Янцзы маңындағы қытай тілдерінің диалектілері

Кіріспе

Уу (уу) – синь тілдерінің ірі тобы. Бұл тілдер негізінен Шанхай қаласында, Чжэцзян провинциясында және Цзянсу провинциясының Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі бөлігінде, Уу мәдени аймағын құрайды. Әртүрлі Уу тілдерін сөйлейтіндер кейде өз ана тілдерін шетелдіктерге таныстырғанда Шанхай тілі деп атайды. Сучжоу диалектісі 19-шы ғасырға дейін Уу тілінің беделді диалектісі болды, бірақ 20-шы ғасырдың басында Шанхай диалектісі оны ығыстырды. Солтүстік Уу тілдері бір-бірімен түсінісе алады, ал Оңтүстік Уу тілдері – түсінбейді. Тарихи лингвистер Уу тілін маңызды деп санайды, себебі ол ежелгі орта қытай тілінің дауысты әріптерін сақтап, сондай-ақ глотальді тоқтату ретінде дыбыс белгісін сақтап, өзге қытай тілдерінен ерекшеленді. Уу тілі мен басқа қытай тілдерінің арасындағы фонетикалық айырмашылықтар айқын: мысалы, «Шанхай тілі» (t=上海話) деген тіркес Шанхай диалектісінде және Пекин мандаринінде әртүрлі айтылады. Уу тілі, әсіресе Сучжоу диалектісі, мандарин тілінде сөйлейтіндерге жұмсақ әуенді болып сезіледі, сондықтан «Уудың нәзік сөзі» (t=軟語) деген мақал бар. Уу тілінің құлдырауы 1986 жылдан басталды, оқушылар сабақ кезінде «мәдениетсіз диалекттерде» сөйлеуіне тыйым салынды. Мемлекеттік тіл комиссиясы бұл терминді стандартты қытай тілінен басқа барлық қытай тілдерін білдіру үшін қолданды. 1992 жылы Шанхай студенттеріне университеттерде Уу тілінде сөйлеуге толық тыйым салынды. 2000 жылдардың соңынан бері Уу тілі көбінесе ас үйлерде және театрларда сақталды, қарт әйелдер арасында «ас үй тілі» ретінде, ал халықтық Юэ операсында, Шанхай операсында және Пингтан өнерінде – театр тілі ретінде қолданылады. Қазіргі таңда Уу тілінің ресми мәртебесі жоқ, заңдық қорғауы да жоқ және ресми романизациясы да жасалмаған.

Тарих

Уу тілі – алты негізгі оңтүстік қытай тілінің ең ежелгісі. Оның тамыры 3000 жылдан астам бұрын, Чжоу ханзадалары Тайбо мен Чжунъюн қазіргі Шанси провинциясының Гуанчжун аймағынан Цзяннань аймағындағы Уси-Сучжоу өңіріне көшіп келгенде, У мемлекетін құрған кезде пайда болған. Олар әкелген солтүстік тіл Уу тілінің негізін қалады. Алты династия дәуірінде Уу тілі мың жыл бойы дамып, солтүстік тілден айқын ерекшеленді. Батыс Цзинь әулетінің құлауынан кейін көптеген солтүстік қытайлар Цзяннаньға қоныс аударғанда, олар қытай тілінің екі түрі арасындағы үлкен айырмашылықты байқады. Бұл туралы Ши Шуо Синь Ю сияқты замандас мәтіндерде жазылған. Жапон тіліндегі «Го он» (呉音) деп аталатын қытай иероглифтерінің оқылуы (Үш патшалық кезеңіндегі Шығыс Уудан алынған) осы кезеңдегі ежелгі Уу тілінен шыққан. Дегенмен, Уу тілі тарих бойында солтүстіктің күшті ықпалында болғандықтан, оның көптеген ежелгі ерекшеліктері жоғалып кетті. Бүгінгі тіл негізінен Суй-Тан дәуіріндегі (6-8 ғасырлар) орта қытай тілінен тараған, бұл қазіргі қытай тілдерінің көпшілігіне тән. Бірақ, Мин тілдері ерекше жағдайды құрайды. Көптеген ежелгі Уу тілінің ерекшеліктері Мин тілінде сақталған, себебі ол Хан әулетінің соңғы кезеңінен Үш патшалыққа және Батыс Цзиньге өту ғасырында Фуцзяньға көшіп келгендер сөйлеген ежелгі Уу тілінен бастау алған.

