Жапон-Қытай темір жолы: 1906-1945 жылдардағы тарихы

Кіріспе

1906–1945 жылдардағы Қытайдағы жапондық компания

Оңтүстік Маньчжурия темір жолы (南満州鉄道;), ресми түрде Оңтүстік Маньчжурия темір жолы компаниясы, Ltd. (南満州鉄道株式会社, kyujitai: 南滿洲鐵道株式會社), Мантецу (満鉄) немесе қысқаша Манти, Жапония империясының ірі мемлекеттік компаниясы (国策会社) болып табылды. Оның негізгі қызметі – Солтүстік-Шығыс Қытайдағы Далянь – Фэнтянь (Мукден) – Чанчунь (1931–1945 жылдары Синьцзин деп аталған) дәлізіндегі, сондай-ақ бірнеше тармақ желілеріндегі темір жолдарды пайдалану болды. 1905 жылы Ресейдің орыс-жапон соғысында жеңіліске ұшырағаннан кейін, бұл аймақ Жапонияның Оңтүстік Маньчжурия темір жолы аймағы ретінде басып алынды. Мантецу 1906 жылы ресейліктерден өткен темір жолдарды басқару үшін құрылды. Кейіннен Мантецу өзі үшін де, қытайлық компаниялар үшін де электр энергиясын өндіруден бастап ауыл шаруашылығы саласындағы зерттеулерге дейін жаңа желілер салып, кеңейді. Осы себепті ол көбінесе «Қытайдағы Жапонияның Шығыс Үндістан компаниясы» деп аталды. Соғыстар арасындағы жапондық оңшыл экстремистік ұйым Кетсумейданның (血盟団, Қан лигасы) негізін қалаушы Ниссо Иноуэ 1909 жылдан 1920 жылға дейін Мантецуда жұмыс істеді. 1945 жылы Кеңес Одағы Маньчжукоға басып кірді және оны жаулап алды. Тынық мұхит соғысында Жапония жеңілгеннен кейін Мантецу, оккупацияланған Жапониядағы американдық әскери биліктің бұйрығымен таратылды. Біраз уақытқа дейін темір жол Кеңес Одағының басқаруында болды, ал 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Қытай темір жолына берілді. Фэнтянь 1945 жылдан бері Шэньян деп аталады, ал одан Даляньға дейінгі желі бүгінде Чанчунь – Далянь Шэньда темір жолының бөлігі, ал Шэньян – Чанчунь бөлімі қазір Цзиньха темір жолының бөлігі. Тармақ желілері де сол кезден бері Қытай темір жолының құрамында.

