Кіріспе
Корольдік әскери-теңіз флотының HMS Monarch – 1910-жылдардың басында Корольдік әскери-теңіз флоты үшін салынған төрт дредноут-керу кемесінің екіншісі. Ол өзінің қызметінің көп бөлігін "Үй" және "Ұлы флот" флоттарында өткізді. 1914 жылдың соңында Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалаған неміс кемелерін тоқтатуға жасалған сәтсіз әрекетке қатысты, сондай-ақ 1916 жылдың мамырындағы Ютландия шайқасы мен 19 тамыздағы шешімсіз шайқаста болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі реттелген қарауыл және жаттығулардан тұрды. 1919 жылдың басында Ұлы флот таратылғаннан кейін, "Монарх" бірнеше айға "Үй" флотына қайтарылды, содан кейін Резервтік флотқа жіберілді. 1922 жылдың ортасында кеме жоюға ұсынылды, бірақ стационарлық оқу кемесі ретінде пайдалану үшін қалды. 1923 жылдың соңында "Монарх" нысаналық кемеге айналдырылып, 1925 жылдың басында батырылды.
HMS Monarch was the second of four dreadnought battleships built for the Royal Navy in the early 1910s. She spent the bulk of her career assigned to the Home and Grand Fleets. Aside from participating in the failed attempt to intercept the German ships that had bombarded Scarborough, Hartlepool and Whitby in late 1914, the Battle of Jutland in May 1916 and the inconclusive action of 19 August, her service during World War I generally consisted of routine patrols and training in the North Sea. After the Grand Fleet was dissolved in early 1919, Monarch was transferred back to the Home Fleet for a few months before she was assigned to the Reserve Fleet. The ship was listed for disposal in mid 1922, but was hulked for use as a stationary training ship. In late 1923 Monarch was converted into a target ship and sunk in early 1925.
Дизайн және сипаттама
Орион класының кемелері ағылшын-герман теңіз қарулану жарысының басталуына жауап ретінде жобаланған. Олар алдыңғы кемелерінен әлдеқайда үлкен болды, осылайша үлкенірек, қуаттырақ зеңбіректерді және ауыррақ броняны орнатуға мүмкіндік берді. Осы жетістіктерін ескере отырып, класс кейде "супердредноуттар" деп аталды. Кемелердің жалпы ұзындығы 581 фут (177 м), ені 88 фут (27 м) және суға батып тұру тереңдігі 31 фут (9 м) болды. Олар қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде қоздырылды; 1918 жылға қарай "Монархтың" толық жүктемедегі суға батып тұруы артты. Кемелердің экипажы құрамында аяқталу кезінде 738 офицер мен сарбаз, ал 1914 жылға қарай 750 адам болды. Орион класы екі жиынтық Парсонс тікелей жетекті бу турбиналарымен жабдықталған, әрқайсысы екі валды қоздыратын, 18 Яроу қазандығымен қамтамасыз етілген буды пайдаланған. Турбиналарға белгілі бір қуат берілген және соғыс кемелеріне белгілі бір жылдамдық беру мақсатында жасалған. 1911 жылғы 9 желтоқсанда теңіз сынақтарын өткенде "Монарх" ең жоғары жылдамдыққа жетті. Кемелерде круиздік жылдамдықта қамтамасыз етуге жеткілікті көмір және жанар-жағармай болды.
Қару-жарақ және бронь
Орион класы 10 артқы жүктемелі (BL) Mark V зеңбіректермен жабдықталған, гидравликалық қуатпен басқарылатын екі зеңбірекпен жабдықталған бес мұнара бар, барлығы орта сызықта орналасқан. Мұнаралар алдыңғы жағынан артқы жағына қарай "А", "Б", "Q", "X" және "Y" деп белгіленген. Олардың қосалқы қарулары 16 BL Mark VII зеңбірегінен тұрды. Бұл зеңбіректер алдыңғы және артқы құрылымдар арасында тең бөлінген, барлығы жеке орнатылған. Сонымен қатар, 4 үш фунттық салюттық зеңбірек те болған. Кемелер үш 21 дюймдік (533 мм) су асты торпеда түтігімен жабдықталды, олардың бірі әрбір бортында және тағы бірі кормасында орналасқан, олар үшін 20 торпеда қарастырылған.
