Кіріспе

Корольдік теңіз күштерінің HMS Orion – 1910-жылдардың басында Корольдік теңіз күштері үшін салынған төрт дредноуттан тұратын класының бас кемесі. Ол өзінің қызметінің көп бөлігін Жеке және Ұлы флоттарға тағайындалып, көбінесе флагмандық кеме ретінде атқарды. 1914 жылдың соңында Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалаған неміс кемелерін тоқтатуға жасалған сәтсіз әрекетке, 1916 жылдың мамырындағы Ютландия шайқасына және 19 тамыздағы шешімсіз шайқасқа қатысқаннан басқа, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметі негізінен Солтүстік теңіздегі кезекшілік пен жаттығулардан тұрды. 1919 жылдың басында Ұлы флот таратылғаннан кейін, Орион бірнеше айға Жеке флотқа қайтарылды. 1921 жылдың ортасынан бастап, келесі жылы жоюға жіберілгенге дейін, ол артиллериялық оқу кемесі ретінде қызмет етті. 1922 жылдың соңында кеме металл тескілеуге сатылып, кейін бөлшектелді.

Дизайн және сипаттама

Орион класының кемелері ағылшын-герман теңіз қарулану жарысының басталуына жауап ретінде жобаланған. Олар алдыңғы кемелерінен әлдеқайда үлкен болды, осылайша ірі, қуатты қарулар мен ауыр броняны орнатуға мүмкіндік берді. Осы жетістіктерін ескере отырып, класс кейде "супердредноуттар" деп аталды. Кемелердің жалпы ұзындығы 581 фут (177 м), ені 88 фут (27 м) және суға батып тұру тереңдігі 31 фут (9 м) болды. Олар қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде қоздырылды; 1918 жылға қарай Орионның толық жүктемедегі ауырлығы артты. 1914 жылғы мәлімет бойынша, кемелердің экипажы 754 офицер және сарбаздан тұрды. Орион класы екі жиынталған Парсонс тікелей жетекті бу турбиналарымен жабдықталған, әрқайсысы екі валды қоздыратын, 18 Babcock & Wilcox қазандықтарымен қамтамасыз етілген буды пайдаланды. Турбиналарға белгілі бір қуат берілген және соғыс кемелеріне белгілі бір жылдамдық беру мақсатында жасалған. 1911 жылдың қыркүйегінде теңіз сынақтары кезінде Орион ең жоғары жылдамдыққа жетті. Кемелерде круиздік жылдамдықта қамтамасыз етуге жеткілікті көмір және отын болды.

Қару-жарақ және бронь

Орион класы 10 артқы жүктемелі (BL) Mark V зеңбіректермен жабдықталған, гидравликалық қуатпен басқарылатын екі зеңбірекпен жабдықталған бес мұнарада, барлығы орта сызықта орналасқан. Мұнаралар алдыңғы жағынан артқы жағына қарай "А", "Б", "Q", "X" және "Y" деп белгіленген. Олардың қосалқы қарулары 16 BL Mark VII зеңбірегінен тұрды. Бұл зеңбіректер алдыңғы және артқы құрылымдар арасында тең бөлінген, барлығы жеке орнатылған. Сондай-ақ, төрт салюттық зеңбірек те болған. Кемелер үш 21 дюймдік (533 мм) су асты торпеда түтігімен жабдықталды, олардың бірі әрбір бортында және тағы бірі кормасында орналасқан, олар үшін 20 торпеда қарастырылған.

Өзгерістер

1914 жылы палубадағы қарулар казематтарға енгізілді. 1914 жылдың қазанына дейін екі зениттік (АА) қару қосылды. 1915 жылдың сәуір-мамыр айларында бақылау мұнарасының астындағы платформаға отты басқару құрылғысы орнатылды. 1916 жылдың мамырында Ютландия шайқасынан кейін палубаға қосымша бронь қосылды. Шамамен сол кезде, кеменің артқы құрылысынан үш 4 дюймдік қару алынып тасталды және кеме желкенді шарлармен жұмыс істеуге бейімделді. 1917 жылдың ортасынан соңына дейін «Орион» Корольдік теңіз күштеріндегі екінші қарулануы үшін басқару құрылғысын алған жалғыз линкор болды.

