Кіріспе

Мезоамерикалық мүсіншілік

Чакмул (сондай-ақ, chac mool немесе Chac Mool) – Колумбияға дейінгі мезоамерикалық мүсіннің бір түрі. Бұл мүсінде басы алға қарамай 90 градусқа бұрылған, шынтақтарына сүйеніп жатқан және қарын үстінде табақ немесе дискіні ұстаған жан бейнеленген. Бұл суреттер құдайларға құрбандықтар ұсынатын өлтірілген жауынгерлерді көрсетеді деп саналады; кеудедегі ыдыс құрбандықтарды, оның ішінде пулька, тамале, тортилла, темекі, түйеқұс, қауырсын және құрбандық иіс суларын сақтау үшін қолданылған. Ацтектердің мысалында, ыдыс – cuauhxicalli (құрбандыққа шалынған адам жүрегін қабылдауға арналған тас ыдыс). Чакмулдер көбінесе құрбандық тастарымен немесе тақтармен байланысты болған. Чакмул мүсінінің түрі алғаш рет 9-шы ғасырда Мексика алқабында және Солтүстік Юкатан түбегінде пайда болды. Ацтектердің чакмулдерінде су бейнесі болды және олар Тлалок, жаңбыр құдайымен байланыстырылды. Олардың символикасы оларды физикалық және рухани әлемдер арасындағы шекараға орналастырды, құдайлармен делдалдық жасады.

Нысан

Чакмул – бұл Мезоамерика мүсінінің ерекше түрі, ол 90 градусқа бұрылған басы бар, шынтақтарына сүйенген және кеудесінде табақ немесе дискіні ұстаған, жатып жатқан адам бейнесін көрсетеді. Чичен-Ица мен Тула шақмулдары жауынгерлік атрибуттары бар жас шақырларды бейнелейді, ал Мичоакан шақмулдары әжімді беттері мен тік жыныстары бар қарт адамдарды бейнелейді. Мүсіннің беті жоғары қарап тұрады, ал табақ, әдетте, тағамдық өнімдерді ұнтақтау үшін қолданылған. Чакмулдарды жасау үшін әктас және қатты метаморфты және магмалық тау жыныстары сияқты әртүрлі материалдар қолданылды. Сондай-ақ, керамика мен цемент те пайдаланылды. Ле Плонжон бұл мүсіннің, ол Бүркіттер мен Ягуарлар платформасының астынан қазылып алынған, Чичен-Ицаның бұрынғы билеушісін бейнелейтініне сенді. Ле Плонжонның демеушісі, Массачусетс штатының Ворчестер қаласынан Стивен Солсбери, Ле Плонжонның жаңалығын жариялады, бірақ жазуын "Chac Mool" деп өзгертті. Ле Плонжон 1876 жылы Филадельфиядағы ғасырлық көрмеде мүсінді көрсетуге Мексика президентінен рұқсат сұрады, бірақ өтініш қабылданбады. 1877 жылы Юкатан үкіметі мүсінді тартып алып, Меридаға жеткізді. Бірнеше аптадан кейін Юкатан мүсінді федералдық үкіметке тапсырды, ол оны Мексика қаласындағы Ұлттық антропологиялық мұражайға әкелді. Мұражай қызметкері Хесус Санчес Чичен-Ица мүсінінің стильдік тұрғыдан Мексиканың орталық бөлігіндегі екі мүсінге ұқсас екенін анықтады және бұл форманың Мезоамерикада кең таралғаны алғаш рет мойындалды. 19 ғасырда Мексиканың орталық бөлігінде және Юкатан түбегінде чакмулдардың табылуы толтек империясы туралы идеяны ілгерілетуге көмектесті, бірақ чакмул мүсіндерінің шығу тегі майя аймағында болуы мүмкін. Чакмул деген ат дұрыс емес болса да, ол әртүрлі аймақтар мен кезеңдерден алынған стильдік ұқсас мүсіндерді байланыстыруға көмектесетін пайдалы терминге айналды, бірақ біртұтас түсіндіруді қажет етпейді.