Өзгерістер
1914 жылы палубадағы қарулар казематтарға орналастырылды, ал отты басқару директоры 1914 жылғы тамыз айына дейін, бақылау мұнарасының астындағы платформаға орнатылды. 1914 жылдың қазанына қарай, екі зениттік (АА) қару орнатылды. 1916 жылғы мамырдағы Ютландия шайқасынан кейін палубаға қосымша бронь қосылды. Сонымен бірге, кеменің артқы құрылысынан үш 4 дюймдік қару алынып тасталды және кеме шаңғы шарықтарымен жұмыс істеуге бейімделді. 1917–1918 жылдары "Б" мұнарасының төбесіне ұшыру платформасы орнатылды және ол қару түтіктеріне дейін созылды. 1921 жылға қарай, алдыңғы құрылысқа биік бұрышты қашықтық өлшегіш орнатылды.
Құрылыс және мансап
Монарх, 1747 жылы француздардан алынған «Монарк» атты үшінші дәрежелі желілік кемесінің құрметіне аталған, Корольдік теңіз күштерінде қызмет еткен осы аттас үшінші кеме болды. Кеменің құрылысы 1910 жылдың 1 сәуірінде Армстронг Уитворт компаниясы Елсвик кеме жасау қалашығында басталды, ал 1911 жылдың 30 наурызында суға түсірілді. 1912 жылдың 31 наурызында аяқталып, 16 сәуірде жартылай экипажбен, ал 27 сәуірде толық экипажбен пайдалануға берілді. Кеме 9 шілдеде Спитхедте өткен Парламенттік теңіз парадына қатысты. Одан кейін оқу-жаттығу маневрлеріне қатысты. Үш әйел бауырлас 1913 жылдың 24 маусымында Спитхедте Франция президенті Раймон Пуанкарені күтіп алуға 2-ші БС-мен бірге болды, содан кейін тамыз айында жылдық флоттық маневрлерге қатысты.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылдың 17-20 шілдесі аралығында «Монарх» кемесі сынақ мобилизациясына және флотты тексеруге қатысты, бұл шара шілде дағдарысына британдық жауаптың бір бөлігі болды. 25 шілдеде Портлендке келген ол, төрт күннен кейін Үйдегі флоттың қалған бөлігімен бірге Скапа-Флоға баруға бұйрық алды. Тамыз айында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Үйдегі флот Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылып, адмирал сэр Джон Джелликоудың басқаруына берілді. 8 тамызда «Монарх» Фэр-Айл аралының оңтүстік-шығысында артиллериялық жаттығулар жүргізіп жатқанда, су асты кемесінен атылған торпеда шабуылына ұшырады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Бұл, мүмкін, жалған дабыл болған, себебі бұл аймақ неміс су асты кемелерінің патрульдік аймақтарынан тым алыс болды. Дегенмен, шабуыл жасаған кеме ретінде бірнеше кеме қарастырылды, бірақ келесі күні барлық экипажымен бірге батып, шындық ешқашан анықталмады. Скапа-Флоуда су асты кемелерінің бірнеше рет байқалғанынан кейін Джеллико ондағы қорғаныс жеткіліксіз деп шешіп, қорғаныс нығайтылғанша Ұлы флотты басқа базаларға таратуға бұйрық берді. 16 қазанда 2-ші ББ Шотландияның батыс жағалауындағы Лох-на-Килге жіберілді. 27 қазан күні таңертең эскадрилья Ирландияның солтүстік жағалауында артиллериялық жаттығулар үшін шықты, сол кезде «дредноут» бірнеше күн бұрын неміс қарулы сауда кемесі орнатқан минаға соқты. Кеме су асты кемесімен торпедаланғанын ойлап, басқа «дредноуттар» аймақтан кетуге бұйрық алды, ал кіші кемелер көмек көрсетті. 1914 жылдың 22 қарашасының кешінде Ұлы флот Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында нәтижесіз іздеу жүргізді; «Монарх» вице-адмирал Дэвид Биттидің 1-ші крейсерлік эскадрильясын қолдау үшін негізгі күштермен бірге тұрды. Флот 27 қарашада Скапа-Флоу портына оралды.
