Кіріспе
Орион класындағы дредноут - Корольдік теңіз-күштер флотының төртінші және соңғы дредноут тікұюлы кемесі. Ол өзінің қызметінің көп бөлігін "Үй" және "Ұлы флот" флоттарында өткізді. 1916 жылғы мамырдағы Ютландия шайқасына және 19 тамыздағы нәтижесіз қақтығысқа қатысудан басқа, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі кезекшілік және жаттығулардан тұрды. 1919 жылдың басында Ұлы флот таратылғаннан кейін, "Тундер" бірнеше айға "Үй флотына" қайтарылды. 1921 жылы кеме теңізші курсанттарына арналған оқу кемесіне айналдырылды және ол рөлде 1926 жылдың соңына дейін қызмет етті. Машинаға сүретіліп бара жатқанда "Тундер" қарасып қалды; кеме қайтадан суға көтеріліп, кейін бөлшектелді.
HMS Thunderer was the fourth and last dreadnought battleship built for the Royal Navy in the early 1910s. She spent the bulk of her career assigned to the Home and Grand Fleets. Aside from participating in the Battle of Jutland in May 1916 and the inconclusive action of 19 August, her service during World War I generally consisted of routine patrols and training in the North Sea. After the Grand Fleet was dissolved in early 1919, Thunderer was transferred back to the Home Fleet for a few months before she was assigned to the Reserve Fleet. The ship was converted into a training ship for naval cadets in 1921 and served in that role until she was sold for scrap in late 1926. While being towed to the scrapyard, Thunderer ran aground; the ship was refloated and subsequently broken up.
Дизайн және сипаттама
Орион класының кемелері ағылшын-герман теңіз қарулану жарысының басталуына жауап ретінде жобаланған. Олар алдыңғы кемелерінен әлдеқайда үлкен болды, осылайша үлкенірек, қуаттырақ зеңбіректерді және ауыррақ броняны орнатуға мүмкіндік берді. Осы жетістіктерін ескере отырып, класс кейде "супердредноуттар" деп аталды. Кемелердің жалпы ұзындығы 581 фут (177 м), ені 88 фут (27 м) және суға бату тереңдігі 31 фут (9 м) болды. Олар қалыпты жүктемеде және толық жүктемеде қозды; 1918 жылға қарай "Тандердің" толық жүктемедегі суға батуы артты. 1912 жылы құрылысы аяқталған кезде экипажы 738 офицер мен сарбазды, ал 1917 жылы 1107 адамды құрады. Орион класы екі жиынталған Парсонс тікелей жететін бу турбиналарымен жабдықталған, әрқайсысы екі шпиндельді қозғалтады, бу 18 Babcock & Wilcox қазандықтарынан алынды. Турбиналардың қуаты шамамен болды және кемелерге белгілі бір жылдамдық беруге арналған. 1912 жылғы 5 наурыздағы теңіз сынақтарында "Тандер" қазандықтағы ақаулыққа қарамастан, ең жоғары жылдамдыққа жетті. Кемелердегі көмір мен отын майы оларға круиздік жылдамдықпен жүзуге жететін қашықтықты қамтамасыз етті.
Қару-жарақ және бронь
Орион класы 10 артқы жүктемелі (BL) Mark V зеңбіректермен жабдықталған, гидравликалық қуатпен басқарылатын екі зеңбірекпен жабдықталған бес мұнара бар, барлығы орта сызықта орналасқан. Мұнаралар алдыңғы жағынан артқы жағына қарай "А", "Б", "Q", "X" және "Y" деп белгіленген. Олардың қосалқы қарулары 16 BL Mark VII зеңбірегінен тұрды. Бұл зеңбіректер алдыңғы және артқы құрылымдар арасында тең бөлінген, барлығы жеке орнатылған. Сонымен қатар, 4 үш фунттық салюттық зеңбірек те болған. Кемелер үш 21 дюймдік (533 мм) су асты торпеда түтігімен жабдықталды, олардың бірі әрбір бортында және тағы бірі кормасында орналасқан, олар үшін 20 торпеда қарастырылған.
Өзгерістер
Өртке басқарудың прототипі 1912 жылдың қараша айына дейін, бақылау мұнарасының астындағы платформаға орнатылды. 1914 жылы палубалық қарулар казематтармен қоршалды, ал 1914 жылдың қазанына қарай әр кемеге екі зениттік (АА) қару орнатылды. 1916 жылдың мамырындағы Ютландия шайқасынан кейін палубаға қосымша бронь қосылды. Шамамен сол кезде, корпус үстіндегі құрылымнан екі 4 дюймдік зеңбірек алынып тасталды. 1917–1918 жылдары кемеге екі ұшу платформасы орнатылды; олар «B» және «X» мұнараларының төбелеріне орнатылып, зеңбірек түтікшелеріне дейін созылды. 1921 жылға қарай алдыңғы үстіңгі құрылымға жоғары бұрышты қашықтық өлшегіш орнатылды.