Субстратқа әсер ету

У – ең көне оңтүстік қытай тілі, себебі Цзяннань аймағы солтүстік қытай мемлекеттерімен шектеспейтін алғашқы қоныстанған жер болды. Прото-мин немесе Ескі У-мин – оңтүстікке көшіп барған халықтың нәтижесінде Мин диалектілерінің пайда болған тілі, сондықтан осы тіл туралы білім осы диалектілер мен қытай-тибет тілдерінің дамуына ғана емес, сонымен қатар аймақтың жергілікті тілдеріне де түсінік береді. Бұл білім туысқан азия тілдерінің филогенезін анықтау және оларды қайта құру үшін де аса құнды. Дәстүрлі тарих бойынша, У Тайбо Шан әулеті тұсында осы аймаққа қоныстанды, халықтың көп бөлігін және қытай әкімшілік тәжірибесін алып келіп, У мемлекетін құрды. У мемлекетін қытай азшылықтары мен синификацияланған Юэ халқы билеген болуы мүмкін, ал халықтың көп бөлігі кейінгі көші-қондарға дейін Юэ болып қала берді және үлкен қытай халқына сіңіп кетті (бірақ көптеген адамдар оңтүстікке қашқан болуы мүмкін). Көптеген адамдар Юэ халқының тілінің сол жердегі диалектке қандай әсер еткенін ойлады, себебі Юэ мемлекетіндегі есімдер мен басқа да әлеуметтік салт-дәстүрлер Қытай өркениетінің қалған бөлігінен ерекшеленеді. Бернхард Карлгрен, керісінше, Тан койнэсінің Қытайдағы көптеген тілшілер тарапынан қабылданып, Фуцзяньдағылардан басқа, Тан дәуірінен бұрынғы "қарапайым" тілдің аз ғана қалдықтарын сақтап қалғанын атап өтті, олардың төменгі таптарда сақталғанына сенді, бірақ бұл Тан Қытайының сыныптық құрылымы және әлеуметтік-тілдік жағдайы туралы көптеген болжамдар жасайды. Қазіргі лингвистер бұл қалдықтарды диалектілік қабаттар немесе субстраттар деп атайды. Койнэ Ву тілдерінің дамуына негіз болған тіл деп есептелуі мүмкін, ал ертедегі тіл Танға дейінгі диалектілік қабатты қалдырды, оның өзінде Юэ тілдерінің субстраттары болған болуы мүмкін. Батыс диалектологтары Ву және Мин тілдерінде австроазиялық субстраттың бөлігі болып көрінетін бірнеше сөздерді тапты. Мандарин қытай тілінде австроазиялық текті сөздер де бар, мысалы, Янцзы өзенінің бастапқы атауы, 江 (Ежелгі қытай, қараңыз Ежелгі вьетнам тілінде), ол жалпы "өзен" сөзіне айналды. Койнэнің әсері аз болған Мин тілдерінде австроазиялық субстрат бар, мысалы, "шаман" немесе "рухтарды емдеуші" деген Мин сөзі, Дзян'у Минде Вьетнам, Мон doŋ және Сантали тілдерімен туыс, олардың барлығы Мин сөзімен ұқсас мағынаға ие. Алайда, Лоран Сагарт "шаман" немесе "рухтарды емдеуші" деген Мин сөзінің және бірдей мағынаны білдіретін вьетнамдық терминнің ұқсастығы кездейсоқ болуы мүмкін деп атап өтті. Ең көрнекті мысалдар – кейбір Ву тілдеріндегі "адам" сөзі, әдетте қытай тілінде nóng деп жазылады, және көптеген Ву және Мин диалектілеріндегі "ылғалды" сөзі, қытай сөзімен байланысы жоқ, бірақ вьетнам тіліндегімен туыс. Мин тілдерінде бұл сөздің екі жақты мұрын кодификациясы сақталған. Алайда, Сагарт "ылғалды", "қамыстың жапырағы" және "тұздалған балық" деген Мин сөздерінің вьетнам тіліндегі сөздермен туыс екенін көрсетеді. Бұл сөздер Шығыс Азиядағы сөздер болуы мүмкін, егер қытай тіліндегі сөздерді жасырса ("қамыстың жапырағы", "ылғалды") және шамадан тыс болса ("тұздалған балық"). Ли Хуэй Шанхай маңындағы Макиао Ву диалектісінде мыңнан астам лексикалық элементтерді зерттегенде Тай-Кадайдың 126 туыс сөзін анықтады. Автордың пікірінше, бұл туыстар "ежелгі Юэ тілінің" (古越語) іздері болуы мүмкін. Қытай шенеунігінің қытай әріптерімен жазған Юэ тіліндегі әнін талдау нәтижесінде австроазиялық емес, тай тілінің пайда болғаны анық көрінеді. Венжун диалектісі туралы қытайдағы талқылауларда оның тай тілімен ұқсастығы жиі айтылады. Мысалы, Гуанси мен Гуандунның батысындағы Чжуан тілдері де тай тілі, сондықтан тай тілі Қытайдың оңтүстігіне қытай экспансиясынан бұрын қоныстанған болуы мүмкін. "Юэ" термині қытайлар кездесетін аймақтағы қытай емес адамдарға қолданылды. Бұл тілдердің әсері жалпы алғанда әлі де аз болып көрінеді. Қытай-тибет, Тай-Кадай, австронезия және австроазия тілдері бір-бірімен байланысты емес деп саналса да, Сагарт кейбір филогенетикалық туыстықтарды ұсынды. Атап айтқанда, Тай-Кадай және Сино-тибет тілдері екеуі де Сино-австронезия тілдер отбасына (австроазиялық тілдермен шатастырмау керек) жатуы мүмкін, олардың ата-бабаларының түрлері арасында туыс сөздердің таралуына байланысты, сондай-ақ, австроазиялық тілдерді де қосуға болатындығына қатысты да дәлелдер бар, бірақ оның пікірлері осы тілдердің филогенесі туралы бәсекелес гипотезалардың бірі ғана. Ву тілдерінің синиттік емес әсерлерге ұшырағаны және көптеген сөздері әртүрлі қабаттарда басқа тілдермен туыс екені көрінеді. Алайда, бұл сөздер өте сирек кездеседі, ал Ву тілінің негізгі әсері басқа тілдік әсерлерге қарағанда Тан қытай тілінен болды.