Құрылыс және мансап

Орион, мифологиялық аңшы Орионның атымен аталған, Корольдік теңіз флотында (Royal Navy) қызмет еткен төртінші кеме болды. Кеме 1909 жылғы 29 қарашада Портсмут қаласындағы HM Dockyard кемежайында салынды. Ол 1910 жылғы 20 тамызда суға түсіріліп, 1912 жылғы 2 қаңтарда қолданысқа берілді. Кеме контр-адмирал сэр Герберт Кинг Холлдың, дивизияның екінші қолбасшысының басқаруында болды. 7 қаңтарда "Дредноутқа" дейінгі броненосец өзінің бекінісінен босап, "Орионның" мұртымен соқтығысқанда кемеге сәл зақым келді. Дивизия 1 мамырда 2-ші шайқас эскадрильясы (BS) деп қайта аталды. Өзінің әпке кемелерімен бірге парламенттік теңіздік парадқа 9 шілдеде Спитхедте қатысты. Содан кейін олар оқу-жаттығу маневрлеріне қатысты. Үш әпке кеме 1913 жылғы 24 маусымда Спитхедте Франция президенті Раймон Пуанкарені күтіп алуға 2-ші БС-мен бірге болды, содан кейін тамыз айында жылдық флоттық маневрлерге қатысты.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың 17-20 шілдесі аралығында «Орион» сынақ мобилизациясына және флотты тексеруге қатысты, бұл шара 19 шілде дағдарысына британдық жауаптың бір бөлігі болды. 25 шілдеде Портлендке келген ол, төрт күннен кейін Үйдегі флоттың қалған бөлігімен бірге Скапа-Флоға баруға бұйрық алды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Үйдегі флот Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылды және адмирал сэр Джон Джелликоудың басқаруына берілді. 8 тамызда «Орион» «Дредноут» және «Монарх» кемелеріне нысананы сүйреп бара жатқанда, «Монарх» кемесі торпедамен сәтсіз шабуылға ұшырағанын және оқ ату жаттығулары тоқтатылғанын хабарлады. Шамамен екі аптадан кейін кеменің конденсаторларында ауыр проблемалар пайда болды, Джеллико оларды Шотландияның солтүстік-батыс жағалауындағы Лох-Эведегі көмір базасына жіберген кезде жөндеуге бұйырды. «Орион» 9 қыркүйекте Ұлы флотқа қайта қосылды. Скапа-Флодағы су асты кемелері туралы көптеген хабарлардан кейін Джеллико қорғаныстың жеткіліксіз екеніне көз жеткізіп, қорғаныс нығайтылғанша Ұлы флотты басқа базаларға таратуға бұйрық берді. 16 қазанда 2-ББ Шотландияның батыс жағалауындағы Лох-на-Килге жіберілді. Эскадрилья 27 қазан күні таңертең Ирландияның солтүстік жағалауында оқ ату жаттығуларына шықты, сол кезде «Дредноут» бірнеше күн бұрын неміс қарулы сауда кемесі орнатқан минаға соқты. Кеме су асты кемесімен торпедаланғанын ойлап, басқа «Дредноуттар» аймақтан кетуге бұйрық берілді, ал кіші кемелер көмек көрсетті. Біраз уақыттан кейін «Орионды» турбиналық тіректерін жөндеу үшін Гринокке жіберуге тура келді.

Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалау

Корольдік флоттың 40-шы бөлмесі контрадмирал (контрадмирал) Франц фон Хиппердің I скаутингтік тобының төрт ұрыс крейсерін пайдалана отырып, желтоқсанның ортасында Скарборо, Хартлпул және Уитбиге неміс шабуылына арналған жоспарларды қамтитын неміс радио қатынасын ұстап алды және шифрлады. Радио хабарларында Ашық теңіз флотының он төрт дрейдноуті мен сегіз преддрейдноутімен Хипперге күш қосылатыны айтылмаған. Екі жақтың кемелері 15 желтоқсанда өз базаларынан шықты, британдықтар неміс кемелерін кері қайтқанда тосқауылға түсіруді жоспарлады. Олар вице-адмирал сэр Джордж Уоррендердің 2-ші BS-нің алты дрейдноутын, соның ішінде Орион және оның әпкелері, Монарх және, сондай-ақ вице-адмирал сэр Дэвид Биттидің төрт ұрыс крейсерін жинады. 16 желтоқсан күні таңертеңгі қараңғылықта және қатты ауа райында екі жақтың да күзету күштері бір-біріне соқтығысты. Немістер алғашқы атыс-шабуылда басымдық алып, бірнеше британдық эсминецтерге ауыр зақым келтірді, бірақ Ашық теңіз флотының қолбасшысы адмирал Фридрих фон Ингеноль таңертең британдық эсминецтердің жаппай шабуылдауы мүмкін деген алаңдаушылықпен кемелеріне кері бұрылуға бұйрық берді. Британдықтардың бірқатар қателіктері мен жаңылыстары Хиппердің кемелеріне Битти күштерімен қақтығыстан қашуға мүмкіндік берді. Мұндай жағдайдың бірі – Орионның күзетшілері жеңіл крейсерді байқап, Уоррендердің бұйрығы болмағандықтан Арбутнот кемеге оқ атуға рұқсат бермегенде болды.

1915-1916 жылдар

Желликоның кемелері, ішінде «Орион», 1915 жылдың 10-13 қаңтарында Оркней мен Шетланд аралдарының батысында оқ-дәрілік жаттығулар өткізді. 15 қаңтарда контр-адмирал Артур Левесон Арбутнотты алмастырды. 23 қаңтар күні кешке Ұлы флоттың көп бөлігі Беттидің шайқас крейсерлеріне көмекке шықты, бірақ «Орион» және флоттың қалғаны келесі күні Доггер Банкі шайқасына қатыспады. 7-10 наурызда Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігіндегі аймақта жаттығу маневрлерін жүргізді. Тағы бір сондай круиз 16-19 наурызда өтті. 11 сәуірде Ұлы флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде күзеттік қызмет атқарды және 14 сәуірде портқа оралды; 17-19 сәуірде сол аймақта тағы бір күзеттік қызмет атқарылды, содан кейін 20-21 сәуірде Шетланд аралдарының жанында оқ-дәрілік жаттығулар өтті. «Орион» сәуірдің соңында Девонпортта қысқаша жөндеуден өтті, ал 11 шілдеде Шетланд жағалауында жаттығулар қайта басталды. 2-ші ББ 2 тамызда Морей-Фертте оқ ату жаттығуларын өткізіп, содан кейін Скапа-Флоуға оралды. 2-5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде тағы бір круиз жасады және оқ-дәрілік жаттығулар өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу-жаттығулар жүргізді. Кеме Ұлы флоттың көп бөлігімен бірге 13-15 қазан аралығында Солтүстік теңізде тағы бір рейс жасады. Шамамен үш аптадан кейін «Орион» 2-5 қарашада Оркней аралдарының батысында тағы бір флоттық жаттығуға қатысып, желтоқсан айының басында жаттығуды қайталады. 1916 жылдың 10 ақпанында Ұлы флот Доггер Банкі маңындағы британдық жеңіл күштерге неміс кемелерінің шабуылына жауап ретінде жасақталды, бірақ екі күннен кейін неміс кемелерінің жойғыштан үлкені қатыспағаны анықталған соң қайта шақырылды. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде круизге шықты; Джеллико Гарвич күштерін Хелиголанд шығанағын тазалау үшін пайдалануды жоспарлаған, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операциялар жүргізуге мүмкіндік бермеді. Осы себепті операция теңіздің солтүстік бөлігімен шектелді. Тағы бір рейс 6 наурызда басталды, бірақ келесі күні ауа райы тым нашар болғандықтан тоқтатылды. 25 наурыз түнде «Орион» және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан Беаттидің шайқас крейсерлері мен басқа жеңіл күштерге Тондерндегі неміс цеппелин базасына шабуыл жасау үшін шықты. Ұлы флот 26 наурызда осы аймаққа жеткен кезде британдық және неміс күштері бұрыннан шайқастан шығып, күшті дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді, сондықтан флотқа базаға оралуға бұйрық берілді. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде немістердің назарын аудару үшін демонстрациялық шара өткізді, ал Императорлық Ресей теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс миналарын қайта орналастырды. Флот 24 сәуірде Скапа-Флоуға оралды және немістер Лоустофтқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр деген хабарламаларға жауап ретінде оңтүстікке бет алды, бірақ немістер кері қайтқаннан кейін ғана аймаққа жетті. 2-4 мамырда флот немістердің назарын Солтүстік теңізде ұстау үшін Хорнс рифінде тағы бір демонстрациялық шара өткізді.

