Кіріспе
Қытайдың Шығыс темір жолы немесе КВЖД (Қытайско Восточная железная дорога, немесе КВЖД, Kitaysko Vostochnaya Zheleznaya Doroga немесе KVZhD) – Қытайдың солтүстік-шығысындағы (Маньчжурия деп те аталады) темір жол жүйесінің тарихи атауы. Ресей империясы бұл жолды 1897 жылдан 1902 жылға дейін Ұлы ойын кезеңінде салды. Бұл темір жол Ресейге, кейіннен Кеңес Одағына, Императорлық Қытайдың Цин әулеті үкіметі берген концессия еді. Жүйе Читаны Ресейдің Қиыр Шығысындағы Владивостокпен және сол кездегі Ресей империясының мұз қатпайтын порты Порт-Артурмен байланыстырды. Т-тәрізді жол үш тармақтан тұрды:
The Chinese Eastern Railway or CER (, Китайско Восточная железная дорога, or КВЖД, Kitaysko Vostochnaya Zheleznaya Doroga or KVZhD), is the historical name for a railway system in Northeast China (also known as Manchuria). The Russian Empire constructed the line from 1897 to 1902 during the Great Game period. The Railway was a concession to Russia, and later the Soviet Union, granted by the Qing dynasty government of Imperial China. The system linked Chita with Vladivostok in the Russian Far East and with Port Arthur, then an Imperial Russian leased ice free port. The T shaped line consisted of three branches:
the western branch, now the Harbin–Manzhouli Railway
the eastern branch, now the Harbin–Suifenhe Railway
the southern branch, now part of the Beijing–Harbin Railway
which intersected in Harbin. Saint Petersburg administered the railway and the concession, known as the Chinese Eastern Railway Zone, from the city of Harbin, which grew into a major rail hub. The southern branch of the CER, known as the Japanese South Manchuria Railway from 1906, became a locus and partial casus belli for the Russo Japanese War of 1904–1905, the 1929 Sino Soviet Conflict, and the Second Sino Japanese War of 1937–1945. The Soviet Union sold the railway to the Japanese puppet state of Manchukuo in 1935;
батыс тармағы, қазіргі Харбин-Манжули темір жолы;
шығыс тармағы, қазіргі Харбин-Суйфенхэ темір жолы;
оңтүстік тармағы, қазіргі Бейжің-Харбин темір жолының бір бөлігі.
The Chinese Eastern Railway or CER (, Китайско Восточная железная дорога, or КВЖД, Kitaysko Vostochnaya Zheleznaya Doroga or KVZhD), is the historical name for a railway system in Northeast China (also known as Manchuria). The Russian Empire constructed the line from 1897 to 1902 during the Great Game period. The Railway was a concession to Russia, and later the Soviet Union, granted by the Qing dynasty government of Imperial China. The system linked Chita with Vladivostok in the Russian Far East and with Port Arthur, then an Imperial Russian leased ice free port. The T shaped line consisted of three branches:
the western branch, now the Harbin–Manzhouli Railway
the eastern branch, now the Harbin–Suifenhe Railway
the southern branch, now part of the Beijing–Harbin Railway
which intersected in Harbin. Saint Petersburg administered the railway and the concession, known as the Chinese Eastern Railway Zone, from the city of Harbin, which grew into a major rail hub. The southern branch of the CER, known as the Japanese South Manchuria Railway from 1906, became a locus and partial casus belli for the Russo Japanese War of 1904–1905, the 1929 Sino Soviet Conflict, and the Second Sino Japanese War of 1937–1945. The Soviet Union sold the railway to the Japanese puppet state of Manchukuo in 1935;
Олардың барлығы Харбин қаласында қиылысты. Санкт-Петербург темір жолды және Қытайдың Шығыс темір жолы аймағы деп аталған концессияны Харбин қаласынан басқарды, ол ірі темір жол торабына айналды. КВЖД-нің оңтүстік тармағы, 1906 жылдан бастап Жапондық Оңтүстік Маньчжурия темір жолы ретінде танылған, 1904-1905 жылдардағы орыс-жапон соғысының, 1929 жылғы қытай-кеңес қақтығысының және 1937-1945 жылдардағы екінші қытай-жапон соғысының ошағы және ішінара соғысқа себеп болды. 1935 жылы Кеңес Одағы бұл темір жолды жапондық марионеттік мемлекет Маньчжукоға сатты.