Скарборо, Хартлпул және Уитби қалаларын бомбалау
Корольдік флоттың 40-шы бөлмесі контрадмирал (контрадмирал) Франц фон Хиппердің I скаутингтік тобының төрт ұрыс крейсерін пайдалана отырып, желтоқсанның ортасында Скарборо, Хартлпул және Уитбиге неміс шабуылына арналған жоспарларды қамтитын неміс радиохабарларын ұстап алып, шифрлады. Радиохабарларда Хипперді 14 дредноут және 8 пре-дредноуттан тұратын Ашық теңіз флоты күшейтетіні туралы айтылмаған. Екі жақтың кемелері 15 желтоқсанда өз базаларынан шықты, британдықтар неміс кемелерін кері қайтар жолында тосқауылға түсіруді ниеттенді. Олар вице-адмирал сэр Джордж Уоррендердің 2-ші БС-інің алты дредноутын, соның ішінде «Монарх» және оның бауырлары «Орион» мен «Конкурер», сондай-ақ Биттидің төрт ұрыс крейсерін жинады. 16 желтоқсанда таңертеңгі қараңғылықта және қатты ауа райында екі жақтың да күзету күштері бір-бірімен соқтығысты. Немістер алғашқы атыс кезінде басымдық алып, бірнеше британдық эсминецтерге ауыр зақым келтірді, бірақ Ашық теңіз флотының қолбасшысы адмирал Фридрих фон Ингеноль таңертең британдық эсминецтердің жаппай шабуылдауы мүмкін деген алаңдаушылықпен кемелеріне кері бұрылуға бұйрық берді. Британдықтардың бірқатар қателіктері Гиппердің кемелеріне Биттидің күштерімен қақтығысудан қашуға мүмкіндік берді.
1915-1916 жылдар
Ұлы флот желтоқсан айының соңында Солтүстік теңізде тағы бір нәтижесіз іздеу жүргізді. 27 желтоқсанда, 8-дәрежелі дауыл мен нашар көрінуде Скапа-ағымына кіруге тырысқанда, "Монарх" кемесін "Конкурер" кездейсоқ соқты. "Монарх" кіреберістегі күзетші кемені болдырмау үшін күтпеген маневр жасауға мәжбүр болды, ал "Конкурер" одан қашып құтыла алмады. "Монарх" кемесінің корпусы орташа зақым алды, ол Scapa-да уақытша жөндеуден өтіп, 1915 жылғы 4 қаңтарда толық жөндеу үшін Девонпортқа бағытталды. 20 қаңтарда қайтадан Ұлы флотқа қосылды. 23 қаңтар кешкісін Ұлы флоттың көп бөлігі Биттидің ұрыс крейсерлерін қолдау үшін теңізге шықты, бірақ "Монарх" және флоттың қалған бөлігі келесі күні Доггер Банкі шайқасына қатыспады. 7–10 наурызда Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігінде жаттығу маневрлерін жүргізді. Тағы бір ұқсас теңіз саяхаты 16–19 наурызда өтті. 11 сәуірде Ұлы флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде патрульдеуге шықты және 14 сәуірде портқа оралды. Аймақта тағы бір патруль 17–19 сәуірде өтті, содан кейін 20–21 сәуірде Шетланд аралдарында оқ ату жаттығулары болды. Ұлы флот 17–19 мамыр және 29–31 мамыр күндері Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде жорықтар жасады, бірақ ешқандай неміс кемелерін кездестірмеді. 11–14 маусым аралығында флот Шетландтың батысында оқ ату және жауынгерлік жаттығулар өткізді, ал 11 шілдеден бастап Шетланд маңында тағы да жаттығулар жасады. 2-ші ББ 2 тамызда Морей-Фертте оқ ату жаттығуларын өткізіп, содан кейін Скапа-Флоға оралды. 2–5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде тағы бір саяхат жасады және оқ ату жаттығуларын өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу-жаттығулар жасады. Кеме, Ұлы флоттың көп бөлігімен бірге, 13–15 қазан аралығында Солтүстік теңізде тағы бір жорық жасады. Шамамен үш аптадан кейін "Монарх" 2–5 қарашада Оркни аралдарының батысында тағы бір флоттық жаттығу операциясына қатысып, желтоқсан айының басында жаттығуды қайталады. 