Кіріспе
Жапон ұлттық темір жолы (日本国有鉄道) немесе (国鉄) – 1949 жылдан 1987 жылға дейін Жапонияның ұлттық темір жол желісін басқарған мемлекеттік корпорация.
The Japanese National Railways (日本国有鉄道) abbreviated JNR or (国鉄), was the business entity that operated Japan's national railway network from 1949 to 1987.
Темір жолдар
1949 жылдың 1 маусымынан бастап, Япон ұлттық темір жолының (JNR) құрылған күнінен бастап, ол Жапонияның барлық 46 префектурасында тар табанды (1067) теміржол желілерін пайдаланды. Окинава, 47-префектура, 1972 жылы жапондық басқаруға қайтарылды, бірақ Окинавада JNR желілері болған жоқ. Бұл көрсеткіш 1981 жылға қарай кеңейді (Шинкансенді есептемегенде), бірақ кейіннен 1987 жылдың 31 наурызына, JNR-дың соңғы күніне дейін азайды. JNR жолаушылар және жүк тасымалдарын жүзеге асырды.
Автобустар
JNR автобус желілерін теміржолға қосымша, толықтыру ретінде немесе оны алмастыру үшін пайдаланды. Теміржолмен салыстырғанда, JNR Bus басқа жергілікті автобус операторларынан басымдығы жоқ еді. JR Bus компаниялары JNR-дың автобус тасымалын жүргізу ісінің жалғасы болып табылады.
Одақтар
Бірқатар кәсіподақтар JNR жұмысшыларын өкілдік етті, оның ішінде Ұлттық теміржолшылар одағы (Кокуро), Ұлттық теміржол локомотив жүргізушілері одағы (Доро) және Доро-дан бөлініп шыққан Doro Chiba тобы.
Тарих
Кокуйу-Тетсудо термині "мемлекеттік теміржол" бастапқыда 1906 жылғы Теміржолды ұлттандыру заңынан кейін ұлтқа айналдырылған және Теміржол институтының бақылауына алынған 17 жеке компанияға тиесілі теміржол желілерін білдірді. Кейін Теміржол министрлігі мен Көлік және байланыс министрлігі желіге бақылау жасады. Министрліктер өз желілерін ағылшын тілінде атау үшін Жапон мемлекеттік теміржолдары (JGR) деген атты қолданды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде соғысқа қажетті болатты қамтамасыз ету үшін көптеген JGR желілері таратылды. 1949 жылдың 1 маусымында Токиодағы АҚШ Бас штабының директивасымен JGR мемлекеттік меншіктегі мемлекеттік корпорация – Жапон ұлттық теміржолдары болып қайта ұйымдастырылды. JNR көптеген жетістіктерге қол жеткізді, соның ішінде 1964 жылдың 1 қазанында Токайдо Шинкансен желісінде жоғары жылдамдықты Шинкансен қызметі іске қосылды. Алайда, JNR мемлекеттік басқарылатын корпорация емес еді, оның есептері мемлекеттік бюджеттен тәуелсіз болды. Аз жолаушысы бар ауылдық бөлімдер басқаруға қысым көрсетіп, оны одан әрі қарызға батырды. 1983 жылы JNR өзінің пайдасыз 83 жергілікті желісін жабуды бастады (жабылу жекешелендіруден кейін үш жылға созылды). 1987 жылы JNR-дің қарызы 27 триллион иеннен (2021 жылғы айырбас бағамы бойынша 442 миллиард доллар) асты, ал компания әр 100 иен табысқа (2021 жылғы доллармен 1,63 доллар) 147 иен (2021 жылғы доллармен 2,40 доллар) жұмсады. Жекешелендіруді жақтаған премьер-министр Ясухиро Накасоне JNR-ді таратуды ынталандырып, 1982 жылдың тамызында JNR реформасы комиссиясын құрып, процесті ресми бастады. 1987 жылдың 1 сәуірінде Жапония диетасының заңымен JNR жекешелендіріліп, жеті теміржол компаниясына бөлінді – алты жолаушылар және біреуі жүк тасымалымен айналысады, олар бірлесіп Жапония теміржолдары тобы немесе JR тобы деп аталды. JNR-дің ұзақ мерзімді міндеттемелерін Жапон ұлттық теміржолдарының есеп айыру корпорациясы өз мойнына алды. Бұл корпорация кейін 1998 жылдың 22 қазанында таратылды, ал оның қалған қарыздары мемлекеттік бюджеттің жалпы есебіне аударылды. Осы кезде қарыз 30 триллион иенге (2021 жылғы доллармен 491 миллиард доллар) жетті.