Құрылыс және мансап
Thunderer – Корольдік теңіз флотында қызмет еткен осы аттас кемелердің алтыншысы. Ол 1910 жылдың 13 сәуірінде Лондонның Поплар қаласындағы Темза темір зауыты және кеме құрылысы компаниясында салынды және 1911 жылдың 1 қаңтарында суға түсірілді. 1912 жылдың 15 маусымында Девонпортта қолданысқа берілді. Қару-жарағын қоса алғанда, құны 1,892,823 фунт стерлинг деп әртүрлі деректерде көрсетілген. Кеме, оның әпкелері мен , 9 шілдеде Спитхедте өткен Парламенттік теңіз парадына қатысты. Содан кейін олар "Thunderer" бортындағы "Көк флотқа" қолбасшылық еткен вице-адмирал, принц Луи Баттенбергпен бірге оқу маневрлеріне қатысты. Үш әпкелес кеме 1913 жылдың 24 маусымында Спитхедте Франция президенті Раймонд Пуанкарені күтіп алуға 2-ші БС-мен бірге қатысты. Тамыз айындағы жылдық маневрлер кезінде "Thunderer" "Қызыл флот" командирі вице-адмирал сэр Джон Джелликоның флагмандық кемесі болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылдың 17-20 шілдесі аралығында «Тундер» кемесі сынақ мобилизациясына және флотты тексеруге қатысты, бұл шара 19 шілдедегі дағдарысқа британдық жауаптың бір бөлігі болды. 25 шілдеде Портлендке келген ол, төрт күннен кейін, қалған Үй флотымен бірге Скапа-Флоға баруға бұйрық алды, мақсаты – Императорлық неміс флотынан күтпеген шабуылдан флотты қорғау болды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, Үй флоты Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылды және адмирал Джелликоның басқаруына берілді. Скапа-Флоудағы су асты кемелері туралы көптеген хабарлар Джелликоны осы жердегі қорғаныстың жеткіліксіздігіне көндірді, ол қорғаныс нығайтылғанша Ұлы флотты басқа базаларға таратуға бұйрық берді. 16 қазанда 2-ББ Шотландияның батыс жағалауындағы Лох-на-Килге жіберілді. 27 қазан күні таңертең эскадрилья Ирландияның солтүстік жағалауында оқ ату жаттығуларына шықты, сол кезде дредноут бірнеше күн бұрын неміс қарулы сауда кемесі орнатқан минаға тап болды. Кеменің су асты кемесімен торпедаланғанын ойлап, басқа дредноуттар аймақтан кетуге бұйрық берді, ал кіші кемелер көмек көрсетті. 1914 жылдың 22 қарашасының кешінде Ұлы флот Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында нәтижесіз іздеу жүргізді, ал «Тундер» вице-адмирал Дэвид Биттидің 1-ші крейсерлік эскадрильясын қолдау үшін негізгі күштермен бірге болды. Флот 27 қарашада Скапа-Флоу портына оралды. 8 желтоқсанда ол Девонпортқа конденсаторларындағы ақауларды жою үшін қысқа мерзімге жөндеуге жіберілді. Ұлы флот 17-19 мамыр және 29-31 мамыр күндері Солтүстік теңіздің орталық бөлігінде неміс кемелерін кездестірмей, іздеу жүргізді. 11-14 маусым аралығында флот Шетландтың батысында оқ ату және жаттығу жаттығуларын өткізді, ал 11 шілдеден бастап Шетланд маңында қосымша жаттығулар жасады. 2-ББ 2 тамызда Морей-Фертте оқ ату жаттығуларын өткізді, содан кейін Скапа-Флоға оралды. 2-5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде тағы бір круизге шықты және оқ-дәрі жаттығуларын өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу-жаттығу жаттығуларын өткізді. Кеме Ұлы флоттың көп бөлігімен бірге 13-15 қазан аралығында Солтүстік теңізде тағы бір рейс жасады. Шамамен үш аптадан кейін «Тундер» 2-5 қарашада Оркни аралдарының батысында тағы бір флоттық жаттығуларға қатысып, желтоқсан айының басында жаттығуды қайталады. 1916 жылдың 10 ақпанында Ұлы флот Доггер Банкі маңында британдық жеңіл күштерге неміс кемелерінің шабуылына жауап ретінде жасақталды, бірақ екі күннен кейін неміс кемелерінің жойғыштан үлкені қатыспағаны анық болғандықтан қайта шақырылды. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде круизге шықты; Джеллико Гарвич күшін Хелиголанд шығанағын тазартуға пайдалануды жоспарлаған еді, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операцияларды жүргізуге мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік бөлігімен шектелді. Тағы бір іздеу 6 наурызда басталды, бірақ келесі күні ауа райы тым нашар болғандықтан тоқтатылды. 25 наурыз түнінде «Тундер» және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан Беаттидің крейсерлері мен басқа жеңіл күштері Тондерндегі неміс цеппелин базасына шабуыл жасады. Ұлы флот 26 наурызда осы аймаққа жақындаған кезде британдық және неміс күштері бұрылыстан шығып, күшті дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді, сондықтан флотқа базаға оралуға бұйрық берілді. 21 сәуірде Ұлы флот Хорнс рифінде немістердің назарын аудару үшін демонстрация өткізді, ал Императорлық Ресей теңіз флоты Балтық теңізіндегі қорғаныс мина өрістерін қайта орналастырды. Флот 24 сәуірде Скапа-Флоуға оралды және немістер Лоустофтқа шабуыл жасауға дайындалып жатыр деген хабарламаларға жауап ретінде оңтүстікке бағыт алды, бірақ немістер кері қайтқаннан кейін ғана аймаққа жетті. 2-4 мамырда флот немістердің назарын Солтүстік теңізге аудару үшін Хорнс рифінде тағы бір демонстрация өткізді.