1916 жылғы 10 ақпанда Ұлы флот Доггер Банкі маңында неміс кемелерінің британдық жеңіл күштеріне жасаған шабуылына жауап ретінде теңізге шықты, бірақ екі күннен кейін неміс кемелерінің жойғыштан үлкені қатыспағаны анық болғандықтан қайта шақырылды. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде саяхатқа шықты. Джеллико Гарвич күшін Хелиголанд шығанағын тазартуға пайдалануды жоспарлаған, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операция жүргізуге мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік бөлігімен шектелді. Тағы бір жорық 6 наурызда басталды, бірақ келесі күні ауа райы нашарлағандықтан, эскорттаушы жойғыштар үшін қауіпті болғандықтан тоқтатылды. 25 наурыз түнінде "Монарх" және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флодан Биттидің ұрыс крейсерлерін және басқа жеңіл күштерін қолдау үшін Тондерндегі неміс "Цеппелин" базасына шабуыл жасады. Ұлы флот 26 наурызда аймаққа жеткен кезде британдық және неміс күштері бұрыннан шайқастан шығып, күшті дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді, сондықтан флотқа базаға оралуға бұйрық берілді. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде немістердің назарын аудару үшін демонстрация жасады, ал Ресейдің Императорлық теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс миналарын қайта орналастырды. Флот 24 сәуірде Скапа-Флоға оралды және немістер Лоустофтқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр деген хабарламаларға жауап ретінде оңтүстікке бағытталды, бірақ немістер кері қайтқаннан кейін ғана аймаққа жетті. 2–4 мамырда флот немістердің назарын Солтүстік теңізде ұстау үшін Хорнс рифінде тағы бір демонстрация жасады.
Ютландия шайқасы
Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында, 16 дрейдноуттан, 6 пре-дрейдноуттан және қолдау кемелерінен құралған Ашық теңіз флоты 31 мамыр күні таңертең Джейд шығанағынан шықты. Флот Хиппердің бес жеңіл крейсерімен бірге сапарлады. 40-шы бөлме операция жоспарларын қамтитын неміс радиохабарларын ұстап алып, шифрлады. Жауап ретінде Адмиралтейство 28 дрейдноуттан және 9 жеңіл крейсерден тұратын Ұлы флотқа, Ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуылға шығуға бұйрық берді. 31 мамырда, капитан Джордж Борретт басқаратын "Монарх", жайғасқаннан кейін ұрыс шебінің алғашқы алты кемесінің бірі болды. Жалпы шайқастың алғашқы кезеңінде кеме 18:32-де бес линкордан тұратын топқа негізгі қаруларынан үш залп бронебойғыш (APC) снарядтарын атып, бір снаряды дрейдноутқа тиіп, бір қаруын істен шығарды, үш қазандықты уақытша тоқтатты және бірнеше шағын өрттерге себеп болды. 19:14-те ол жеңіл крейсерге 5 залп APC снарядтарымен шабуыл жасады және соңғы екі залппен оны қоршап алғанын мәлімдеді. Осы уақыт ішінде "Орион" да "Лютцовқа" оқ атты және оның сестері арасында бес рет тиді. Олар оның екі негізгі қаруын істен шығарды, ең артқы мұнараның қуатын уақытша тоқтатты және айтарлықтай су тасқынына себеп болды. Бұл "Монархтың" шайқас кезіндегі соңғы атылысы болды, ол барлығы 53 13,5 дюймдік APC снарядын жұмсады.
