Кіріспе

Ж.Р.Р. Толкиннің "Ертегілер туралы" эссесі – әдеби жанр ретінде ертегілерді талқылайтын мақала. Ол 1939 жылғы 8 наурызда Шотландияның Сент-Эндрюс университетінде Эндрю Лэнг атындағы лекция үшін "Ертегілер" деген тақырыптағы лекция ретінде дайындалған. Лекция уақытында "Хоббит" романы кеңінен танымал болған, ал Толкин оның жалғасын жазуға кіріскен. Бірақ оның бұрынғы авторларына тәндей тарихқа немесе қазіргі заманға тығыз байланысы болмады.

Тарих

Толкин материалды «Ертегілер» атты дәріс ретінде жазды; ол оны 1939 жылғы 8 наурызда Шотландияның Сент-Эндрюс университетінде Эндрю Ланг дәрісінде оқыды. «Ертегілер туралы» алғаш рет 1947 жылы К.С.Льюис құрастырған «Чарльз Уильямсқа арналған эсселер» жинағында, кейбір толықтырулармен бірге жарық көрді. Льюистің досы Чарльз Уильямс Екінші дүниежүзілік соғыста Лондон бомбалау кезінде Оксфорд университетінің баспа қызметкерлерімен бірге Лондоннан Оксфордқа көшірілді. Бұл оған Льюис пен Толкинмен бірге Инклиндер клубының жиналыстарына қатысуға мүмкіндік берді. Эсселер жинағы Уильямсқа Оксфорд университетінің баспа қызметкерлері соғыс аяқталғаннан кейін Лондонға оралғанда табыс етілуі тиіс еді. Алайда Уильямс 1945 жылғы 15 мамырда күрт қайтыс болды, ал кітап естелік жинақ ретінде жарияланды. «Чарльз Уильямсқа арналған эсселер» көп назар алмады және 1955 жылы басылымнан шықты. «Ертегілер туралы» 1964 жылы «Tree and Leaf» басылымында жарық көргеннен кейін көп көңіл тартты. «Ертегілер туралы» Толкиннің басқа жинақтарында да қайта басылды, мысалы, 1966 жылғы «Толкин оқырманы», бірақ бұл басылым нашар түзету салдарынан кемшіліктерге толы болды. Ол 1980 жылғы «Өлеңдер мен әңгімелер» және 1983 жылғы «Жанаттар мен сыншылар және басқа эсселер» жинағында да қайта жарық көрді. «Ертегілер туралы» 2008 жылы кеңейтілген басылымда жеке кітап ретінде жарық көрді.

Қысқаша мазмұны

Лекцияда Толкин Эндрю Лэнгтің фольклоршы және ертегілерді жинаушы ретіндегі еңбегіне назар аударды. Ол Лэнгтің «Жомоқ кітаптары» жинағына (1889–1910) саяхатшылардың әңгімелерін, жануарлар туралы аңыздарды және басқа да әңгімелерді кеңінен қосуымен келіспеді. Толкин ертегілерді, кейіпкерлерде феялар болсын болмасын, сиқырлы әлемде өтетін оқиғалар деп қарастырды, ол бұл тұрғысынан тар көзқарас білдірді. Ол Лэнг пен Макс Мюллердің ертегілердің дамуы туралы теорияларымен де келіспеді, оларды адам қиялы мен тілінің өзара әрекеттесуінің табиғи нәтижесі деп есептеді. Толкин қиялдың, оны қиял-ойымен теңестіре отырып, қолданылуы арқылы автордың оқырманды қалыпты әлемнен өзгеше заңдармен тұрақты және логикалық әлемге енгізе алатынын айтады. Ол мұны «өнердің сирек кездесетін жетістігі» деп атап, оқырман ретінде өзі үшін маңызды болғанын жеткізеді: «Сөздердің күшін және тас, ағаш, темір, шөп, үй, от, нан мен шарап сияқты нәрселердің ғажайабын мен алғаш рет аңыздарда сезіндім». Толкин ертегілердің оқырманға өзінің әлемін басқа бір әлемнің «көзқарасымен» қарауға мүмкіндік беретінін ұсынады. Ол мұны «қайта жаңғырту» деп атайды, яғни адамның сұрақсыз қабылдаған болжамдары сыртқы көзқарас арқылы өзгеріп, жаңарып кетуі мүмкін. Екіншіден, ол ертегілердің оқырманға қашқыныштан ләззат сыйлайтынын қорғайды, бұл тұжырымды мысалмен түсіндіреді: түрмедегі адам тек камералар мен күзетшілер туралы ойлауға міндетті емес. Үшіншіден, Толкин ертегілердің бақытты аяқталу арқылы рухани немесе эмоционалдық демеу беруге қабілетті екенін айтады, оны «эукатастрофа» деп атайды. Қорытындылай келе, Толкин шынайы жақсы және көрнекті ертегінің қуанышпен ерекшеленетінін мәлімдейді: «Фейри туралы маңызды әңгімеде [қуаныш] әлдеқайда күшті және терең әсер етеді. Мұндай оқиғаларда, кенеттен «өзгеріс» болғанда, біз қуаныштың және жүректің қалауын көреміз, ол бір сәтте шеңберден шығып, әңгіменің торынан жарылып, бір сәуле жіберіп алады». Толкин христиан дінін ғаламның мифологиялық мәнін толықтыру және оған қатысу деп қарастырады.

Талдау

Толкин зерттеушісі Верлин Флигер «Ертегілер туралы» Толкин зерттеулерінің орталық нүктесі болады деді, себебі ол Толкиннің өзінің өнерін, (оның терминологиясында) «ішкі жаратылысын», екінші дүние құруын түсіндіреді. Ол бірден бұл кітаптың одан да көп нәрсені қамтитынын, себебі ол «тіл мен адам санасының өзара байланысына терең үңілетін ойлар жинағы», сол кездегі фольклорды зерттеудің пайдалы қорытындысы және миф, ертегі және «ақынның шеберлігіне» ақылға қонымды талдау екенін қосты. Флигердің сөзіне қарағанда, бұл кітап «Жүзіктер билеушісі» көп қырлы мифтік, эпикалық және ертегілік романды зерттеу үшін де аса маңызды мәтін. Карл Фелпстед, «Жолдас» кітабында жазғандай, очерк үш сұраққа жауап беруге тырысады: ертегілер дегеніміз не, олардың пайда болуы мен құндылығы, соңғысы Толкиннің мифопоэя тұжырымымен байланысты. Клайд Нортрап эссе арқылы Толкин «Толкин фантазиясын» немесе ол «ертегі» деп атаған төрт қажетті қасиеттің негізін қалайды деседі. Бұл – қиял (керемет пен қарапайымдылықтың қарама-қайшылығы), қайта жаңғырту (оқырман күнделікті өмірдегі қарапайым нәрселердің «сиқырын» көреді), қашқындау (бірінші дүниеден) және жұбату (жақсы аяқталу). Ол бұл қағидаларды Толкиннің «Орта Жер» фантазиясына, «Хоббит» және «Жүзіктер билеушісі» сияқты кейінгі фантастикалық авторлардың, оның ішінде Дэвид Эддингс, Роджер Зелазни, Стивен Р. Дональдсон және Дж. К. Роулингтің туындыларына да қолдануға болатынын ұсынады.