Тарих

Луишун деп аталатын Чанчунь-Порт-Артур магистралі 1898-1903 жылдары Ресейдің Қытай Шығыс темір жолының оңтүстік тармағы ретінде 1896 жылғы құпия келісімге және 1898 жылғы Цинь Қытай мен Императорлық Ресей арасындағы жалға алу туралы келісімге сәйкес салынған. 1905 жылы Ресей-Жапон соғысынан кейін Жапонияның Ресей империясына қарсы жеңісінен және Портсмут келісімшартына қол қоюдан кейін Қытай Шығыс темір жолының оңтүстік тармағының (Харбин-Порт-Артур) көпшілігі Жапонияның бақылауына берілді. Ресейдің қолында қалған соңғы станция қазіргі Чанчуньдегі Куанченгзи (寬城子) болды. Жапондықтардың бақылауындағы ең солтүстік станса – Чанчунь темір жол станциясы. Император Мэйдзидің рұқсатымен Жапония темір жолды пайдалану және оның бойында елді мекендер мен өнеркәсіптерді дамыту үшін 200 миллион иен капиталдалған Оңтүстік Маньчжурия темір жолы компаниясын (Mantetsu) құрды. Ұйымдастыру комитетіне генерал Кодама Гентаро, ал ол қайтыс болғаннан кейін генерал Тераучи Масатаке басшылық етті. Бұрын Тайваньның жапон губернаторы болған Гото Шимпей компанияның бірінші президенті болып тағайындалды, ал штаб-пәтері 1907 жылы Даляньға көшірілместен бұрын Токиода құрылды. Жаңа компанияның алғашқы міндеттерінің бірі – темір жолдың кеңдігін өзгерту болды. Темір жол бастапқыда белгілі бір кеңдікте салынған, соғыс кезінде жапон әскерлері оны жапондық 3 фут 6 дюймдік кеңдікке айналдырды, бұл Жапониядан әкелінген жылжымалы құрамды пайдалануды жеңілдету үшін жасалды. Бірақ жаңа жапондық Оңтүстік Маньчжурия темір жолы желісін иемденгеннен кейін, ол жолдарды қайта өлшеді, қазір ол белгілі бір кеңдікке дейін, болжам бойынша, жүйені Қытайдың басқа темір жолдарымен қосу мақсатында. 1907 жылы Жапония мен Ресей билігі арасында Жапондық Оңтүстік Маньчжурия теміржолын солтүстікке қарай жалғастыру туралы келісімге қол жеткізілді, ол Ресейдің Қытай Қиыр Шығыс теміржолының қолында қалды. Келісімге сәйкес, ресейлік кеңдіктегі жолдар «ресейлік» Куанченгзи станциясынан «жапондық» Чанчунь станциясына дейін жалғасатын, ал керісінше, «Оңтүстік Маньчжурия темір жолының бейімделген кеңдігі» (яғни стандартты кеңдік) Чанчунь станциясынан Куанчен станциясына дейін жалғасатын. 1916 жылдан бастап Mantetsu бірнеше еншілес компанияларды бөліп шығара бастады, соның ішінде Шоуа болат зауыттары, Далянь керамикасы, Далянь май және май, Оңтүстік Маньчжурия шынысы, сондай-ақ ұн фабрикалары, қант фабрикалары, электр станциялары, шиферлі мұнай зауыттары және химия зауыттары. 1917 жылдың 31 шілдесінде Жапонияның қолында болған Кореядағы таңдалған үкіметтік темір жолдың (Sentetsu) басқаруы Кореяның Бас үкіметінің темір жол бюросынан Mantetsu-ға берілді, ол Mantetsu Keijō/Gyeongseong темір жол басқармасын (満鉄京城管理局, Mantetsu Keijō Kanrikyoku; , Mancheol Gyeongseong Gwalliguk) құрды және Mantetsu-дың бақылауында Кореяның темір жол желісі тез кеңейтілді. 