Кіріспе

Корольдік теңіз күштерінің 1911 жылғы линкорлары

«Кинг Джордж V» класындағы линкорлар – 1910 жылдардың басында Корольдік теңіз күштері үшін салынған төрт дредноут линкорларынан тұратын топ. Бұл кемелер кейде «супердредноуттар» деп те аталатын. Бауырлас кемелер өздерінің қызметінің көп бөлігін 2-ші шайқас эскадрильясына қарастырып, кейде флагмандық кемелер ретінде де пайдаланылды. 1914 жылдың қазан айында «Аудасиус» минаға шағылып, батып кетті. 1914 жылдың соңында Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалаған неміс кемелерін ұстауға жасалған сәтсіз әрекеттен, 1916 жылдың мамырындағы Ютландия шайқасынан және 19 тамыздағы шешімсіз қақтығыстан басқа, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аман қалған кемелердің қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі реттік патрульдеу мен жаттығулардан тұрды. Аман қалған үш кеме 1919 жылы қысқа мерзімге резервке жіберілді, ал 1920-1921 жылдары Жерорта теңіз флотына ауыстырылды. Олар Ресей азаматтық соғысына және 1922 жылғы Чанак дағдарысына одақтас күштердің араласуында шағын рөл атқарды. Бірінші кеме 1923 жылы оқу кемесіне айналды, ал қалған екеуі келесі жылы қайта келгеннен кейін қайтадан резервке жіберілді. 1927 жылы екі жаңа линкордың құрылысы аяқталуға жақын болғандықтан, «Кинг Джордж V» және кемесі 1926 жылдың соңында металл тескілеуге сатылды, ал «Сентурион» Вашингтон теңіз келісімінің тоннаж шектеулеріне сәйкес мақсатты кемеге айналдырылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Сентурион» жеңіл қарулармен қайта жарақтандырылып, кеме-тосқа айналдырылды, содан кейін жалған зеңбірек мұнараларымен алдау кемесіне түрлендірілді. «Сентурион» 1942 жылы Мальтаға конвойды сүйемелдеу үшін Жерорта теңізіне жіберілді, бірақ италияндықтар бұл алдауды тез анықтады. 1944 жылы Нормандияға түскен кезде кеме мақсатты түрде батырылды, ол жартастыққа айналды.

Дизайн және сипаттама

1910–1911 жылдардағы әскери-теңіз бағдарламасының аясында тапсырыс берілген «Король Георгий V» класының кемелері, алдыңғы кластың кеңейтілген нұсқасы болып табылды. Оларға қосымша броня, қайта қарастырылған қосалқы қарулар орналасуы және жақсартылған отты басқару жүйелері қосылған. Кемелердің жалпы ұзындығы 182 метр (597 фут), ені 27 метр (90 фут) және суға бату тереңдігі 9 метр (28 фут) болды. Олардың қалыпты жүктемедегі суыру салмағы және толық жүктемедегі суыру салмағы құрады. Кемелерді құрастырып бітірген кезде экипажда 869 офицер мен сарбаз болды, ал 1916 жылы – 1114 адам. «Король Георгий V» класының кемелерімен жүргізілген теңіз сынақтары көрсеткендей, алдыңғы түтін құбырының алдыңғы суперқұрылым мен мачта арасында орналасуы, қазандықтардан шыққан ыстық күл мен газдардың алдыңғы мачтадағы бақылау пунктын пайдалануға жарамсыз етіп жіберді, ал алдыңғы қазандықтар жұмыс істеген кезде жоғарғы мостик жарамсыз болып қалуы мүмкін, бұл желдің бағытына байланысты. «Король Георгий V» класы да осындай орналасуды пайдаланды, сондықтан құрылыс кезінде бұл мәселені шешу үшін әр кемеге шамамен 20 000 фунт стерлинг жұмсалды. Алдыңғы түтін құбыры артқа жылжытылды және бастапқы үш аяқты мачтаның тірегінен уақытша мачта салынды. Бақылау мұнарасының артқы бөлігіндегі бақылау пункты алынып тасталды, бақылау мұнарасы кеңейтілді және қашықтық өлшегіш алдыңғы мачтадағы бақылау пунктынан бақылау мұнарасының шатырына көшірілді. «Король Георгий V» класының кемелері екі жиынтық Парсонс тікелей жетекті бу турбиналарымен жабдықталған. Сыртқы винт біліктері сыртқы машина бөлімшелеріндегі жоғары қысымды турбиналармен байланысты болды, ал олар орталық машина бөлімшесіндегі төмен қысымды турбиналарға бу жіберіп, ішкі біліктерді қозғады. Турбиналар 18 су түтікшелі қазандықтан алынған буды пайдаланды. Олардың қуаты құрады және бұл кемелерге ең жоғары жылдамдыққа жетуге мүмкіндік беруі тиіс еді. Теңіз сынақтары кезінде кемелер жобаланған жылдамдық пен ат күшінен асып, ең жоғары жылдамдыққа жетті. Олар көмірдің ең көп мөлшерін және оның жануын күшейту үшін көмірге шашылатын жанар майдың қосымша мөлшерін тасыды. Бұл оларға круиздік жылдамдықпен қашықтыққа қанағаттандыруға мүмкіндік берді.

