Кіріспе

Мормон кітабындағы нефиттердің астанасы – Зарахема (,/z//ær//ə/'/h//ɛ//m//l//ə/) – Мормон кітабындағы жер, көп бөлігінде нефиттердің астанасы, олардың саяси және діни орталығы қызметін атқарады. Зарахема АҚШ-тағы бірнеше елді мекеннің атына берілген, мормонизмге сілтеме жасайтын әдебиетте еске алынған және Мормон кітабының мазмұнын бейнелейтін көркем туындыларда суреттелген. Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының көпшілігі Мормон кітабын ежелгі Америкадан шыққан нағыз тарихи мәтіннің аудармасы деп есептейді (бұл пікірді академиялық археологияның көп бөлігі растамайды). Кейбір жақтастары Зарахеманың қайда орналасқанын болжаған немесе оның археологиялық дәлелдерін табуға тырысқан. Алайда, бұл әрекеттер нәтижесіз аяқталды.

Өмірбаян

1830 жылы жарық көрген Мормон кітабы – мормонизмнің, сондай-ақ Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының басты кітаптарының бірі. Қозғалыстың негізін қалаушы Жозеф Смит христиан Құдайының періштесінің нұсқауымен ежелгі Америкадағы христиан халқының тарихы жазылған металл тақталарды тапты және оларды керемет жолмен аударып, Мормон кітабын жасады деседі. Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының көпшілігі Мормон кітабын шынайы ежелгі және тарихи кітап деп есептейді. Ал академикалық археологияның бағыты Мормон кітабының тарихилығына күмәнмен қарайды және оны дәлелдеу мүмкін емес деп санайды.

Орнату

Мормон кітабында "Зарахемла жерінде" "Зарахемла халқы" қоныстанды, олар нефиттер олармен кездескен кездегі билеушісі Зарахемланың атымен аталды. Зарахемла Киелі кітаптағы Седекияхтың ұлы Мулектің ұрпағы ретінде танылады. Нефиттердің түп атасы Лехи Иерусалимнен қашқанға шамамен 350 жыл бұрын, Құдай Мұлекті Иерусалимнен бір топ адамды алып, нефиттер қоныстанған жаңа құрлыққа жетеледі. Нефиттер патшасы Мосия Құдайдың нұсқауымен Нефи елінен босқындардың бір тобын бастап шығып, Зарахемла жеріне алып келеді, онда Зарахемла халқымен кездеседі. Олар нефиттермен бірлесіп қоғамдарын біріктіреді, ал Мосия олардың барлығына патша болады. Зарахемла нефиттердің екінші астанасы болады. Әдебиеттанушы ғалым Джаред Хикман оны нефиттер сол жерге көшкеннен кейін "нефиттердің оқиғаның қалған бөлігі үшін үй базасы" деп атайды. Мосияны соңынан ермей, Нефи елінде қалған нефиттер Мормон кітабында қайтадан көрінбейді, ал Нефи елі ламандықтардың иелігіне айналады. Зарахемланың географиялық, рәсімдік және әлеуметтік орталығы ретінде ғибадатхана суреттеледі.