The Chinese Eastern Railway or CER (, Китайско Восточная железная дорога, or КВЖД, Kitaysko Vostochnaya Zheleznaya Doroga or KVZhD), is the historical name for a railway system in Northeast China (also known as Manchuria). The Russian Empire constructed the line from 1897 to 1902 during the Great Game period. The Railway was a concession to Russia, and later the Soviet Union, granted by the Qing dynasty government of Imperial China. The system linked Chita with Vladivostok in the Russian Far East and with Port Arthur, then an Imperial Russian leased ice free port. The T shaped line consisted of three branches:
the western branch, now the Harbin–Manzhouli Railway
the eastern branch, now the Harbin–Suifenhe Railway
the southern branch, now part of the Beijing–Harbin Railway
which intersected in Harbin. Saint Petersburg administered the railway and the concession, known as the Chinese Eastern Railway Zone, from the city of Harbin, which grew into a major rail hub. The southern branch of the CER, known as the Japanese South Manchuria Railway from 1906, became a locus and partial casus belli for the Russo Japanese War of 1904–1905, the 1929 Sino Soviet Conflict, and the Second Sino Japanese War of 1937–1945. The Soviet Union sold the railway to the Japanese puppet state of Manchukuo in 1935;
Атауы
Бұл темір жолдың ресми қытайша атауы Ұлы Цин Шығыс провинциялары темір жолы, сонымен қатар Шығыс Цин темір жолы немесе Шығыс провинциялар темір жолы деп аталады. Синьхай төңкерісінен кейін солтүстік тармақтары 1915 жылы Қытай Шығыс провинциялары темір жолы деп қайта аталды. Оңтүстік тармағы 1905 жылы жапондықтар ресейліктерден басып алғаннан кейін Оңтүстік Маньчжурия темір жолы (жапон тілінде kyujitai/) деп аталды. Ол ағылшын тілінде Қытайдың Қиыр Шығыс темір жолы, Транс-Маньчжурия темір жолы және Солтүстік Маньчжурия темір жолы деп те белгілі.
The southern branch was renamed to South Manchuria Railway (Japanese kyujitai/) after Japanese took over from Russians in 1905. It is also known in English as the Chinese Far East Railway, Trans Manchurian Railway and North Manchuria Railway.
Тарих
Қытайдың Шығыс темір жолы, бір рельстік желі, әлемдегі ең ұзақ темір жол – Транссибір темір жолына, Сибирь қаласы Читаның жанынан, солтүстік Маньчжурия арқылы Харбинге, содан Ресейдің Владивосток портына дейін қысқа жол ұсынды. Бұл бағыт Владивостокқа дейінгі бастапқы жоспарланған негізгі солтүстік бағыттың қашықтығын күрт қысқартты, ол толығымен Ресей аумағында орналасқан, бірақ Маньчжурияның «қысқа жолынан» кейін он жылға дейін аяқталмады. 1896 жылы Қытай мемлекеттік жұмыстар вице-министрі Сюй Цзиньчэннің қадағалауымен Солтүстік Маньчжурия арқылы құрылысқа концессия берілді. CER құрылысы 1897 жылдың шілдесінде Тарская (Читаның шығысында) – Хайлар – Харбин – Никольск-Уссурийск бағытында басталды және Ресей 1898 жылы Қытайдан Ляодунды 25 жылға жалға алғаннан кейін күрт үдеді. Ресми түрде, жолдағы қозғалыс 1901 жылдың қарашасында басталды, бірақ Транссибір темір жолы арқылы Санкт-Петербургтен Владивостокқа тұрақты жолаушылар тасымалы 1903 жылдың шілдесіне дейін басталмады. 1898 жылы Харбинде 550 миль (880 км) ұзындықтағы қосымша желінің құрылысы басталды, оның көп бөлігі кейін Оңтүстік Маньчжурия темір жолын құрады, ол шығыс Маньчжурия арқылы оңтүстікке қарай, Ляодун түбегі бойымен, мұз жармайтын терең сулы Люшунь портына дейін созылды, оны Ресей нығайтып, стратегиялық әскери-теңіз базасы мен алыс Шығыс флоты мен сауда флоты үшін көмір стансасына айналдырды. Бұл қала батыста Порт-Артур деп белгілі болды, ал орыс-жапон соғысы (1904–1905) негізінен осы аймақты және оның тамаша портын кім бақылайды және ол барлық елдердің саудагерлері үшін ашық бола ма (Ашық есік саясаты) деген мәселелер төңірегінде жүрді. Қытайдың Шығыс темір жолы 1902 жылы, Байкал көліне дейінгі бөліктен бірнеше жыл бұрын аяқталды. Байкал айналымы (1904–1905 жж., екі рельстік, 1914 ж.) аяқталғанға дейін Транссибір темір жолымен тасымалданатын жүктерді көлден 100 шақырымға жуық қашықтықта (Байкал портынан Мысоваға дейін) пароммен тасымалдау қажет болды. Қытайдың Шығыс темір жолы халықаралық қатынастарда маңызды рөл атқарды. 