Wu is considered the most ancient southern Chinese variety, since the Jiangnan region was the first area settled that was non contiguous with the northern Chinese states. Proto Min or Old Wu–Min is also the language from which the Min dialects evolved as the populace migrated farther south, so some knowledge of this language would not only offer insight into the development of these dialects and Sino Tibetan but also into the indigenous languages of the region, knowledge of which would also be invaluable towards establishing the phylogeny of related Asian languages and towards reconstructing them. According to traditional history, Taibo of Wu settled in the area during the Shang dynasty, bringing along a large section of the population and Chinese administrative practices to form the state of Wu. The state of Wu might have been ruled by a Chinese minority along with sinified Yue peoples, and the bulk of the population would have remained Yue until later migrations and absorption into the greater Chinese populace (though many likely fled south as well). Many have wondered about what effect the Yue people's language may have had on the dialect spoken there, since, for example, names and other social practices in the state of Yue are markedly different from the rest of Chinese civilization. Bernhard Karlgren, on the other hand, noted that the Tang koiné was adopted by most speakers in China (except for those in Fujian) with only slight remnants of "vulgar" speech from pre Tang times, which he believed were preserved among the lower classes, albeit this makes many presumptions about Tang China's class structure and sociolinguistic situation. Most linguists today refer to these remnants as dialectal strata or substrata. In many ways, the koiné can be considered the language from which Wu varieties evolved, with the earlier language leaving behind a pre Tang dialectal stratum which itself may have included a substratum from the Yue languages. Western dialectologists have found a small handful of words that appear to be part of an Austroasiatic substratum in Wu and Min languages. Mandarin Chinese also possesses some words of Austroasiatic origin, such as the original name of the Yangtze River, 江 (; Old Chinese , cf. Old Vietnamese ), which has evolved into the general word for 'river'. Min languages, which were less affected by the koiné, appear to possess an Austroasiatic substratum, such as a Min word for 'shaman' or 'spirit healer', such as in Jian'ou Min which appears to be cognate with Vietnamese , Mon doŋ, and Santali , which all have meanings similar to the Min word. However, Laurent Sagart points out that the resemblance between the Min word for 'shaman' or 'spirit healer' and the Vietnamese term with the same meaning is likely coincidental. The most notable examples are the word for "person" in some Wu varieties as , usually written as lang=zh Hant nóng in Chinese, and the word for 'wet' in many Wu and Min dialects, with a initial which seemingly shows no relation to the Chinese word lang=zh Hant shī but cognate with Vietnamese lang=vi. Min languages notably retain the bilabial nasal coda for this word. However, Sagart shows that the Min words for 'wet', 'duckweed', and 'small salted fish', which seem to be cognates with Vietnamese lang=vi, lang=vi, lang=vi, are either East Asian areal words if not Chinese words in disguise ('duckweed', 'wet'), and long shots ('salted fish'). Li Hui identifies 126 Tai Kadai cognates in Maqiao Wu dialect spoken in the suburbs of Shanghai out of more than a thousand lexical items surveyed. According to the author, these cognates are likely traces of "old Yue language" (古越語). Analysis of the Song of the Yue Boatman, a song in the Yue language transcribed by a Chinese official in Chinese characters, clearly points to a Tai language rather than an Austroasiatic one. Chinese discussion of Wenzhounese often mentions the Tai affinities the dialect possesses. The Zhuang languages in Guangxi and western Guangdong, for example, are also Tai, so it would appear that Tai populated southern China before the Chinese expansion. The term Yue was applied indiscriminately to any non Chinese in the area that the Chinese encountered. The impact of these languages still appears to be fairly minimal overall. Though Sino Tibetan, Tai–Kadai, Austronesian and Austroasiatic are mostly considered to be unrelated to each other, Sagart has proposed some possible phylogenetic affinities. Specifically, Tai–Kadai and Sino Tibetan could possibly both belong to the Sino Austronesian language family (not to be confused with Austroasiatic) due to a scattering of cognates between their ancestral forms, and there is also some, albeit much more tenuous, evidence to suggest that Austroasiatic should also be included, however his views are but one among competing hypotheses about the phylogeny of these languages, see the Sino Austronesian languages article for some further detail. It does appear that Wu varieties have had non Sinitic influences, and many contain words cognate with those of other languages in various strata. These words however are few and far between, and Wu on the whole is most strongly influenced by Tang Chinese rather than any other linguistic influence.

Көші-қон

Гуо Пу (276–324) заманында Қытайдың әртүрлі аймақтарындағы диалекттер арасындағы айырмашылықтарды, оның ішінде бүгінде Ву түрлері қолданылатын аймақты да, сөйлейтіндер оңай сезіне бастады. Шығыс Цзинь тарихнамаларында Нанкиннің ең ерте белгілі диалектісі ежелгі Ву диалектісі болғандығы жазылған. 311 жылы У Ху көтерілісі мен Йонгчжа апатынан кейін Цзинь императоры және көптеген солтүстік қытайлықтар оңтүстікке қашып, қазіргі Нанкин орналасқан Цзянькан қаласын жаңа астана етіп белгіледі. Янцзы өзенінің төменгі ағысы Солтүстік Қытайдан, негізінен қазіргі Солтүстік Цзянсу және Шандун провинцияларынан келген қоныс аударушылармен толып кетті, ал Орталық жазықтан келгендердің саны аз болды. 4-5 ғасырларда солтүстік халқы Ву аймақтарына қоныс аударып, Солтүстік Ву лексикасына ерекшеліктер қосты, олардың іздері бүгінгі Солтүстік Ву түрлерінде сақталған. Ву диалектісін сөйлейтін танымал тарихи тұлғалардың бірі – Суй әулетінің императоры Янди және оның император әйелі Сяо. Батыс Лян императоры Сюань, Лян императоры Вудың сарайының мүшесі және император Сяоның әкесі, Цзяньканда Ву диалектісін үйренген болуы мүмкін. Цинь династиясының соңындағы Тайпин көтерілісінде Ву тілді аймақ соғыстан қирады, нәтижесінде Шанхайға Ву тілді аймақтың басқа бөліктерінен көшіп келгендер көптеп ағылды. Бұл Шанхай диалектісіне үлкен әсер етті, мысалы, Нинбо диалектісінің ықпалы Шанхай қаласының қабырғалары ішінде Сучжоу диалектісіне ұқсас болған диалектке енді. Халық санының өсуіне байланысты 20 ғасырдың бірінші жартысында Шанхай диалектісі аймақтағы лингва франкаға айналып, Сучжоу диалектісінің мәртебесін басып озды. Дегенмен, әртүрлі тілдердің элементтерін араластыруына байланысты, ол Ву тобы туралы тарихи мәліметтерді анықтау үшін сирек қолданылады және Сучжоу диалектісіне қарағанда Ву тілінің өкілі ретінде кем маңызды.