Жазба

Нефи патшасы Мосия, Құдайдың нұсқауымен, нефилік қашқындарды Нефи елінен шығарғанда, олар «Зарахемла халқы» деп аталатын халықтың қоныстанған қалаға кезеседі. Бұл халық Вавилонның басып алуы кезінде Иерусалимді тастап, Лехи басшылығымен мұхит арқылы сол құрлыққа келген, Киелі кітаптағы Седекияның ұлы Мұлек бастаған топтан тараған. Мормон кітабындағы Омни кітабында Зарахемла және оның халқы Жаңа әлемдегі Зарахемла жерін қалай қоныстандырғаны айтылады. Мосия мен оның қашқындары б.з.д. 279-130 жылдар аралығында Зарахемла халқымен біріккен. Одан кейін Мосия Зарахемла жерінде «нефиттер» деп аталатын халықты басқарды. Зарахемла жері көп жылдар бойы нефиттердің астанасы болды. Мормон кітабында басшы Зарахемланың белгілі ұрпақтары ретінде батыр Аммон және қарсылық білдірген Кориантумр есімдері аталады. Аммон Зарахемла жерінен Лехи-Нефи деген қаланы қайта қоныстандыру үшін кеткен топты іздеуге шықты. Б.з.д. бірінші ғасырда Кориантумр ламандықтарды нефиттерге қарсы шайқасқа бастады. Мосия Зарахемланы ашқанға дейін, Зарахемла халқы Кориантумрды (кейінірек нефит диссидентімен шатастырмау керек) тапқан болатын. Мормон кітабында Кориантумрдың жаредттер деп аталатын құрылымы қираған халықтың соңғы өкілі болғаны айтылады. Ол Зарахемла халқымен «тоғыз ай бойы» бірге тұрып, содан кейін қайтыс болып, олар оны жерледі. Бунямин әкесі Мосиядан кейін Зарахемланың екінші нефит патшасы болды. Бунямин патша ламандық жауларын Зарахемла аймағынан ығыстырып, жеңіске жетті. Мормон кітабында Мәсіх айқышқа шегеленген кезде «бүкіл жерде бұрын-соңды болмағандай қатты найзағай болғаны» жазылған. Сонда Зарахемла қаласы өртеніп кетті. «Жер бетіндегі барлық халықтың арасында: «Осы үлкен қала – Зарахемланы олардың күнәлары мен жиркініштері үшін отқа өртедім. Мен – Құдайдың Ұлы, Иса Мәсіх!» – деген дауыс естілді» (3 Нефи, 9: 1, 2, 3, 15). Мормон кітабында «Зарахемланың ұлы қаласы» б.з. бірінші ғасырында қайта салынғаны айтылған. Мормон кітабында нефит ұлтының жойылуынан кейін Зарахемла қаласы ламандықтардың қонысына айналып, аман қалғаны туралы мәлімет жоқ.

Атаулар ауыстырылуы

1841 жылы Джозеф Смит Айовадағы соңғы күндердің қасиеттілеріне Миссисипи өзенінің арғы жағында, Иллинойс штатының Науву қаласынан қала құруға және оны Зарагемала деп атауға нұсқау берген аянды диктант етті. Миссисипи өзенінің арғы жағында, Наувудан және Айова штатының Монтроуз қаласының оңтүстігінде орналасқан соңғы күндердің қасиеттілерінің қонысы Зарагемала деп аталды. Айовадағы Зарагемала қаруы 1842 жылы тасталды. XIX ғасырда Висконсин штатының Бланшардвилл қаласы Зарагемала деп аталды. 1850 жылы Зенас Гурлидің басшылығымен сол жерде тұратын және Бригам Янгтың Иса Мәсіхтің соңғы күндердің қасиеттілері шіркеуімен байланысы жоқ соңғы күндердің қасиеттілері Йеллоустоун филиалына ұйымдастырылды. 1853 жылы қайта ұйымдастырудың бірінші немесе екінші конференциясы Зарагемалада өтті. Зарагемаладағы қауым 1860 жылы таратылды. Юта штатының Зарагемала қаласы Мормон кітабындағы қаланың атымен аталған. Автор Гэри Стюарттың 1986 жылы жарық көрген Гейб Утли детективтер сериясының екінші кітабы "Зарагемаланың көрінісі" деп аталады. Оның сюжеті Солт-Лейк-Ситиде өтеді және ЛДС шіркеуінің президентінің қаштарылғандай көрінеді. Мормонның аян тақырыптары мен жергілікті жандану туралы идеяларын қабылдаудың бір бөлігі ретінде, Канака Маоли авторы Мэтью Каопионың 2005 жылғы "Аспанда жазылған" романы Мормон кітабына сілтеме жасау үшін Зарагемала деген атауды қолданады. Романның кейіпкерлерінің бірі, доктор Оульфедерс, Зарагемала университетінен.