Тарату

Чакмул мүсіндерінің мысалдары Мексикадағы Мичоаканнан бастап Сальвадорға дейін бүкіл Мезоамерикада кеңінен табылған. Ең ертегі үлгілері Мезоамерикалық хронологияның Соңғы классикалық кезеңіне (шамамен б.з. 800–900 жылдары) жатады. Чичен-Ицада 14 чакмул, ал Тулада 12 чакмул белгілі. Тағы да мысалдар Аколман, Кемпоала, Мичоакан, Керетаро және Тлаксаладан мәлім. Чичен-Ицадағы он төрт чакмулдың тек бесеуі ғана архитектуралық контексте нақты расталған: Кастильо, Чакмул ғибадатханасы, Солтүстік галереясы, Кішкентай үстелдер ғибадатханасы және Жауынгерлер ғибадатханасы. Қалғандары маңызды құрылымдардың ішінде немесе жанында көмілген күйде табылған. Туладағы чакмулдар тақтармен немесе биік отыру орындарымен байланысты болған, олар тақтың алдында немесе тақты қамтитын бөлмеге кіреберісте орналасқан. Ацтектердің астанасы Теночтитланның Ұлы ғибадатханасымен байланысты екі чакмул табылды. Біріншісі 1943 жылы Venustiano Carranza және Pino Suarez көшелерінің қиылысында, ғибадатханадан оңтүстікке қарай шамамен екі блок қашықтықта табылған. Екінші чакмул қасиетті аумақта қазылған. Бұл – кез келген жерде табылған жалғыз толық полихромды чакмул; осы соңғы мүсін екеуінің ең көнесі болып табылады. Квиригуа чакмулы, көбінесе, Постклассикалық кезеңге жатады және стилі жағынан Чичен-Ицаға қарағанда Тула чакмулдарына ұқсас. Коста-Риканың Гуасимо қаласындағы Лас-Мерседесте чакмул қазылған. Чакмул формасының орналасуы мен контексі Классикалық майя өнеріндегі нұсқаларына ие, ал өнер тарихшысы Мэри Эллен Миллер чакмулдың Классикалық кезеңдегі майя бейнелерінен дамығанын айтады. Чичен-Ица үлгілерінен бұрынғы орталық Мексика чакмулы табылған жоқ. Дегенмен, Тула мен Чичен-Ица бір уақытта дамыған болуы мүмкін, чакмул формасының бір қаладан екіншісіне жылдам таралуымен. Чичен-Ицадағы чакмул формаларының кең түрлілігі осы жердегі форманың дамуын қолдайды; екеуінің де бірдей пішіні, киімі және пропорциялары жоқ. Тулада чакмулдардың стандартизацияланған пішіні бар, орналасуы мен пропорцияларында аз өзгерістер байқалады. Бұл чакмул мүсінінің орны ғибадатхананың Хуитцилопочтли (ацтектердің қорғаушы құдайы, соғыспен байланысты) жағындағы құрбандық тасының орнын көрсетеді. Археолог Эдуардо Матос Моктезума бұл сәйкестіктің чакмулдың "қасиетті адам мен құдайдың арасындағы делдал, құдайдың хабаршысы" ретіндегі рөлін растайтынын айтады, Хуитцилопочтли жағындағы құрбандық тасы сияқты. Археологтар мүсіннің бастапқы түстерін қайта жасай алды және оларды Тлалоктың пиктографиялық бейнелерімен салыстырды. Тлалоктың көзі көбінесе дөңгелек, көздік шеңберге ұқсас бейнеленсе, кейінгі чакмул, ыдыстар мен қабырғадағы бейнелерде тіктөртбұрыш көз шеңбері бар, оның ішінде бадам тәрізді көздер ойылған. Үш мүсіннің де аузының бұрыштарында үлкен тістер бар. Бұл чакмулдың Тлалокпен байланысы айқын, ол оның бетпердесін киіп, үстінде Тлалоктың беті бейнеленген cuauhxicalli ыдысын ұстап тұр (ішке сыймайтын және бірдеңе сақтауға арналмаған).