JNR-ді жұмыстан шығару туралы сот ісі
1987 жылы жекешелендіруден бастап ондаған жылдар бойы көптеген сот істері мен еңбек даулары туды. Кокуро және Ұлттық теміржол локомотившілерінің кәсіби одағы (Зендоро), екеуі де Жапонияның белгілі теміржол одақтары, JNR қызметкерлерінің бір бөлігін өкілдік етті. JNR жаңа ұйымдарға жұмысқа қабылданатын қызметкерлердің тізімдерін жасап, оларды JR компанияларына берді. Одақ мүшелеріне одақтан шығуға күшті қысым көрсетілді, нәтижесінде бір жыл ішінде Ұлттық теміржол қызметкерлерінің одағының (Кокуро) қатары 200 000-нан 44 000-ға дейін азайды. Жекешелендіруді қолдаған немесе Кокуродан кеткен қызметкерлер Кокуро мүшелеріне қарағанда едәуір жоғары жалақымен жұмысқа қабылданды. Үкімет ешкімді "көшеге тастамаймыз" деп уәде бергендіктен, жұмысқа қабылданбаған қызметкерлер "жұмыс іздеуге жатады" деп танылды және үш жылға дейін жұмысқа жіберілетін JNR Елді мекендерді қоныстандыру корпорациясына ауыстырылды. Осылайша шамамен 7600 қызметкер ауыстырылды, олардың 2000-ге жуығы JR компанияларына жұмысқа қабылданды, ал 3000-ы басқа жерде жұмыс тапты. Сага префектурасының Тосу қаласынан шыққан JNR-дің бұрынғы қызметкері Митому Ямагучи кейіннен JNR Елді мекендерді қоныстандыру корпорациясына ауыстырылғанын айтты және олардың жұмыс табуға көмегі газеттен жұмыс орындары туралы хабарламалардың көшірмелерін берумен шектелді. Алғашқы жекешелендіруден жиырма үш жыл өткен соң, 2010 жылдың 28 маусымында Жоғарғы сот қызметкерлер мен JNR Елді мекендерді қоныстандыру корпорациясының құқықтық мұрагері – Жапония теміржол құрылысы, көлігі және технология агенттігі арасындағы дауды шешті. Агенттік 904 талапкерге 20 миллиард иен, яғни әрбір қызметкерге шамамен 22 миллион иен төлейтінін мәлімдеді. Алайда, қызметкерлер қайта жұмысқа орналастырылмағандықтан, бұл толыққанды шешім болмады.
Бейсбол командасы
1950-1965 жылдар аралығында JNR Кокутецу Сваллоуз (国鉄スワローズ) атты кәсіби бейсбол командасына тікелей емес иелік етті. "Swallow" JNR-дің символы болды, себебі ол 1950 жылдары JNR жүргізген "Цубаме" (Tsubame) деп аталатын люкс пойыздың ағылшын тіліндегі баламасы еді. JNR 1965 жылы команданы "Санкей Шинбунға" сатты, ал 1966-1973 жылдар аралығында команда "Атомс" деп аталды; қазір команда "Токио Якульт Сваллоуз" деп аталады және 1970 жылдан бері "Якульт" компаниясына тиесілі.
Қылмыстық оқиғалар
Қоғамдық корпорация ретіндегі алғашқы күндерінде JNR бірқатар құпия оқиғаларға тап болды. Сол кездегі полиция оларды коммунистер жасаған терроризм деп қарастырғанмен, бұл тұжырымның дұрыстығына күмән туды. Шимояма оқиғасы: 1949 жылдың 5 шілдесінде JNR президенті Саданори Шимояманың мүшеленген денесі теміржол жолында табылды. Қылмыстық емес, өз-өзіне қол жұмсау мүмкіндігі де мүлдем жоққа шығарылмады. Митака оқиғасы: 1949 жылдың 15 шілдесінде экипажы жоқ пойыз жолаушыларға шағылып, алты адамның қазасына себеп болды. Мацукавадан шығу: 1949 жылдың 17 тамызында жолдың қирауы салдарынан пойыз рельстен шығып, үш адам қаза тапты. Кейінірек JNR радикалды солшылдардың мақсатына айналды. 1968 жылдың 21 қазанында "Халықаралық соғысқа қарсы күн" мерекесін тойлаған студенттердің экстремистік топтары Токиодағы Шинжуку станциясын басып алып, зардап еткізді. Олар JNR-дың Вьетнам соғысында АҚШ әскери қажеттіліктері үшін реактивтік отын тасымалдайтын жүк пойыздарын пайдалану арқылы ынтымақтастығын сынады. 1985 жылдың 29 қарашасында JNR-дың жекешелендіруіне қарсы шыққан JNR еңбек одағының радикалды тобын қолдаған белсенділер Токио мен Осака маңындағы 33 нүктеде сигнал кабельдерін бүлдіріп, мыңдаған жолаушы пойыздарын тоқтатты, содан кейін Токиодағы Асакусабаси станциясына өрт қойды. Осылайша, еңбек одақтарымен қарым-қатынас JNR үшін үнемі қиын мәселе болып келді. Мемлекеттік қызметкерлерге ереуілге шығуға тыйым салынғандықтан, олар "ережеге сәйкес жұмыс істеу" акцияларын жүргізіп, пойыздардың кешігуіне себеп болды. 1973 жылдың 13 наурызында осындай наразылықтардың нәтижесінде Саитама префектурасындағы Агео станциясында ашуланған жолаушылардың наразылығы болды. 1975 жылдың 26 қарашасынан 3 желтоқсанына дейін JNR-дың ірі еңбек одақтары сегіз күндік заңсыз "ереуіл құқығы үшін ереуіл" акциясын өткізді, нәтижесінде одақтар толық жеңіліске ұшырады.