1925 жылы 1 сәуірде Sentetsu-ды басқару Теміржол бюросына қайтарылды, бірақ Mantetsu Корея мен Маньчжурия шекарасындағы Кореядағы Нажин портынан Маньчжуриядағы Туменге және Кореядағы Сангсамбонгке дейінгі желіге бақылауды сақтады. Mantetsu бұл сызықты Солтүстік таңдалған сызық деп атады және ол 1945 жылға дейін Mantetsu бақылауында болды. Компанияның активтері 1908 жылы 163 миллион иеннен 1930 жылы миллиард иенге дейін өсті. Mantetsu Жапониядағы ең ірі корпорация болды, сонымен қатар ең табысты, орташа есеппен жылына 25-45 пайызға дейін табыс тапты. Mantetsu компаниясының 75%-дан астам табысы жүк тасымалымен байланысты, ал табыстылық тек соя экспортынан, яғни Жапонияға және Еуропаға. Сояның өндірісі соя майына және тыңайтқыш пен мал азығына арналған соя ұнына сұраныстың артуымен экспоненциалды түрде өсті. 1927 жылы әлемдегі сояның жартысы Маньчжуриядан жеткізілетін болды. Mantetsu-дың өндірісті кеңейту және экспорттық порттарға жеткізуге күш салуы – бұл бір өнімге тәуелді экстрактивті отаршылдық экономиканың классикалық мысалы. Mantetsu-ға 1932 жылы Маньчжукоо құрылғаннан кейін теміржол көлігі жүйесін басқаруда, соның ішінде (теориялық тәуелсіз) Маньчжукоо ұлттық теміржолын басқаруда үкімет сияқты рөл жүктелді. 1938 жылы Mantetsu-да 72 еншілес компания, 25 қалалық аймақтағы даму жобалары және жылына 17 515 000 жолаушы тасымалданады. 1930 және 1940 жылдар аралығында Маньчжукоодағы жапон халқы 800 000-ға өсті, бұл Mantetsu қызмет ететін көптеген қалалар мен қалаларда жапондықтардың көпшілігін құрады. Mantetsu заманауи кәріз жүйелері, қоғамдық саябақтар және Жапонияның өзінде кездесетіннен әлдеқайда озық заманауи сәулетпен мақтанды. Бұл нәрселер Mantetsu-дың үлкен табыстылығының және әскери және тоталитарлық ұлттық басшылықпен саяси байланыстары арқылы мүлікті тартып алу және қарсылықты басуға саяси күшінің арқасында мүмкін болды. 1934 жылы Mantetsu «Азия экспресін» ашты, ол Даляньнан Маньчжукоо астанасы Синцзинге (Чанчунь) дейінгі жоғары жылдамдықты поезд. Сағаттығына жететін «Азия экспресі» сол кезде Азиядағы ең жылдам жоспарланған поезд болды. Чанчунь 1930 жылдардағы Ресей және стандартты кеңдік арасындағы кеңдіктердің өзгеру нүктесі болып қала берді, дейін Қытай Шығыс темір жолы Маньчжукоо тарапынан сатып алынып, ортасы 1930 жылдарда стандартты кеңдікке айналдырылды. 1936 жылы компанияның 466 локомотиві, 554 вагоны және 8134 жүк вагоны болды. 1945 жылы Кеңес Одағы Маньчжукооны басып алып, жаулап алды. Жылжымалы құрам мен жылжымалы жабдықтар тоналды және Кеңес Одағына қайтарылды; кейбіреулері Қытай Коммунистік үкіметі билікке келген кезде қайтарылды. Mantetsu американдық оккупациялық биліктің бұйрығымен оккупацияланған Жапонияда таратылды. Қытай Халық Республикасы үкіметі кейінірек Оңтүстік Маньчжурия темір жолының басты желісінің солтүстік жартысын (Ренкё желісі) басқа темір жол желілерімен біріктіріп, қазіргі Пекин-Харбин темір жолын құрды.