Ютландия шайқасы

Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында, 16 дрейдноуттан, 6 пре-дрейдноуттан және қолдау кемелерінен құралған Ашық теңіз флоты 31 мамыр күні таңертең Джейд шығанағынан шықты. Флот Хиппердің бес жеңіл крейсерімен бірге сапарлады. 40-шы бөлме операция жоспарлары бар неміс радиохабарларын ұстап, шифрлап оқыды. Жауап ретінде Адмиралтейство 28 дрейдноуттан және 9 жеңіл крейсерден тұратын Ұлы флотқа, Ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуылға шығуға бұйрық берді. 31 мамырда капитан Оливер Бекхаус басқаратын «Орион» 2-ші БС-нің 2-ші дивизиясының жетекші кемесі болды және жайғастырылғаннан кейін ұрыс шебінің алдынан бесінші кеме болды. Жалпы шайқастың алғашқы кезеңінде кеме 18:32-де негізгі қаруларынан төрт залп бронебойғыш, қақпақталған (APC) снарядтарды ұрыс кемесіне бағыттап, бір соққы берді, ол қаруды істен шығарды және экипажын өлтірді немесе жарақаттады. Шамамен 19:15-те ол жеңіл крейсерге алты залп APC снарядтарымен шабуыл жасады және соңғы екі залппен оны қоршап алғанын мәлімдеді. Алайда, соңғы залптар шын мәнінде жеңіл крейсерді қорғап тұрған және түтін жабатын эсминецке бағытталды. «Лютцовты» да «Монарх» осы уақытта атқылап, сестердің арасында бес рет соқты. Олар оның екі негізгі қаруын істен шығарды, ең артқы мұнараның қуатын уақытша тоқтатты және су тасқынына себеп болды. Бұл «Орионның» шайқас кезінде атқан соңғы залпы болды, ол барлығы 51 дана 13,5 дюймдік APC снарядын жұмсады.

Кейінгі қызмет

Ұлы флот 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжыған кезде Ашық теңіз флотына шабуыл жасау үшін шықты, бірақ бірқатар қате байланыстар мен қателіктер Джелликоудың неміс флотын портқа қайтқанға дейін тоқтатуына кедергі келтірді. Операция кезінде неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Адмиралтейство келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға басып кіргенге дейін немесе оны қолайлы жағдайда шайқасқа мәжбүрлеу мүмкіндігі болмаса, шықпайтынын белгіледі. Контр-адмирал Уильям Гуденог 5 желтоқсанда дивизияның басқаруын өз қолына алды. Кеме 21 қарашада Ашық теңіз флоты капитуляциялаған Шотландияның Розит портында болды және 1919 жылдың 1 наурызына дейін 2-ші БС құрамында қалды. 1 мамырға қарай "Орион" 3-ші БС-ке бекітілді және эскадрильяның екінші қолбасшысы, сэр Дуглас Николсон контр-адмиралының флагманы ретінде қызмет етті. 1 қарашада 3-ші БС таратылды және "Орион" әпкелерімен бірге Портлендтегі Резервтік флотқа ауыстырылды. Николсон сол кезде де оның бортында болды, бірақ ол енді Резервтік флоттың қолбасшысы болды. 1920 жылдың 1 сәуірінде Николсон туын түсірді және кеме 14 қыркүйекте Портсмутқа қайтарылды. "Орион" вице-адмирал Ричард Филлимор басқаратын Резервтік флоттың флагманы болды. 1921 жылдың маусымында ол Портлендте артиллериялық оқу кемесіне айналды. 1922 жылдың 12 сәуірінде Вашингтон теңіз келісімінің шарттарына сәйкес кеме қызметтен босатылды және жою тізіміне енгізілді. 19 желтоқсанда "Орион" "Кокс пен Данкс" компаниясына металл тескісі ретінде сатылды және 1923 жылдың ақпанында бұзу жұмыстарын бастау үшін Апнорға жетті.