1949 жылдан кейін

Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, мандариннің Ву тілді аймақта күшті насихатталуы Ву қытай тілінің дамуына қайтадан әсер етті. Ву тілі қазіргі заманғы ақпарат құралдары мен мектептерден бірте-бірте шеттетілді. Мемлекеттік ұйымдарда мандарин тілін қолдану міндетті болды. Ву тілін білмейтін көшпенділердің көптеп келуі, ақпарат құралдары мен ұйымдардың мандарин тіліне толық көшуі, сондай-ақ мандарин тілін белсенді түрде насихаттау шаралары Ву тілдерін жаңғырту мен стандарттау мүмкіндігін күмәнді етіп, оларды мандариндеуге бейімдеді. Қазіргі уақытта көбінесе суреттегідей белгілерден тұратын насихаттау шаралары, негізінен, жергілікті диалекттерді мемлекеттік және әкімшілік істерде қолдануды шектеуге бағытталған. Алайда, темекі тартуға тыйым салу сияқты, бұл шаралар жиі бұзылады және мемлекеттік кеңседе немесе банкте жергілікті диалекттерде сөйлейтін адамдарды есту сирек емес. Жергілікті диалекттерді өзге салаларда қолдану ресми түрде рұқсат етіледі. Дегенмен, диалекттерді стандарттау аймақтық сепаратизмге алып келуі мүмкін екендігінен, мұндай қадамдарға да кедергі келтірілуі мүмкін. Екінші жағынан, көптеген адамдар өз диалектісін жазуға немесе стандарттауға жеткілікті маңызды деп санамайды. Көпшілік үшін диалект – тек ауызша қолданылатын нәрсе. Мандариннің аймақтық түрінде өскен және Ву тілінің ешқандай түрін білмейтін балаларға жиі кездесесіз. Мұндай жағдай көбінесе ата-аналардың әртүрлі тілдерде сөйлесуіне байланысты болады, олар мандарин тілінде қарым-қатынас жасайды. Ата-аналардың тілге немесе диалектке қатысты көзқарасы да маңызды, олар көбінесе оны үй мен отбасының жылы атмосферасымен байланыстырады. Көптеген адамдар бұл тенденцияны байқап, Ву тілінің ғана емес, барлық қытай тілдерінің сақталуын және құжатталуын талап етеді. Бірінші маңызды әрекет – Қытай диалектілерінің тілдік атласы болды, ол ел бойынша 2791 орнында, оның ішінде 121 Ву тіліндегі орнында (ПКУ-ның бұрынғы зерттеулеріндегі екі орнынан артық) зерттеу жүргізді және барлық орнының цифрлық жазбаларын қамтитын кең ауқымды деректер базасын құрды. Алайда, бұл деректер базасы жалпы жұртшылыққа қолжетімді емес. Атластың редакторы Цао Цзиюн осы тілдердің көпшілігін "жою қаупі төнген" деп санайды және адамдардың назарын осы мәселеге аудару үшін қытай тіліне "濒危方言" ("қауіп төнген тілдер") немесе "жою қаупі төнген диалектілер" терминін енгізді. Ал басқалар диалекттердің ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасының құрамына кіретініне назар аударуға тырысады, осылайша оларды сақтау және құрметтеу қажеттігін дәлелдейді. Ву тіліндегі телебағдарламалар көбейіп келеді және әр қала мен қалашықта өздерінің жергілікті тілінде кем дегенде бір бағдарлама бар. Алайда, олар енді ең жақсы уақытта көрсетілмейді. Олар көбінесе ойын-сауық сипатында болады және осы бағдарламалардың көпшілігі, мысалы, Ханчжоудың "阿六头说新闻" ("Ескі Лиуту сізге жаңалықтарды айтады") бағдарламасы, жергілікті немесе аймақтық жаңалықтарды диалектте ұсынады, бірақ көпшілігі он бес минуттан аспайды. Youku және Tudou сияқты танымал видеосайттарда Ву тілінің көптеген диалектілеріндегі аудио және бейнематериалдар орналастырылған, олардың көпшілігі диалекттік телешоулар, бірақ кейбіреулері пайдаланушылар жасаған әндер және т.б. Сонымен қатар, Шанхай, Сучжоу диалектілерін және Вэньчжоу тілін үйренуге арналған көптеген танымал кітаптар пайда болды, бірақ олар сауаттылықты немесе стандарттауды ынталандыруға қарағанда көбінесе ойын-сауық мақсатында қолданылады. Цзянхуай мандарин тілі Цзянсу провинциясының бірнеше округтерінде Ву тілінің орнын басып алды. Мысалы, Лишуй округінің Зайченг қаласында Цзянхуай және Ву тілдері Лишуйдің бірнеше қалаларында қолданылды, Ву тілінде Цзянхуайдан гөрі көп қалада сөйлейтін адамдар болды. Ву диалектісі "ескі Зайченг тілі" деп аталады, ал Цзянхуай диалектісі "жаңа Зайченг тілі" деп аталады, бұл Ву тілдерінің жылдам жойылуына әкеліп соқты. Оны тек туыстармен сөйлесу үшін қолданады. Цзянхуай диалектісі бұл жерде шамамен бір ғасыр бойы қолданылып келеді, бірақ айналасындағы барлық аймақтар Ву тілінде сөйлейді. Цзянхуай 1960 жылға дейін қала ішінде ғана қолданылды, ал қазіргі уақытта Ву тілінен озып келеді.