Қару-жарақ

King George V класы он 45 калибрлі 13,5 дюймдік Mark V зеңбірегімен жабдықталған. Гидравликалық қуатпен жұмыс істейтін, орта сызықты, екі зеңбіректік мұнаралар, алдыңғы жағынан артқы жағына қарай "A", "B", "Q", "X" және "Y" деп белгіленген. "Орион" кемелерінен айырмашылығы, осы мұнаралардың зарядтау механизмі ұзын және ауыр снарядтарды, кейбіреулері "Орион" кемелерінен де ауыр, минутына екі оқпен шамамен жылдамдықпен қабылдауға бейімделген. Кемелер әр зеңбірекке 100 снарядтан тасымалданды. Оларға әр зеңбірекке 150 снарядтан берілді. Сонымен қатар, 4 фунттық салюттеулік зеңбіректер де болды. Кемелерде үш 21 дюймдік суасты торпедалық түтікшесі орнатылған, олардың біреуі әр бортында, екіншісі кормада, оларға 14 торпеда берілді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары отты басқару технологиясы қарқынды дамыды, ал директорлық атыс жүйесін әзірлеу маңызды жетістік болды. Бұл кемеде биік орналасқан отты басқару директорынан тұратын, ол электрлік түрде мұнараларға биіктік және бағыт бұрыштарын диалдағы көрсеткіш арқылы жіберіп, мұнара экипажы оны орындауға тиіс болды. Зеңбіректер бір уақытта атылды, бұл снарядтардың түсуін анықтауға көмектесті және снарядтардың таралуына роллдің әсерін азайтты. Директордың және кеңейтілген бақылау мұнарасының салмағы тірегі жоқ алдыңғы мачтаның көтере алмайтындығын көрсетті, сондықтан 1913–1914 жылдары директорлар бақылау мұнарасының төбесіне орнатылған кезде оны нығайту қажет болды. "Георг V" кемесі фланецтерді пайдаланды, ал қалған үш кеме жартылай биіктіктегі үш аяқты тіреулерді алды. Бұрынғы кеме мачтасы 1918 жылы толық биіктіктегі үш аяқты тіреуге қайта жаңартылды. Қолда бар дереккөздер оның жоғалуына дейін директормен жабдықталғандығын растамайды, бірақ фотосуреттерде батып бара жатқанда оның анық көрінетінін көрсетеді.

Қару-жарақ

"Кинг Джордж V" кемелерінде алдыңғы және артқы барбеттер арасында қалың Крупп цементтелген бронядан жасалған су белдеуі болған. Ол орталық броньды цитадельдің сыртына дейін қысқарды, бірақ бау немесе кормаға жетпеді. Белдеу кеме қабырғасының 5 метр биіктіктегі су сызығынан 1 метр төменге дейін жағылған. Оның үстінде бронялық тақта орналасқан. Алдыңғы және артқы көлбеу бөлімдер су сызығы мен жоғарғы бронь белдеулерін "А" және "Y" барбеттеріне жалғастырды. Барбеттердің ашық беттері негізгі палубаның үстінен 9-10 дюйм қалыңдықтағы бронямен қорғалған, ал төменгі жағына қарай жұқарады. Оқ мұнараларының алдыңғы және бүйір беттері 3-4 дюймдік, ал шатырлары одан жұқа болған. Алдыңғы суперструктурадағы қарулар қалың бронямен қорғалған. Төрт броньды палубаның қалыңдығы 1 дюймнен басталып, орталық броньды цитадельдің сыртында қалыңдаған. Бақылау мұнарасының алдыңғы және бүйір жақтары 11 дюймдік пластиналармен қорғалған, бірақ шатыры 3 дюйм қалыңдықта болған. Бақылау мұнарасының артында және үстінде орналасқан артиллериялық бақылау мұнарасының қабырғалары 4 дюйм, ал кормадағы торпедалық бақылау мұнарасының қабырғалары 6 дюйм, ал шатыры 3 дюйм қалыңдықта болған. "Орион" кемелерінен айырмашылығы, торпедаға қарсы бөлімдер машина бөлімдерін де, оқ-дәрі қоймаларын да қамтыды, олардың қалыңдығы әртүрлі болған. Қазандық түтікшелері бронялық пластиналармен қорғалған.