Кейінгі қызмет
Ұлы флот 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжу кезінде Ашық теңіз флотына тұзақ құру үшін теңізге шықты, бірақ бірқатар байланыс қателіктері мен жаңылыстар Джелликоудың неміс флотын портқа оралғанға дейін тоқтатуына кедергі келтірді. Операция кезінде неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Әскери-теңіз министрлігі келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға шабуыл жасағанда ғана немесе қолайлы жағдайларда шайқасқа мәжбүр етуге мүмкіндік болғанда ғана теңізге шығатынын белгіледі. 1918 жылдың сәуір айында Ашық теңіз флоты Норвегияға бағытталған британдық конвойларын шабуылдау үшін қайтадан теңізге шықты. Олар операция кезінде қатаң сымсыз байланыс үнсіздігін сақтады, бұл 40-шы бөлімнің криптоаналитиктеріне Ұлы флоттың жаңа қолбасшысы адмирал Биттіге ескерту беруге мүмкіндік бермеді. Британдықтар операция туралы тек соғыс крейсерінде болған апаттан кейін ғана білді, ол радио байланысын бұзуға және неміс командиріне өзінің жағдайы туралы хабарлауға мәжбүр болды. Битти Ұлы флотқа немістерді тоқтату үшін теңізге шығуға бұйрық берді, бірақ ол Германияға қайтып оралғанға дейін Ашық теңіз флотына жете алмады. Кеме 21 қарашада Ашық теңіз флоты капитуляциялаған Шотландияның Розит портында болды және ол 1919 жылдың 1 наурызына дейін 2-ші БС құрамында қалды. 1 мамырға қарай "Монарх" 3-ші БС-ге тағайындалды. 1 қарашада 3-ші БС таратылды және "Монарх" әпкелерімен бірге Портлендтегі резервтік флотқа ауыстырылды. 1920 жылдың 18 наурызына дейін кеме Портсмутқа қайтарылды. 1920 және 1921 жылдары ол уақытша қайтадан қызметке кірісті. 1922 жылдың 5 мамырында "Монарх" кемесі құны төленіп, Вашингтон теңіз келісімінің талаптарына сәйкес жою тізіміне енгізілді. Тамыз айында сатылымға шығарылған кеме кейіннен қайтадан алынып, Портсмуттегі артиллериялық мектепке жәдігер ретінде қосылды. 1923 жылдың 13 маусымында "Монарх" кемесі құны төленіп, 1923 жылдың қазанында Портсмут кемежайында нысаналық кемеге айналдырылды. Корпустың бойымен жарылатын үлкен бомбалардың жарылыс әсерін тексеру үшін су астындағы жақты қорғаудың көшірмесі орнатылды. ТНТ-ден тұратын құрылғы (әуе бомбасындағы жарылғыш заттарды бейнелейді) оның бортынан 12 метр тереңдікте және 7 метр қашықтықта жарылды. Зақымдалғанмен, құрылым сынақтан кейін су өткізбей қалды. Келесі жылы Airco DH.9A бомбалаушылары кемеге әр түрлі мөлшердегі бомбалар тастады. Содан кейін бомбалар орналастырылып, олардың әсерін бағалау үшін олардың ішінен жарылды. 1925 жылдың 20 қаңтарында "Монарх" Плимуттан кемежайға сүйрейтін сүйрегіштермен Англия арнасындағы Хардс Дипке, шамамен Сцилли аралдарының оңтүстігіне сүйретіліп әкелінді. 21 қаңтарда оған Корольдік әуе күштерінің бомбалаушыларының толқыны шабуыл жасады, олар бірнеше рет соқтығысты; содан кейін төрт жеңіл крейсер алты дюймдік (152 мм) снарядтармен және эсминец, өзінің 4 дюймдік зеңбіректерін пайдаланды. Соңғы ойынға жылдам соғыс кемелері және бес "С" 15 дюймдік (381 мм) зеңбіректермен оқ ашты. "Монархқа" қанша рет соққы тигені белгісіз, бірақ тоғыз сағаттық оқ жаудырудан кейін ол 22:00-де ақыры батты.