге жуық түрі бар. Көбі – мәңгі жасыл, көп жылдық өсімдіктер. Тағамдық аспарагус (Asparagus officinalis) және әсемдік үшін өсірілетін түрлері де бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Genus of flowering plants
Аспарағыс – Asparagaceae тұқымдасы, Asparagoideae кіші тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Оған 300-ге дейін түрі кіреді. Көбінесе бұл мәңгі жасыл, көп жылдық өсімдіктер, лианалар, бұталар немесе қырылдағы өсімдіктер ретінде орманның төменгі қабаттарында өседі. Ең белгілі түрі – тағамдық аспарағыс (Asparagus officinalis), көбінесе жай ғана аспарағыс деп аталады. Аспарағыс денсифлорус (Asparagus densiflorus) сияқты туыстың басқа да кейбір түрлері әшекейлік өсімдіктер ретінде өсіріледі.
Asparagus is a genus of flowering plants in the family Asparagaceae, subfamily Asparagoideae. It comprises up to 300 species. Most are evergreen long lived perennial plants growing from the understory as lianas, bushes or climbing plants. The best known species is the edible Asparagus officinalis, commonly referred to as just asparagus. Some other members of the genus, such as Asparagus densiflorus, are grown as ornamental plants.
Экология
Бұл туысқа тропикалық ормандардан жартылай шөлдік орталарға дейінгі әртүрлі тіршілік формалары кіреді; олардың көпшілігі – өрмелегіш өсімдіктер. Көбінесе құстар арқылы таралады. Asparagus plumosus, Asparagus aethiopicus, Asparagus setaceus және Asparagus virgatus сияқты әсемдік түрлері нашар бұтақталған және жаңылыстыра "аспаржа жаңғағы" деп аталады. Макаронезия аралдарында бірнеше түр (мысалы, Asparagus umbellatus және Asparagus scoparius) ылғалды лавр орманында өседі және жапырақты жүзімнің бастапқы түрін сақтайды. Құрғақ Жерорта теңізі климатында аспаржа туысы Үшінші дәуірде тікенді, құрғақшылыққа бейімделген түрлерге эволюциялады. Тамыр түйіндері – аспаржа түрлерінің қоректік заттар жинақтайтын мүшелері, олар құрғақ жағдайларда өсетін түрлер үшін ылғал мен қоректік заттардың маңызды көзі болып табылады. Көптеген түрлер, әсіресе Африкадан, бұрын Protasparagus және Myrsiphyllum сияқты жеке туыстарға жатқан. Бірақ, жаңа түрлердің табылуына байланысты, олар Asparagus туысымен біріктірілді. Бұл туыстағы түрлердің сыртқы түрі әртүрлі – қарусыз шөптерден бастап, сымдай, ағаш тәрізді өрмелегіштерге дейін, қорқынышты иілгіш тікендерімен, оларға "мысық тікені" және "wag 'n bietjie" (сөзбе-сөз "сәл күте тұрыңыз") сияқты халықтық атауларды әкеледі. Көптеген түрлерде нақты жапырақтардың орнына фотосинтездік жалпақ сабақтар – филлокладиялар болады. Asparagus officinalis, Asparagus schoberioides және Asparagus cochinchinensis – екі үйлі түрлер, аталық және аналық гүлдері бөлек өсімдіктерде орналасқан.
The genus includes a variety of living forms, occurring from rainforest to semi desert habitats; many are climbing plants. Most are dispersed by birds. Ornamental species such as Asparagus plumosus, Asparagus aethiopicus, Asparagus setaceus, and Asparagus virgatus are finely branched and are misleadingly known as "asparagus fern". In the Macaronesian Islands, several species (such as Asparagus umbellatus and Asparagus scoparius) grow in moist laurel forest habitat, and preserve the original form of a leafy vine. In the drier Mediterranean climate the asparagus genus evolved in the Tertiary into thorny, drought adapted species. Root tubers are storage organs developed by Asparagus species and are a valuable source of moisture and nutrition for species growing under drought conditions. Many species, particularly from Africa, were once included in separate genera such as Protasparagus and Myrsiphyllum. However, partly in response to the implications of the discovery of new species, those genera have been reunited under Asparagus. Species in this genus vary in their appearance, from unarmed herbs to wiry, woody climbers with formidable hooked spines that earn them vernacular names such as "cat thorn" and "wag 'n bietjie" (literally "wait a bit"). Most species have photosynthetic flattened stems, called phylloclades, instead of true leaves. Asparagus officinalis, Asparagus schoberioides, and Asparagus cochinchinensis are dioecious species, with male and female flowers on separate plants.
Инвазивті түрлер
А. аспарагоидс, кәләш көбелек деп аталады, Оңтүстік Австралиядағы проблемалы арамшөп. Аспаржа аспарагоидс, А. скаденс және А. сетацеус Калифорнияда қашып кеткен тұқымдардың нәтижесінде өсіп, зиян келтіруі мүмкін деп саналады; олардың бәрін ірі және жергілікті бау-бақша орталықтарынан әлі де сатып алуға болады. Үшеуі де жақын маңдағы басқа өсімдіктерді толыққанды басып алып, көбінесе үлкендеріне өрмелеп, оларды қысып, нәтижесінде өсімдіктің энергия және қоректік заттар ағынын тоқтатады. Гүлдегеннен кейін құстар қызыл жидектерге тартылып, олардың тұқымдарын таратуға көмектеседі. Аспаржа аспарагоидс, А. эфиопикус (А. денсифлорус атауымен) және А. скаденс инвазивті өсімдіктер болғандықтан Жаңа Зеландияның Ұлттық Зиянкес Өсімдіктер Келісіміне енгізілген. А. сетацеус Бразилияның Рио-Гранде-ду-Сул штатында инвазивті түр ретінде ресми түрде танылған.
A. asparagoides, known as bridal creeper, is a problematic weed in southern Australia. Asparagus asparagoides, A. scandens and A. setaceus are considered potentially destructive in California, growing as the result of escaped seeds; all can still be purchased at major and local garden centers. All three have the ability to completely overtake other, unrelated plants in their immediate surroundings, often climbing up the larger ones and strangling them, eventually cutting off the plant's flow of energy and nutrients. Birds are attracted to the red berries after blooming, thus transporting their seeds. Asparagus asparagoides, A. aethiopicus (under the name A. densiflorus) and A. scandens are listed on the New Zealand National Pest Plant Accord since they are invasive plants. A. setaceus is officially recognized as an invasive species in Rio Grande do Sul State, Brazil.