Болжамдық орындар

Мормон кітабының ежелгі тарихилығына сенім білдірген соңғы күндердің қасиеттілері, он тоғызыншы ғасырда Мормон кітабын растайтын археологиялық дәлелдер табылатынына үміттенді; көптегендер ежелгі Америка туралы зерттеулерді кітапты қолдайтын дәлел деп қарады. Бірақ Зараемла қаласының археологиялық жазбалары табылмады. 1842 жылы соңғы күндердің қасиеттілерінің газеті "Times and Seasons" Зараемланы Киригуа қираған орындарымен байланыстырды. Суретші Джордж М. Оттингер Майя қала-мемлекеті Паленкені Зараемламен бірдей деп есептеді. Мормон кітабының мәтініне сүйене отырып, соңғы күндердің қасиеттілері Джордж Рейнольдс және Янне М. Сьёдаль Зараемланың Колумбиядағы Магдалена өзенінің жағасында орналасқанын болжады. Сьёдаль, дінтанушы Мэтью Боуменнің сөзімен айтқанда, "библиялық археологияның ерекше стилін" қолданып, Мормон кітабының мәтінін археологиялық деректермен салыстыру арқылы Зараемланы майялармен байланыстырды. 1900-1901 жылдары Бригам Янг академиясының президенті Бенджамин Клуфф, Рейнольдс пен Сьёдальдің болжамдарына сәйкес, Колумбиядағы Зараемла қаласының іздерін табу үшін, көбінесе студенттерден құралған экспедиция ұйымдастырды. Экспедиция тобының алты мүшесі Магдалена өзеніне жетті, бірақ аймақтағы азаматтық қақтығыстардың салдарынан экспедиция тоқтатылды. 1936 жылы Маргарито Баутистаның "Мексиканың эволюциясы: оның нағыз тегі мен шығу тегі: Америка мен Еуропаның тағдыры" атты еңбегінде Мормон кітабындағы халықтардың мексикалықтардың ата-бабалары екеніне сендіріліп, Зараемла Панаманың солтүстігіндегі Гватемала, Гондурас немесе Оңтүстік Мексика аймағында орналасқан деп көрсетілді. 2021 жылы "Heartland Research Group" деп аталатын мормондар тобы Айова штатының Монтроуз қаласының жанында Зараемланың орналасқан жерін тапқанына сенді және адамдардың қоныстанған жерлерін анықтау үшін лидар технологиясын қолданып, топырақты зерттеді. Олар сондай-ақ, өрттің іздерін анықтау үшін көміртектік талдау жүргізу мақсатында үлгілер алды. "Heartland Research Group" Мормон кітабындағы оқиғалар АҚШ-тың орталық аймағында болды деген "Heartland моделіне" сенеді, бұл модельдің пайда болуы Орталық және Оңтүстік Америкадағы LDS шіркеуінің мүшелерінің өсуімен бірге жүрді. Religion Dispatches журналы Heartland моделі қозғалысы американдық ұлтшылдыққа негізделгенін, сондай-ақ ақ үстемдігі мен еуропалық колониализмді қолдайтынын хабарлады.

Бейнелеу өнері

Джордж М. Оттингердің "Зарахемланың қирауы" атты майлы суреті композициясы үшін Бенджамин Уэсттің "Ақ ат үстіндегі өлім" шығармасынан, ал Зарахемланың бейнеленуі үшін археологиялық иллюстрациялардан, соның ішінде Киригуаладан табылған майя стеласынан шабыт алды. Суреттегі жылқылар, күйме, бұлттар және қашқан адамдар Николя Пуссеннің "Павелдің дінге келуі" және "Ипполиттің өлімі" картиналарындағыдай келіңген. Ол 1888 жылдың желтоқсанында "Мормон кітабының тарихы" басылымында иллюстрация ретінде жарияланды.