After the founding of the People's Republic of China, the strong promotion of Mandarin in the Wu speaking region yet again influenced the development of Wu Chinese. Wu was gradually excluded from most modern media and schools. Public organizations were required to use Mandarin. With the influx of a migrant non Wu speaking population, the near total conversion of public media and organizations to the exclusive use of Mandarin as well as radical Mandarin promotion measures, the modernization and standardization of or literacy in Wu languages became improbable and left them more prone to Mandarinization. The promotion measures, which at present mostly consist of signs like the one pictured, are primarily aimed at limiting the usage of local dialects in conducting public or administrative affairs, although it, like the smoking ban, is commonly violated and it is not so uncommon to hear people speaking local dialects in a government office or a bank. The usage of local dialects in all other spheres is officially tolerated. Standardization of dialects, however, may be perceived as a precursor to possible regionalism, so this, too, would most likely be deterred. On the other hand, few speakers consider their dialect important enough to be written or standardized. To most speakers, dialects are in essence a wholly oral phenomenon. It is not uncommon to encounter children who grew up with a regional variant of Mandarin as their parent tongue with little or no fluency in a Wu variety at all. However, this is primarily when parents are speakers of different languages and communicate in Mandarin and more rarely due to the parents' attitudes towards using language or dialect, which most associate with the warmth of home and family life. Many people have noticed this trend and thus call for the preservation and documentation of not only Wu but all Chinese varieties. The first major attempt was the Linguistic Atlas of Chinese Dialects, which surveyed 2,791 locations across the nation, including 121 Wu locations (a step up from the two locations in PKU's earlier surveys), and led to the formation of an elaborate database including digital recordings of all locations; however, this database is not available to the general public. The atlas's editor, Cao Zhiyun, considers many of these languages "endangered" and has introduced the term 濒危方言 ('languages in danger') or 'endangered dialects' into the Chinese language to raise people's attention to the issue, while others try to draw attention to how the dialects fall under the scope of UNESCO's intangible cultural heritage and as such deserve to be preserved and respected. More TV programs are appearing in Wu varieties and nearly every city/town has at least one show in their native variety. However, they are no longer permitted to air during primetime. They are generally more playful than serious and the majority of these shows, such as Hangzhou's 阿六头说新闻 "Old Liutou tells you the news", provide local or regional news in the dialect, but most are limited to fifteen minutes of airtime. Popular video sites such as Youku and Tudou also host a variety of user uploaded audio and visual media in many Wu languages and dialects, most of which are dialectal TV shows, although some are user created songs and the like. A number of popular books are also appearing to teach people how to speak the Shanghainese, Suzhou dialect and Wenzhounese but they are more playful and entertaining than serious attempts at promoting literacy or standardization. Jianghuai Mandarin has replaced Wu as the language of multiple counties in Jiangsu. An example of this is Zaicheng Town in Lishui County; both Jianghuai and Wu languages were spoken in several towns in Lishui, with Wu being spoken by more people in more towns than Jianghuai. The Wu dialect is called "old Zaicheng Speech", while the Jianghuai dialect is called "new Zaicheng speech", with Wu languages being driven rapidly to extinction. Only use it to talk to relatives. The Jianghuai dialect has been present there for about a century, even though all of the surrounding are Wu speaking. Jianghuai was always confined inside the town itself until the 1960s; at present, it is overtaking Wu.

Спикерлердің саны

Уй қытай тілі бір кезде тарихи тұрғыдан Янцзы өзенінің солтүстігінде және Суй әулеті кезінде қазіргі Анхуй провинциясының көп бөлігінде үстемдік құрған. Янцзының солтүстігіндегі аймақтардағы оның ықпалы Тан әулетінің соңынан Мин әулетінің соңына дейін күрт азайды, осы кезде Ерте Замана У тілінің ерекшеліктері қалыптасты. Цин әулетінің басында У тілінде сөйлейтіндер жалпы қытай халқының шамамен 20 пайызын құрады. Тайпин көтерілісі У тілінде сөйлейтін аймақты қиратқаннан кейін бұл көрсеткіш күрт төмендеді және 1984 жылы, тілшілердің жалпы саны 80 миллионға бағаланғанда, шамамен 8 пайызға дейін азайды.