Еңбек жолы

9-10 желтоқсан түнінде теңіз сынақтарын жүргізген кезде, "Сентурион" итальяндық булы кемені кездейсоқ соғып, батып кетті және 1913 жылдың наурызына дейін жөндеуден өтті. King George V класының барлық төрт кемесі де комиссияға тапсырылғаннан кейін 2-ші Жекелеген Эскадрильяға жіберілді, оны вице-адмирал сэр Джордж Уоррендер басқарды, ал 1913 жылдың 18 ақпанына дейін King George V эскадрильяның флагманы болды. "Сентурион" 1913 жылдың 24 маусымында Спитхедте Франция президенті Раймонд Пуанкарені қарсы алуға қатысты. 1914 жылдың 23-30 маусымында Германияның Киль қаласында Кайзер Вильгельм каналының қайта ашылуы тойланған кезде осы кемелер Корольдік теңіз күштерін ұсынды, бұл шара Киль апталығымен бірге өтті. 1914 жылдың 17-20 шілдесі аралығында King George V кемелері шілде дағдарысына британдық жауап ретінде сынақ жұмылдыру мен флотты тексеруге қатысты. Содан кейін оларға қалған флотпен бірге Скапа-Флоға бару бұйрығы берілді. Соғысқа дейінгі доктринаға сәйкес, Ұлы флоттың міндеті неміс ашық теңіз флотына қарсы шешуші шайқаста күресу болды. Алайда, немістердің басым британдық күшке қарсы кемелерін салуға құлшынбауы себепті, бұл шайқас кешікті. Нәтижесінде Ұлы флот Солтүстік теңізде жаттығумен уақытын өткізді, оның ішінде неміс шабуылын немесе ірі флоттық қимылдарды тоқтату миссиялары да болды. 27 қазанда 2-ші Жекелеген Эскадрилья Ирландияның солтүстік жағалауында артиллериялық жаттығулар жасап жатқанда, "Аудациус" минаға соқтығып, батып кетті, бірақ оның барлық экипажы сәтті құтқарылды. Қараша айында King George V кемесінде конденсаторлармен мәселелер туындады. Бұл кемені келесі бірнеше ай бойы үзіліс-үзіліспен операциялардан шығаруға мәжбүр етті, конденсаторлардың құбырлары ауыстырылды.

Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалау

Корольдік флоттың 40-шы бөлмесі контрадмирал (контрадмирал) Франц фон Хиппердің I скаутингтік тобының төрт ұрыс крейсерін пайдалана отырып, желтоқсанның ортасында Скарборо, Хартлпул және Уитбиге неміс шабуылына арналған жоспарларды қамтитын неміс радиохабарларын ұстап алып, шифрлады. Радиохабарларда жоғары теңіз флотының он төрт дредноут және сегіз преддредноутпен Хипперге күш қосатыны айтылмаған. Екі жақтың кемелері 15 желтоқсанда өз базаларынан шықты, британдықтар неміс кемелерін кері қайтар жолында тосқауылға түсіруді ниеттенді. Олар 2-ші ұрыс эскадрильясының алты дредноутты, оның ішінде үш аман қалған «Король Георг V» және вице-адмирал сэр Дэвид Биттидің төрт ұрыс крейсерін жинады. 16 желтоқсан күні таңертеңгі қараңғыда және қатты ауа райында екі жақтың алғы күзет күштері бір-бірімен соқтығысты. Немістер алғашқы атыс кезінде басымдық алып, бірнеше британдық эсминецтерге ауыр зақым келтірді, бірақ жоғары теңіз флотының қолбасшысы адмирал Фридрих фон Ингеноль таңертең британдық эсминецтердің жаппай шабуылынан қауіптеніп, кемелеріне кері бұруға бұйрық берді. Британдықтардың бірқатар қателіктері мен жаңылыстары Хиппердің кемелеріне Битти күштерімен қақтығысудан қашуға мүмкіндік берді.