1894–1895 жылдардағы бірінші Қытай-жапон соғысынан кейін Ресей Маньчжурияда Қытайдың Шығыс темір жолын салу құқығын алды. Олардың үлкен армиясы болды және Солтүстік Маньчжурияны басып алды, бұл жапондықтарды алаңдатты. Ресей бұл темір жолға өте мұқтаж болды. Ол Қытайға ақша қарыз берді және 1896 жылғы құпия Ли-Лобанов шартында Қытайды Жапонияға қарсы қорғауға көмектесу үшін жоспарланған темір жолды пайдалануға уәде берді. Құрылысы 1898 жылы басталды және 1903 жылы аяқталды. 1900 жылы Боксерлер көтерілісі кезінде – Ресейді қоса алғанда, Сегіз елдің одағы басып таратқан – Ресей Маньчжурияға жеке басып кірді, темір жолдағы мүдделерін қорғау үшін 100 000 әскер жіберді. Орыс-жапон соғысы кезінде Ресей Ляодун түбегінің және Оңтүстік Маньчжурияның көп бөлігін Жапонияға жоғалтты. Чанчуньден Люшуньге дейінгі темір жол желісі Жапонның бақылауына берілді және Оңтүстік Маньчжурия темір жолы болды. Ресей Азамат соғысы кезінде (1917–1924) КСР-нің бөлігі Ақ армияның басқаруына өтті. 1919 жылғы Қарахан манифестінен 1927 жылға дейін Кеңес Одағының дипломаттары Қытайдағы жеңілдіктерді қайтарып алуға уәде берді, бірақ кеңестіктер Қытайдың Шығыс темір жолы сияқты патшалық жеңілдіктерді, сондай-ақ консулдықтарды, казармаларды және православие шіркеулерін жасырын сақтап қалды. Бұл Чианг Кайшекті 1925–1927 жылдар аралығында Ұлыбритания сияқты шетелдік державаларды өздерінің кейбір жеңілдіктерін қайтаруға итермеледі, нәтижесінде 1927 жылы бұрынғы кеңес одақтасына қарсы шығып, кеңес өкілдіктерін басып алды. Кеңес Одағы кейін 1929 жылғы Қытай-Кеңес қақтығысында солтүстік КЖО-ны бақылау үшін қарулы қақтығысқа түсті, ал Жапония оңтүстік шұңқыр желісін бақылауда ұстады. Маньчжукуо құрылғаннан кейін ол 1935 жылдың 23 наурызына дейін Солтүстік Маньчжурия темір жолы деп аталды, содан кейін КСРО темір жолға құқығын Маньчжукуо үкіметіне сатты; содан кейін ол Маньчжукуо ұлттық темір жолына қосылды және 31 тамызда төрт сағат ішінде стандартты калибрге ауыстырылды. 1945 жылдың тамызынан бастап КСРО қайтадан КСРО мен Қытайдың бірлескен бақылауына түсті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес үкіметі Ляодун түбегін басып алуды талап етті, бірақ Оңтүстік тармақты Қытаймен бірлесіп басқаруға рұқсат берді; мұның бәрі бірге «Қытай Чанчунь темір жолы» (Кита́йская Чанчу́ньская желе́зная доро́га) деген атау алды. 1952 жылы Кеңес Одағы Қытай Халық Республикасына Қытай Чанчунь темір жолындағы барлық құқықтарын (тегін) тапсырды.
Флот
Бүкіл маршрутты қамтитын жалғыз пойыз – #19/20 "Восток" (аудармасы "Шығыс") Мәскеу – Пекин пойызы. Мәскеуден Пекинге саяхат 146 сағатқа созылады (6 күн, 2 сағат). Кері бағыттағы сапар 143 сағатқа созылады (5 күн, 23 сағат). Ресей-Қытай шекарасын кесіп өту үшін #653/654 Забайкальск – Манжули пойызын да пайдалануға болады. Бұл сапар 25 минутқа созылады.
Мұрағаттық жинақтар
Қытай шығыс темір жолының фотоальбомына нұсқаулық. Арнайы жинақтар мен мұрағаттар, UC Irvine кітапханалары, Ирвин, Калифорния. Қытай шығыс темір жолының түрлері. Бұл альбомда теміржол деполары, вагондарды жөндеу шеберханалары мен аулалары, пойыз құрамы, вагондардың ішкі жағы, жолдар, сауықтыру орындары және теміржол бойындағы басқа да көріністерді бейнелейтін 42 фотосурет бар. Фотосуреттердің түсіндірмелері орыс, мандарин және ағылшын тілдерінде жазылған.