Фоналогия

Ву диалектілері қытай тілінің түрлері арасында орта қытай тілінің "дауысты" (бастапқыда дыбысты; үскірген дауыспен айтылатын сөз) жарықайырлар мен үйкеліс дауыстарын, мысалы, т.б. сақтап, орта қытай тілінің үштік қарама-қарсылығын сақтайды. (Мысалы, 「c=凍 c=痛 c=洞」, ал басқа түрлерінде тек қана бар.) Ву диалектілері бұл дыбысты кедергілерді ешқашан жоғалтпағандықтан, орта қытай тілінің тондық бөлінісі әлі де аллофоникалық болуы мүмкін, ал көптеген диалекттерде үш буындық тон бар (дәстүрлі сипаттамаларда сегіз деп есептеледі). Қалалық Шанхай диалектісінде кейбір тонтар бірігіп кеткен, сондықтан оларды тек екі фонемалық тон деп талдауға болады. Ву түрлері мен герман тілдері әлемдегі ең бай дауысты сапалық қорына ие. Шанхайдың Фэнсянь ауданында сөйленетін Цзиньхуэй диалектісінде 20 дауысты сапасы бар. Ву ішіндегі осы әртүрлі өзгерістер оған ерекше сипат береді, сондықтан оны кейде "Қытайдың француз тілі" деп те атайды. Толығырақ ақпарат алу үшін қараңыз: , , және .

Көптік сын есімдер

Ву диалектілері есімдіктерді көпше түріне келтіруде әртүрлі. Сучжоу диалектісінде екінші және үшінші жақтағы есімдіктерге , ал бірінші жақтағы көпше сан жеке түбір , жекеше түрінен бөлек. Шанхай диалектісінде бірінші жақ есімдігіне 伲, үшінші жаққа (негізіндегі) жалғанады, бірақ екінші жақтағы көпше сан жеке түбір болып табылады. Хайянь диалектісінде бірінші және үшінші жақтағы есімдіктерге , бірақ екінші жақтағы көпше сан жеке түбір ретінде қолданылады.

Классификаторлар

Шанхай тілінде барлық зат есімдердің тек бір ғана жіктегіші болуы мүмкін.

Шанхайлық

Илақ есік алдында тұр.

Сучхоун тілі

Шай кесесі оның тарапынан сындырылды.

Романшалау

У-қытай тілінің үш негізгі транскрипция мектебі бар.

Сөздік

Оңтүстік қытай тілінің басқа түрлері сияқты, Ву тілі де классикалық қытай, орта қытай және көне қытай тілдерінен сақталған кейбір архаикалық сөздерді қамтиды. Мысалы, "сөйлеу" немесе "айту" үшін Ву диалектілері, Ханчжоу диалектісінен басқа, гон (жеңілдетілген қытайша: 讲; дәстүрлі қытайша: 講) сөзін қолданады, ал мандарин тілінде шуо (жеңілдетілген қытайша: 说; дәстүрлі қытайша: 說) қолданылады. Сонымен қатар, Цзянси провинциясының Гуанфэн және Юшань аудандарында 曰 (немесе юэ) мандарин тіліндегі сәйкес сөзден жиірек қолданылады. Цзянси провинциясының Шанграо ауданында "сөйлеу" немесе "айту" сөзі үшін жеңілдетілген қытайша: 话, дәстүрлі қытайша: 話, пиньинь: huà/ мандарин тіліндегі нұсқасына қарағанда артықшылыққа ие. Фучжоуға жақын Ву диалектілері, мысалы, Нинбо, Цзиньхуа және Вэньчжоу диалектілерінде "адам" деген мағынада нон (жеңілдетілген қытайша: 侬; дәстүрлі қытайша: 儂) сөзі қолданылады, бұл Мин тіліне ұқсас.

Өтірік сөздер

+Адам Шанхайлық Сучжоулық Нинболық Жинхуандық Венчжоулық 1-ші жеке тұлға 我吾我 кейде тек жазба тілінде қолданылады. 我我我 2-ші жеке тұлға c=侬c=倷c=尔c=尔／c=侬c=你 3-ші жеке тұлға c=伊c=俚c=渠c=渠c=渠 1-ші көптік c=阿拉／c=我伲c=伲c=阿拉／c=我侬c=我浪 (сыртқы) c=自浪 (ішкі) c=我俫 2-ші көптік c=㑚c=唔笃c=㑚c=尔浪／c=侬浪c=你俫 3-ші көптік c=伊拉c=俚笃c=渠拉c=渠浪c=渠俫 Меншік жалғауы c=个c=葛 Соңғы кезде 个c=个c=个c=个