The main line from Changchun to Port Arthur, as Luishun was called under Russian rule, was built between 1898 and 1903 by the Russians as the southern branch of their Chinese Eastern Railway according to the 1896 secret treaty and the 1898 lease convention between Qing China and Imperial Russia in the aftermath of the First Sino Japanese War. Following the Japanese victory over Imperial Russia in 1905 after the Russo Japanese War and the signing of the Treaty of Portsmouth, most of the southern branch (Harbin—Port Arthur) of the China Eastern Railway was transferred to Japanese control. The last station remaining in Russian hands was at Kuanchengzi (寬城子) in modern day Changchun. The northernmost Japanese controlled station was the Changchun railway station. Under the authorization of Emperor Meiji, Japan then established a new semi privately held company, the South Manchurian Railway Company (a. k. a. Mantetsu), with a capitalization of 200 million yen to operate the railroad and to develop settlements and industries along its route. The organizing committee was headed by General Kodama Gentarō, and after his death, by General Terauchi Masatake. Count Gotō Shimpei, formerly the Japanese governor of Taiwan, was appointed the first president of the company, and the headquarters was established in Tokyo before relocated to Dalian in 1907. One of the first tasks of the new company was to change the railway gauge. The rail line was originally built according to the gauge of , during the war it had been converted by the advancing Japanese troops to the Japanese 3 feet 6 inches gauge, in order to facilitate the use of rolling stock brought from Japan. But once the new Japanese South Manchuria Railway Company took possession of the line, it had the tracks re gauged again, now to the gauge of , presumably with an eye to connecting the system to other railways of China. In 1907, an agreement was reached between the Japanese and Russian authorities about connecting the Japanese South Manchuria Railway with the line to the north, which remained in the hands of Russian China Far East Railway. According to the agreement, Russian gauge tracks would continue from the "Russian" Kuanchengzi Station to the "Japanese" Changchun station, and vice versa, tracks on the "gauge adapted by the South Manchuria Railway" (i. e., the standard gauge) would continue from the Changchun Station to the Kuancheng Station. From 1916, Mantestu began to spin off a number of subsidiary companies, including Showa Steel Works, Dalian Ceramics, Dalian Oil & Fat, South Manchurian Glass, as well as flour mills, sugar mills, electrical power plants, shale oil plants and chemical plants. On 31 July 1917, the management of the Chosen Government Railway (Sentetsu) in Japanese occupied Korea was transferred from the Railway Bureau of the Government General of Korea to Mantetsu, which established the Mantetsu Keijō/Gyeongseong Railway Administration (満鉄京城管理局, Mantetsu Keijō Kanrikyoku; , Mancheol Gyeongseong Gwalliguk), and under Mantetsu control Korea's railway network was expanded rapidly. On 1 April 1925, management of Sentetsu was returned to the Railway Bureau, though Mantetsu retained control of the line along the Korea–Manchuria border from the port of Najin in Korea to Tumen in Manchuria and to Sangsambong in Korea. Mantetsu called this line the North Chosen Line, and it remained under Mantetsu control until 1945. Company assets rose from 163 million yen in 1908 to over a billion yen in 1930. Mantetsu was by far the largest corporation in Japan, and also its most profitable, averaging rates of return from 25 to 45 percent per year. Over 75% of Mantetsu's income was generated by its freight business, with the key to profitability coming from soybean exports, both to Japan proper and to Europe. Soybean production increased exponentially with increasing demand for soy oil, and for soy meal for use in fertilizer and animal feed. By 1927, half of the world's supply of soybean was from Manchuria and the efforts by Mantetsu to expand production and to ship to export ports was a classic example of an extractive colonial economy dependent on a single product. Mantetsu was also charged with a government like role in managing the rail transportation system after the formation of Manchukuo in 1932, including management of the (theoretically independent) Manchukuo National Railway. By 1938, Mantetsu had 72 subsidiary companies, development projects in 25 urban areas and carried 17,515,000 passengers per year. Between 1930 and 1940, the Japanese population of Manchukuo rose by 800,000 making ethnic Japanese the majority in many of the towns and cities served by Mantetsu. Mantetsu prided itself on state of the art urban planning, with modern sewer systems, public parks, and creative modern architecture far in advance of what could be found in Japan itself. These things were possible due to Mantetsu's tremendous profitability, and its political power to seize property and silence opposition and dissent at will through its political connections to the military and totalitarian national leadership. In 1934, Mantetsu inaugurated the "Asia Express", a high speed train from Dalian to the Manchukuo capital of Xinjing (Changchun). Reaching a top speed of , the "Asia Express" was the fastest scheduled train in Asia at the time. Changchun remained the break of gauge point between the Russian and standard gauges in the 1930s, until the Chinese Eastern railway itself was bought by Manchukuo and converted to the standard gauge in the mid 1930s. In 1936, the company owned 466 locomotives, 554 coaches and 8134 goods wagons. In 1945, the Soviet Union invaded and overran Manchukuo. Rolling stock and movable equipment was looted and taken back to the Soviet Union; some was returned when the Chinese Communist government came into power. Mantetsu itself was dissolved by order of the American occupation authorities in occupied Japan. The People's Republic of China government later merged the northern half of the South Manchuria Railway's mainline (the Renkyō Line) with other railway lines to form the present Beijing–Harbin railway.

Желідегі асхана вагондары қызметі

Жапония туристік бюросының (JTB) журналдағы жарнамасымен қатар, темір жол Маньчжурияда ерекше тағам мәдениетін құруға тырысты. Олар жол бойындағы вагондарда және темір жол басқаратын Ямато қонақ үйінде Ямато сиыр еті стейкі, моңғол шашлығы және қара бидай (қаолианг) тәттілері сияқты әртүрлі арнайы тағамдар ұсынды. Бірақ Маньчжурия құлағаннан кейін бұл тағамдарға деген сұраныс азайып кетті.