Кіріспе

Ж.Р.Р. Толкиннің фантастикалық шығармаларындағы ойдан шығарылған тілдер тобы – эльф тілдері. Ж.Р.Р. Толкин құрастырған Орта жердің эльф тілдеріне кве́нья және синда́рин жатады. Бұл тілдер Орта жер эльфтері қоғам ретінде дамыған орта ғасырлар бойы қолданылған әртүрлі тілдер еді. Реализмге ұмтылуы мен тілге деген сүйіспеншілігінің арқасында Толкин тілдің уақыт өте келе дамуы мен эволюциясына ерекше қызығушылық танытты. Ол тілдің бейімделу және өзгеріс процесін зерттей келе екі толыққанды дамыған тіл мен онға жуық бастапқы сатыдағы тілдерді жасады. Кәсіби филолог болғандықтан, ол көп уақытын құрастырылған тілдеріне арнады. Ұлы Кристофер Толкин оның өлімінен кейін жариялаған хаттар жинағында, Толкин өзінің екінші дүниесі – Орта жер әлеміне қатысты әңгімелерді кейіпкерлермен немесе сюжетпен емес, құрылған тілдер жиынтығымен бастағанын айтты. Оқиғалар мен кейіпкерлер сол тілдерді жандандыруға көмектеседі. Тіл табу Толкиннің мифологиясы мен әлем құруының аса маңызды бөлігі болды. Толкиннің айтуынша, ол эльф тілдері үшін жазу жүйелерін жасады, олардың ішіндегі ең танымалдары – сара́ти, тенгва́р және ки́рт.

Тіл құрылымы

Ж.Р.Р. Толкин алғашқы эльф тілін 1910–1911 жылдары, Бірмингемдегі Король Эдуард мектебінде оқып жүрген кезінде құрастыруға кірісті, кейіннен оны Квенья деп атады (шамамен 1915 жылы). Ол кезде Толкин латын, грек, итальян, испан және үш ежелгі герман тілін білген: гот, көне норвег және көне ағылшын тілдерін. Ол Animalic сияқты бірнеше криптографиялық кодтарды, сондай-ақ Naffarin сияқты екі-үш жасалған тілді ойлап тапты. Содан кейін ол фин тілін ашты, көп жылдар өткен соң оны "бұрын ешқашан татып көрмеген, таңғажайып шараптың ерекше дәмді әрі сапалы бөтелкелерімен толы шарап погребін тапқандай болды. Ол мені қатты әсерге түсірді" деп сипаттады. Ол Калевала дастанын оқу үшін фин тілін үйренуге кіріскен. Толкин Квенья тілі арқылы екі эстетикалық мақсатты көздеді: "классикалық және жіктелінген". Шындығында, осы себепті ол "мифологияны" құруға ұмтылды. Тіл дамыған сайын, оған сөйлейтін адамдар, олардың тарихы және соғыс, көші-қон сияқты нақты динамика қажет болды: "Бұл негізінен тілдік шабыттан туды және эльф тілдеріне 'тарихи' негізді қамтамасыз ету үшін басталды". Эльф тілдері грамматикада, әсіресе жіктелу және есімдік жүйеде көптеген өзгерістерге ұшырады. Эльфтер сөздігі кенеттен немесе күрт өзгермеді; тек 1910–1920 жылдар арасындағы алғашқы тұжырымдамалық кезеңде ғана. Толкин кейде эльф сөзінің "мағынасын" өзгертетін, бірақ ойлап тапқаннан кейін оны ешқашан елемейтін, оның мағынасын жетілдіріп, көптеген жаңа синонимдерді жасады. Сонымен қатар, эльфтердің этимологиясы үнемі өзгеріп отырды. Толкин эльф сөздігі үшін жаңа этимондарды ойлап табудан ләззат алды. Бастапқыда Толкин салыстырмалы тіл білімі мен ағаш моделін жасалған тілдеріндегі негізгі құралдар ретінде пайдаланды. Ол әдетте прототілдің фонемалық жүйесінен бастап, әр туыс тіл үшін дыбыстық өзгерістердің көптеген механизмдерін ойлап тапты. 1930-шы жылдардың басында Толкин эльфтердің прототілі Валарин, яғни құдайлардың тілі немесе Валар екенін шешті: "Эльфтердің тілі бастапқыда Валардан шыққан, бірақ олар оны үйрену кезінде де өзгертеді, сонымен қатар оны өз өнертабыстарымен үнемі жетілдіріп, байытады". "Салыстырмалы кестелерінде" Толкин мына тілдердегі дыбыстық өзгерістердің механизмдерін сипаттайды: Квенья, Линдарин (Квеньяның диалектісі), Телерин, Ескі Нольдорин (немесе Фэанориан), Нольдорин (немесе Гондолин), Илкорин (әсіресе Дориат), Оссирианның Даниясы, Шығыс Дания, Талиска, Батыс Лемберин, Солтүстік Лемберин және Шығыс Лемберин. Өмірі бойы Ж.Р.Р. Толкин жасалған тілдерімен тәжірибе жасауды тоқтатқан жоқ, олар көптеген түзетулерге ұшырады. Олардың грамматикасы дамудың әртүрлі кезеңдерінде айқын айырмашылықтарға ие болды. "Сақиналардың Иесі" (1954–1955) жарияланғаннан кейін, оның негізгі эльф тілдерінің – Квенья, Телерин және Синдарин грамматикалық ережелері өте аз өзгерістерге ұшырады (бұл 1954–1973 жылдар аралығындағы кейінгі эльф тілі).

Толкиннің лингвистикалық еңбектерінің жариялануы

Екі журнал (Vinyar Tengwar, 1998 жылғы шілдедегі 39-шы нөмірінен бастап, және Parma Eldalamberon, 1995 жылғы 11-ші нөмірінен бастап) Дж.Р.Р. Толкиннің бұрын жарияланбаған тілдік еңбектерінің (Кристофер Толкиннің "Орта Жер тарихынан" шығарылғандары да оның ішінде) үлкен көлемін редакциялауға және жариялауға толыққанды арналған. Дегенмен, 2015 жылдан бері жаңа материалдар жарық көрген жоқ. Жарияланбаған құжаттарға қол жеткізу қатаң шектеулі, ал редакторлар олармен жұмыс істеп жатқан құжаттардың толық каталогын әліге дейін жарияламады.