Мысалдар

Бұл сөздер Шанхай және Сучжоу тілдерінде кездеседі, бірақ IPA Шанхай тіліне сәйкес келеді. У тіліндегі сөздің айтылуы Теңдес мандарин қытайша сөз Теңдес мандарин сөздің айтылуы У мағынасы c=许 c=那 (тураланба) c=廿 c=二十 жиырма (Мандарин тіліндегі баламасы, c=二十, аз дәрежеде қолданылады, көбінесе әдеби айтылуында) c=弗/c=勿 c=不 жоқ, емес c=覅 c=别 болма! c=朆 c=未 әлі емес c=蛮 c=很 (дәрежелік сөз) өте c=忒 c=太 тым/ өте c=亦 c=又 қайтадан/ сондай-ақ c=浪 c=上 үстінде/ жоғарыда c=匣 c=也 сондай-ақ/ да c=阿 c=吗 ("иә/жоқ" сұрақтарына арналған сұрақ тураланбасы): Мысал: 倷阿姓王？ Мандарин баламасы: 你姓王吗？ Мағынасы: Сіздің тегіңіз Ван ба? c=勒 c=在 (орналасқан) / (болу) c=板 c=一定 міндетті түрде/ сөзсіз c=崭 c=好 жақсы/ жақсы c=恘 c=坏/ c=歹 жаман c=樱 c=冷 суық c=煞 c=死 өлген c=加二 c=更加 (басқа нәрсеге қарағанда) / тіпті көбірек c=齐巧 c=正巧 сәйкес келу c=交关 c=很多 көп/ көп c=作时 c=可能 болуы мүмкін/ мүмкін c=作啥 c=干什么 не істеп жатырсыз? / ол немен айналысады? c=几化 c=多少 қанша? / қанша? c=索脚 c=索性 жасай беріңіз / жай ғана/ әдіресе c=呒不 c=没有/ c=无 жоқ c=场化 c=地方 аудан/ орын c=辰光 c=时候 уақыт c=吃 c=吃/ c=喝/ c=抽烟 У тілінде "吃" сөзінің мағынасы кең, мысалы, жеу, ішу және темекі шегу. Ауызға салынған кезде, қатты, сұйық немесе газ тәрізді болсын, шайналған немесе шайналмаған, бәрі "吃" деп аталады. c=朏 c=洗 жуу c=囥 c=藏 жасыру c=隑 c=斜靠 еңкею c=立 c=站 тұру c=囡 c=女儿 қыз (Мандарин тілінде nān деп айтылады) c=啥 c=什么 не? c=困 c=睡 ұйықтау c=寻 c=找 табу c=戆 c=笨 ақымақ, ессіз (Minnan c=戇 gōng [goŋ˧] сөзімен байланысты) c=揎 c=击 ұру (адамды) c=逐 c=追 қуу c=焐 c=暖 жылыту, жылыту c=肯 c=准 рұқсат ету, қабаттасу c=畀/c=拨 c=给 беру c=事体 c=事情 нәрсе (іс, мәселе) c=欢喜 c=喜欢 ұнату, құштар болу, сүю c=物事 c=物件 заттар (объект, материал)

+ These vocabulary exist in both Shanghainese and Suzhounese but the IPA is in Shanghainese. Wu Wu word pronunciation Equivalent Mandarin Chinese word Equivalent Mandarin word pronunciation in Wu Meaning c=许 c=那 (particle) c=廿 c=二十 twenty (the Mandarin equivalent, c=二十, is also used to a lesser extent, mostly in its literary pronunciation) c=弗/c=勿 c=不 no, not c=覅 c=别 don't! c=朆 c=未 not yet c=蛮 c=很 (adverb of degree) very c=忒 c=太 too/ very c=亦 c=又 once again/ also c=浪 c=上 on top / upon / above c=匣 c=也 also/ too c=阿 c=吗 (question particle for "yes no" questions) Example : 倷阿姓王？ Mandarin equivalent : 你姓王吗？ Meaning: Is your surname Wang? c=勒 c=在 (located) at / (to be) in c=板 c=一定 surely/ certainly c=崭 c=好 good / well c=恘 c=坏/ c=歹 bad c=樱 c=冷 cold c=煞 c=死 dead c=加二 c=更加 more (than something else) / even more c=齐巧 c=正巧 just by chance c=交关 c=很多 many/ a lot c=作时 c=可能 might (happen) / possible c=作啥 c=干什么 what are you doing? / what's he up to? c=几化 c=多少 how much?/ how many? c=索脚 c=索性 you might as well (do it) / simply / just c=呒不 c=没有/ c=无 to not have c=场化 c=地方 area/ place c=辰光 c=时候 time c=吃 c=吃/ c=喝/ c=抽烟 In Wu the word 吃 has a wide meaning such as to eat, to drink, and to smoke. As long as it is put into the mouth, whether it is solid, liquid, or gas, and whether it is chewed or not, it is called "吃" c=汏 c=洗 to wash c=囥 c=藏 to hide something c=隑 c=斜靠 to lean c=立 c=站 to stand c=囡 c=女儿 daughter (pronounced as nān in Mandarin.) c=啥 c=什么 what c=困 c=睡 to sleep c=寻 c=找 to find c=戆 c=笨 foolish, stupid (cognate of the Minnan c=戇 gōng [goŋ˧].) c=揎 c=击 to strike (a person) c=逐 c=追 to chase c=焐 c=暖 to make warm, to warm up c=肯 c=准 to permit, to allow c=畀/c=拨 c=给 to give c=事体 c=事情 thing (business, affair, matter) c=欢喜 c=喜欢 to like, to be keen on something, to be fond of, to love c=物事 c=物件 things (object, material)

У тілдерінің диалектілерінде сөздердің морфологиясы ұқсас, бірақ таңбалар ауыстырылады. Бұл құбылыс барлық У тіліндегі сөздерде емес, кейбір диалекттердегі кейбір сөздерде кездеседі.

Тілдік сөздер

Уу тілінде ата-бабалық қытай тілінің орта немесе көне қытай тіліне тән сөйлеу тіліндегі сөздер кездеседі. Осы сөздердің көптегені басқа қазіргі оңтүстік қытай диалектілеріндегі сөздермен туыс, мысалы, Гань, Сян немесе Минь. Мандарин тіліндегі баламалары мен олардың Уу тіліндегі айтылуы жақшада берілген. Төмендегі барлық IPA транскрипциялары мен мысалдар Шанхай диалектісінен алынған. 「c=鑊子」 (c=鍋子) wok, тамақ пісіруге арналған ыдыс. Мандарин тіліндегі баламасы да қолданылады, бірақ екеуі де синонимдер және осылайша бір-бірімен алмастырылуы мүмкін. 「c=衣裳」 (c=衣服) киім. Басқа қытай диалектілерінде де кездеседі. Бұл дәстүрлі ханьқытай киім-кешегіне сілтеме, ол жоғары киім 「c=衣」 және төменгі киім 「c=裳」-тан тұрады.