Түсіндірме

Чакмул бейнелерінің мағынасы географиялық және мәдени контекстке байланысты уақыт өте келе өзгерді. Чакмулға ғибадат етілген емес, себебі олар храмдардың немесе киелі орындардың ішкі кеңістігінде табылған емес; олар дін қызметкерлерінің міндеттерін орындау барысында қолданған діни құрал-жабдықтар болған сияқты. Чакмулдың үш мақсаты бар деп есептеледі. Бірінші түсіндірме бойынша, чакмул – бұл пульке, тамале, тортилла, темекі, түйеқұс, қауырсын және құрбандықтарды қабылдауға арналған үстел (немесе тламаналько). Екіншісі, чакмул – қан мен адам жүрегін қабылдауға арналған куауксикалли; бұл ацтектерге ерекше қатысты, олар әдеттегі дискі тәрізді құрбандық тасын куауксикалли ыдысымен ауыстырған. Бұл ыдыстар қанды тікелей қабылдаған, немесе олардың ішіне қойылған тасымалдамалы куауксикалли ыдыстарының тіреуіші болған болуы мүмкін. Тлакскаладан табылған чакмулдың төменгі жағында қанды жүрек бейнеленген, бұл осы түсіндірмені қолдайды. Теккатл тек адам құрбандығы үшін ғана емес, болашақ билеушінің мұрнын тесу рәсімінде де, яғни якаксапоталазтлиде қолданылған. Мұндай рәсімдер чакмулдардың үстінде орындалған болуы мүмкін, ал Чичен-Ицадағы және Туладағы чакмулдардағы кішкентай мұрын әшекейлері осы пікірді қолдайды. Чакмулдың артқа қарай жатқан бейнесі қорғанышсыз және бейтарап көрінеді, және Миллер оны классикалық кезеңдегі майя мүсіндері мен суреттеріндегі тұтқындардың позымен салыстырды. Майя тұтқындарының бейнелерінде бүгілген шынтақтар мен тізелер жиі кездеседі, ал Майя өнерінде тұтқындардың бет-әлпетінің толық бейнесі сирек кездеседі. Чичен-Ицадағы чакмулдар чакмул, тақ және жылан бағанасының үйлесімінде табылған; бұл чакмул-тақ-жылан кешені ерте постклассикалық кезеңде билікпен байланысты болды. Туладағы чакмулдар, Чичен-Ицадағылармен ұқсас контекстте, соғыс тұтқындарын бейнелейді деп есептеледі. Теночтитланның Ұлы храмынан табылған екі чакмулдың да Тлалокпен байланысы анық. Храмнан оңтүстікке қарай екі блоктан табылған чакмулға үш тәңірдің бейнесі орнатылған. Олардың ішінде су символдары арасында Тлалоктың күрделі бейнесі, фигура ұстап тұрған ыдыстағы бейне және Тлалоктың ерекше көзілдірігі мен тістері бар маскасы бар. Филиберто есімді адам өнер жинағы үшін чакмул сатып алады және тас баяу-баяу етке айнала бастайтынын байқайды. Мүсін толыққанды адамға айналып, қашуды жоспарлайды. Автордың айтуынша, бұл әңгіме 1952 жылы Майяның жаңбыр құдайының бейнесі Еуропадағы мексикалық көрмеге жіберілген кездегі жаңбырлы ауа-райынан шабыттандырылған. Генри Мурдың монументалды жатқан бейнелерінің алғашқы үлгілерінде суретші Парижде көрген чакмул мүсінінің қалыбына сүйенді. Чакмул мүсіндерінің өзінің ерте мансабына тигізген үлкен әсерін баяндай келе, Мур "Оның тыныштығы мен сергектігі, дайындық сезімі және оның барлық сыртқы келбеті, аяқтары бағаналар сияқты төменге түсуі" оның туындыларын шабыттандырған сипаттамалар екенін айтты.