Ютландия шайқасы
Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында, он алты дрейдноуттан, алты преддрейдноуттан және қолдау кемелерінен құралған Ашық теңіз флоты 31 мамыр күні таңертең Джейд шығанағынан шықты. Флот Хиппердің бес жеңіл крейсерімен бірге сапарлады. 40-шы бөлім неміс радиохабарламаларын ұстап, операция жоспарларын шифрдан шығарды. Жауап ретінде Адмиралтейство 28 дрейдноуттан және 9 жеңіл крейсерден тұратын Ұлы флотқа, Ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуылға шығуға бұйрық берді. 31 мамырда, капитан Джеймс Фергюссон басқаратын "Тундер", жауынгерлік шегірден кейін сегізінші кеме болды. 18:27-де кеме қысқа мерзімге зардап шеккен жеңіл крейсерге атып, бірақ көруі басқа британдық кемелермен кесілгенге дейін, соққылардың саны белгісіз болды. Бір сағаттан соң "Тундер" екі неміс дрейдноутын байқады. Ол алдыңғы кемеге үш рет жарықшақты, қапталды (CPC) снарядтармен атып, бірақ соққылар жасалмады, ал екінші атылыс "Айрон Дюк" кемесінің үстінен жасалды, көруі толығымен жасырылмас бұрын. Күн батқаннан кейін, 22:30-да "Орион" класындағы төрт кеме байқалды және "Тундер" кемесіне сигнал берді, содан кейін жақыннан өтті. Фергюсон әскерлік флоттың орналасқан жерін ашпау үшін, нақты қауіп болмаса, шабуылға түспеуді жөн көрді. "Тундер" шайқас кезінде барлығы отыз жеті 13,5 дюймдік снарядты (барлығы CPC) атып жіберді.
Кейінгі қызмет
Ұлы флот 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжу кезінде Жағажай флотына тұзақ құру үшін теңізге шықты, бірақ бірқатар қате байланыстар мен жаңылыстар Джелликоудың неміс флотын портқа оралғанша тоқтатуына кедергі келтірді. Операция барысында неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі бөлімдерін 55° 30' солтүстік енінен оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Адмиралтейство келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға басып кірген жағдайда ғана немесе қолайлы жағдайларда оны шайқасқа мәжбүр ету мүмкіндігі болғанда ғана теңізге шығатынын белгіледі. 1918 жылдың сәуір айында Жағажай флоты Норвегияға бағытталған британдық конвойларын шабуылдау үшін қайтадан теңізге шықты. Олар операция кезінде қатаң сымсыз байланыс үнсіздігін сақтады, бұл 40-шы бөлме криптографтарына Ұлы флоттың жаңа қолбасшысы адмирал Биттіге ескерту беруге мүмкіндік бермеді. Британдықтар операция туралы соғыс крейсерінде болған апаттан кейін ғана білді, ол радиоберілісті бұзуға және неміс командиріне өзінің жағдайы туралы хабарлауға мәжбүр болды. Битті дереу Ұлы флотқа немістерді тоқтату үшін теңізге шығуға бұйрық берді, бірақ ол немістер Германияға қайтып келгенше Жағажай флотына жете алмады. Кеме 21 қарашада Жағажай флоты капитуляциялаған Шотландияның Розит портында болды және 1919 жылдың 1 наурызына дейін 2-BS құрамында қызмет етті. 1 мамырға қарай "Thunderer" 3-BS-ге бекітілді. 1 қарашада 3-BS таратылды және "Thunderer" өзінің әпкелерімен бірге Портлендтегі резервтік флотқа ауыстырылды. 1920 жылдың жазында ол Жерорта теңізіне әскерилерді тасымалдау үшін уақытша қайтадан қолданылды. Бірақ 1921 жылдың ақпанынан бастап Розитте теңіз кадеттерін оқыту кемесі ретінде қайта жабдықталды. "Thunderer" 5 мамырда қайтадан қолданылды, бірақ алғашқы оқу круизін 24 маусымда ғана бастады. 1926 жылдың 31 тамызында кеме монитордан босатылды және Портсмутте демобилизацияланды. 30 желтоқсанда қайтадан суға шығарылғаннан кейін, ол Розитке қайта оралды, өйткені оның сусызымы әлі де Блайт портына кіруге мүмкіндік бермейтіндей терең болды. 1927 жылдың 12 сәуірінде Розиттен сүйретіліп, екі күннен кейін Блайтқа жетті, содан кейін демонтаждау жұмыстарын аяқтады.