Мақалалар

Жаһандану, ұлттық мәдениет және бірегейлік іздеу: қытайлық дилемма (2006 жылдың 1-тоқсаны, БАҚ дамуы) – Христиандық қарым-қатынас жөніндегі әлемдік қауымдастықтың Ву Мей және Гуо Жэньцзи еңбегі, қазіргі қытайлық коммунистік үкіметтің ұлттық мәдени бірлік үшін күресіне, сондай-ақ барлық ханьқытай халқының (оның ішінде Ханчжоу Ву диалектісі) құнды тамыры болған қытайдың өңірлік мәдениетін сақтауға жасаған тырыстарына арналған жан-жақты мақала. Қытай тілі лингвистикасы, қытай мәдениеті антропологиясы, халықаралық бизнес, шет тілдері, жаһандық зерттеулер және аударма/түсімдеу саласында зерттеу жүргізетін кез келген адам үшін пайдалы. Қазіргі заманғы Қытайдағы диалекттерге қауіп – Straits Times Interactive және YTL Community веб-сайты арқылы жарияланған мақала, қытай диалектілерінің, ірі және ұсақтарының, ұлы қоныс ауу және байланыс арқасында стандартты мандарин тіліне ұшырауы туралы мәлімет береді. Қытай тілі лингвистикасы, қытай мәдениеті антропологиясы, халықаралық бизнес, шет тілдері, жаһандық зерттеулер және аударма/түсімдеу саласында зерттеу жүргізетін кез келген адам үшін пайдалы. Middlebury шетелдегі оқу мүмкіндіктерін кеңейтеді – Ханчжоудағы қытай тілін оқыту бойынша болашақ алмасу бағдарламалары туралы ақпаратты қамтитын, сондай-ақ Ханчжоу диалектісіне қатысты жағымды пікірлер білдіретін мақала. Көру үшін онлайн тіркеу қажет. Тіліңе көңіл бөл (The Standard, Гонконг) – Бұл газет мақаласы стандартты мандариннің өркендеуіне қарсы диалекттердің, оның ішінде Ву диалектілерінің қолданылуының төмендеуіне байланысты туындаған қауіп туралы терең талдау жасайды. Сондай-ақ, кейбір қоғамдық ұйымдар мен ірі мекемелердің диалекттерін сақтауға атсалысқандығына тоқталады. Қытай тілі лингвистикасы, қытай мәдениеті антропологиясы, халықаралық бизнес, шет тілдері, жаһандық зерттеулер және аударма/түсімдеу саласында зерттеу жүргізетін кез келген адам үшін тағы да пайдалы. Қытай: Телеарналардағы диалекттерді қолдану Пекинге уайым тудырады (алғашқыда Straits Times Interactive, Сингапур және AsiaMedia Media News Daily, UCLA сайтында жарияланған) – Қытайда стандартты мандариннен өзге диалекттерді қолдану мәселесіне арналған мақала, онда бұқаралық ақпарат құралдарындағы қатаң цензура туралы айтылады. Стандартты немесе жергілікті қытай тілі – Диалекттердегі телебағдарламалар (Radio86. co. uk) – Қытайда стандартты мандариннен өзге диалекттерді қолдану туралы тағы бір мақала.

Globalization, National Culture and the Search for Identity: A Chinese Dilemma (1st Quarter of 2006, Media Development) – A comprehensive article, written by Wu Mei and Guo Zhenzhi of World Association for Christian Communication, related to the struggle for national cultural unity by current Chinese Communist national government while desperately fighting for preservation on Chinese regional cultures that have been the precious roots of all Han Chinese people (including Hangzhou Wu dialect). Excellent for anyone doing research on Chinese language linguistic, anthropology on Chinese culture, international business, foreign languages, global studies, and translation/interpretation. Modernisation a Threat to Dialects in China – An excellent article originally from Straits Times Interactive through YTL Community website, it provides an insight of Chinese dialects, both major and minor, losing their speakers to Standard Mandarin due to greater mobility and interaction. Excellent for anyone doing research on Chinese language linguistic, anthropology on Chinese culture, international business, foreign languages, global studies, and translation/interpretation. Middlebury Expands Study Abroad Horizons – An excellent article including a section on future exchange programs in learning Chinese language in Hangzhou (plus colorful, positive impression on the Hangzhou dialect, too). Requires registration of online account before viewing. Mind your language (from The Standard, Hong Kong) – This newspaper article provides a deep insight on the danger of decline in the usage of dialects, including Wu dialects, other than the rising star of Standard Mandarin. It also mentions an exception where some grassroots' organizations and, sometimes, larger institutions, are the force behind the preservation of their dialects. Another excellent article for research on Chinese language linguistics, anthropology on Chinese culture, international business, foreign languages, global studies, and translation/interpretation. China: Dialect use on TV worries Beijing (originally from Straits Times Interactive, Singapore and posted on AsiaMedia Media News Daily from UCLA) – Article on the use of dialects other than standard Mandarin in China where strict media censorship is high. Standard or Local Chinese – TV Programs in Dialect (from Radio86. co. uk) – Another article on the use of dialects other than standard Mandarin in China.