Ютландия шайқасы

Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында, неміс ашық теңіз флоты 1916 жылғы 31 мамыр күні таңертең Jade Bight-тен Хиппердің әскери крейсерлеріне көмек көрсету үшін шықты, олардың міндеті – сүйкімділікке қызмет ету еді. 40-шы бөлім операция жоспарларын қамтитын неміс радиохабарларын ұстап алып, шифрлады, сондықтан Адмиралтейство Ұлы флотқа түні бойы шабуыл жасап, ашық теңіз флотын кесіп, жоюға бұйрық берді. Джелликоның кемелері Шотландияның Кромарти қаласынан келген 2-ші ұрыс эскадрильясымен 31 мамыр күні таңертең кездескен соң, ол Ұлы флоттың негізгі күштерін әрқайсысы төрт дредноуттан тұратын параллель колонналарға бөліп ұйымдастырды. 2-ші ұрыс эскадрильясының екі дивизиясы сол жағында (шығыста), 4-ші ұрыс эскадрильясы ортада, ал 1-ші ұрыс эскадрильясы оң жағында орналасты. Джеллико Ұлы флотқа сол жаққа бұрылып, ашық теңіз флотымен кездесуге дайындалып, артқа қатар тұруға бұйрық бергенде, 2-ші ұрыс эскадрильясы автоматты түрде ұрыс шебінің алдына шықты. Кемелер соғыстың басында I-ші барлау тобының крейсерлеріне бірнеше рет оқ атты, бірақ оларды сүйреп жүретін жеңіл крейсерлердің маневрлері неміс кемелерін көрулерін жиі тосқауылдады. Түтін мен тұманнан көріну нашар болғандықтан, "Кинг Джордж V" кемелерінің ешқайсысы негізгі қаруларынан 19 оқтан артық атуға мүмкіндік алмады.

Кейінгі қызмет

Ұлы флот 1916 жылғы 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжып келе жатқан Ашық теңіз флотына шабуыл жасау үшін шықты, бірақ бірқатар қате байланыстар мен қателіктер Джелликоудың неміс флотын портқа қайтып келгенге дейін тоқтатуына кедергі келтірді. Операция барысында неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Әскери-теңіз министрлігі келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға басып кірмесе немесе оны қолайлы жағдайда шайқасқа мәжбүр ету мүмкіндігі болмаса, теңізге шықпайтынын белгіледі. Ұлы флоттың қалған бөлігімен бірге олар 1918 жылғы 23 сәуір күні түстен кейін радиохабарламалар арқылы Ашық теңіз флотының Норвегияға жүретін британдық конвойді ұстап алуға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін теңізде болғанын көрсетті. Немістер британдықтардан тым алшақ кетіп, оларды ұстап алу мүмкін болмады, және ешқандай оқ атылмады. Үш кеме 21 қарашада неміс флоты капитуляциялаған Шотландияның Розит портында болды. Вашингтон теңіз келісімі бойынша британдықтарға берілген тоннаж рұқсаты үш кемені 1927 жылы екі жаңа кеме дайын болғанға дейін қызметте ұстауға мүмкіндік берді. «Георг V» және «Аякс» кемелері сүзіліп тасталса, «Сентурион» кемесі қару-жарағын алып тастау арқылы демилитаризацияланды және радиомен басқарылатын нысана кемесіне айналдырылды. Жер үстіндегі кемелерді нысанаға алудан басқа, «Сентурион» әртүрлі әуе бомбалау түрлерінің тиімділігін бағалау үшін де пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол жеңіл қарулармен қайта жарақтандырылып, 1941 жылы блок кемесіне айналдырылды. Осы операцияға дайындық ретінде (кейіннен тоқтатылған) Остік державаларды жаңылыстыру үшін жалған қарулы мұнаралармен жабдықталды. 1942 жылы «Сентурион» Мальтаға конвойды сүйемелдеу үшін Жерорта теңізіне жіберілді, бірақ италиялықтар бұл алдауды білген болуы мүмкін. Кеме 1944 жылғы маусымда Омаха жағалауында жағаға күш жеткізу үшін салынған «малберри» портын қорғау үшін батырылды.