Кіріспе

Ж.Р.Р. Толкиннің "Хэмнің Джайлз фермері" кітабы – 1937 жылы Ж.Р.Р. Толкин жазып, 1949 жылы жарық көрген ортағасырлық әзіл-қалжың ертегісі. Оқиға фермер Джайлз бен Хризофилакс атты айлакер айдаһардың кездесуін және Джайлздің осы кездесулерді қалай пайдаланып, қарапайым өмірден ел патшасына теңескенін көрсетеді. Бұл – Британияда, қараңғы орта ғасырдың қиялмен суреттелген дәуірінде өтетін, көңілді анахронизм мен жеңіл мінезді туынды. Онда мифтік жандар, ортағасырлық рыцарьлар және алғашқы қару-жарақтар бейнеленген. Ғалымдар бұл әңгіменің жеңіл болғанына қарамастан, Толкиннің кәсіби саласы – филологияны ойыншықтай пайдалануына қарамастан, бірнеше маңызды мәселені қамтитынын атап өтеді. Оқиға Толкиннің өмір сүрген және жұмыс істеген Оксфорд маңындағы аймақта орын алады. Бұл туынды дәстүрлі айдаһарды өлтіру туралы әңгімелердің көптеген қырларын пародиалайды және оның тамыры ежелгі және ортағасырлық әдебиетте, норвегиялық мифтен бастап Спенсердің "Пері патшайымына" дейін жетеді. Оның "Кішкентай патшалыққа" деген алаланы Толкиннің экологиялық көзқарасын көрсетеді, әсіресе Оксфордшир мен айналасындағы ауылдық жерлердің жоғалуына қатысты оның негізді қорқынышын білдіреді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Фермер Джайлз (Ægidius Ahenobarbus Julius Agricola de Hammo, "Джайлз Қызылсақал Джулиус, Хам шаруасы") - семіз және қызыл сақалды, тыныш, жайлы өмір сүреді. Біршама саңырау және алыстан көре алмайтын алып оның жеріне келіп түседі, ал Джайлз оны мылтықпен атып жібереді. Ауыл тұрғындары қуана: "Фермер Джайлз – батыр!" Оның даңқы бүкіл елге тарады, патша оған көне, сәнсіз қылыш сыйлайды. Алып үйіне қайтып, достарына Орталық Корольдікте енді рыцарьлар жоқ, тек қана шаншып жатқан шырындар бар екенін айтады – шындығында бұл мылтықтан атылған металл сынықтары. Бұл Venedotia-дан келген аждаһа, Chrysophylax Dives-ті, осы аймақты зерттеуге итермелейді. Қорқып қалған көршілер кездейсоқ батыр – фермер Джайлз онымен күреседі деп күтеді. Патшаның аждаһаны қууға жіберген рыцарьлары өздерінің міндеттерін орындамау үшін сылтау іздейді. Ауыл тұрғындары Джайлзден бірдеңе жасауын күтеді. Жергілікті дін қызметкері ескі қылыштың Caudimordax ("Құйрық шағушы") екенін, ол аждаһаларды өлтіру үшін жасалғанын біледі. Джайлз жолға шығады және Хризофилакспен кездеседі. Қылыш дерлік өздігінен күресе алады; Джайлз қылышпен аждаһаны ұрып, қанатын зақымдайды, ол ұша алмайды, және оны қала арқылы жетектеп барады. Ол ауыл тұрғындарына қазынасын әкелуге уәде береді, бірақ уәдесін орындамайды. Патша Джайлз бен рыцарьларды Хризофилакспен айналысуға жібереді. Рыцарьлар марципаннан жасалған Рождестволық аждаһа құйрығынан басқа аждаһа көрген емес. Хризофилакс оларды өлтіреді. Джайлз аман қалады, және қылышымен аждаһаны жеңіп, қазынаның бір бөлігін алады. Үйге қайта жолда ол өлген рыцарьлардың қызметшілерін алады. Үйінде қызметшілер мен қазынасы бар Джайлз қуатты әміршіге айналады.

Жариялану тарихы

Фермер Джайлз Хамның суреттерін бастапқыда Паулин Бейнс салған. Бұл әңгіме Толкиннің басқа туындыларымен бірге "Толкин оқырманы" және "Қауіпті әлемнен әңгімелер" сияқты жинақтарда жарияланды. Толкин "Хамның фермері" әңгімесін Оксфорд университетінде танысқан лекторы Сирил Хакетт Уилкинсонға (1888–1960) арнады; Уилкинсон Толкинді Ворчестер колледжіндегі Лавлейс қоғамы үшін осы әңгімені жазуға ынталандырған.

Бландербус филологиясы

Тағы бір әзіл "Оксенфордтың төрт дана кеңсе қызметкеріне" блендербустың анықтамасы туралы сұрақ қояды: "Көптеген доптарды немесе оқ-дәрілерді атуға арналған, үлкен калибрлі, қысқа ұңғылы қару, және дәл нысанасыз, шектеулі қашықтықта [адамдарды] өлтіруге қабілетті. (Қазіргі уақытта өркениетті елдерде басқа атыс қаруларымен ауыстырылған.) Толкин Оксфорд ағылшын тілінің сөздігінде жұмыс істеген, ал "төрт дана кеңсе қызметкері" - бұл, әрине, төрт сөздікші: Генри Брэдли, Уильям Крейг, Джеймс Мюррей және Чарльз Талбут Онионс. Содан кейін Толкин фермер Джайлстің қаруына сөздіктің анықтамасын қолдану арқылы сатира жасайды.

Аждаһаны өлтіру туралы пародия

[[Файл:Сан-Джордж эмальдік иконасы (Грузия). jpg|thumb|upright|Хризофилакс қалаға қайтарылды, "Джордж пен Аждаһа" аңызындағыдай, бағындырылды. Джайлстың қорқақ, сөйлейтін иті Гарм – скандинавиялық әлемнің қорқынышты итінің атымен аталады. Джайлстың сиқырлы, аты "Сер" семсері де скандинавиялық мифологиядан шыққан болуы мүмкін; Фрейр құдайының өзінен-өзі соғыса алатын семсері болған. Аждаһамен болған шайқасқа қатысты, оның қанатының жаралануы Спенсердің "Фейри Квин" шығармасындағы бір эпизодты еске түсіреді. Басқа сілтемелердің ішінде Сент-Джордж және Аждаһа аңызы болуы мүмкін, себебі сол аждаһар да қалаға қайтарылып, бағындырылып, бойнына қыздың белбеуі тағылып әкелінді; сондай-ақ, Велсунга сагасы да бар, өйткені аждаһаның үңгірі Фафнирдің үңгіріне ұқсайды.