Британдық «Вэнгард» линкор кемесінің тарихы

Кіріспе

Британдық Корольдік теңіз күштерінің HMS Vanguard – 20-шы ғасырдың басында Корольдік теңіз күштері үшін салынған үш дредноут-керу кемесінің бірі. Ол өзінің қызметін Жеке және Ұлы флоттарда өткізді. 1916 жылғы мамырдағы Ютландия шайқасына және бірнеше айдан кейін 19 тамыздағы нәтижесіз қақтығысқа қатысудан басқа, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде оның қызметі көбінесе Солтүстік теңіздегі кезекшілік және жаттығулардан тұрды. 1917 жылғы 9 шілдеде, түнгі сағат 24-тен сәл бұрын Скапа-Флоуда "Вангардта" бірнеше жарылыс болды. Ол дерлік бірден батып, борттағы 845 адамның 843-і қаза тапты. Соғыстан кейін кемеден көптеген заттар құтқарылды, бірақ 1984 жылы ол соғыс қабірі ретінде қорғауға алынды. 1986 жылғы Әскери қалдықтарды қорғау заңына сәйкес, ол бақыланатын аймақ ретінде белгіленді және кемеге сүңгіп түсуге қатаң тыйым салынды.

Дизайн және сипаттама

Сент-Винсент класының дизайны алдыңғы кластың дизайнынан туындады, оның көлемі, бронясы және қуатты қарулары, сондай-ақ бірнеше ұсақ өзгерістермен сәл ұлғайтылды. "Авангардтың" жалпы ұзындығы 536 фут (163 м), ені 84 фут (26 м), ал қалыпты су айдыны 28 фут (9 м) болды. Ол қалыпты жүктемеде және терең жүктемеде суға батты. 1910 жылы оның экипажы 753 офицер мен сарбаздан тұрды. "Авангард" екі Парсонс тікелей жетекті бу турбинасымен жабдықталған, әрқайсысы екі валды қозғалтады, он сегіз Babcock & Wilcox қазандықтарынан буды пайдаланды. Турбиналар кемеге максималды жылдамдық беруге арналған, олар номиналды қуатымен жұмыс істеді. 1909 жылғы 17 желтоқсанда теңіз сынақтары кезінде ол ресми емес түрде сағаттық ең жоғары жылдамдыққа жетті, бірақ бұл жылдамдыққа жету үшін оның жүктемесі жеңіл болған болуы керек. "Авангард" көмір мен май отынының жеткілікті қорына ие болды, бұл оған круиздік жылдамдықпен шамамен тең қашықтыққа жүруге мүмкіндік берді.

Сент-Винсент класы бес екі қарулы мұнарада орналасқан он BL Mk XI қаруымен жабдықталған, олардың үшеуі орта сызықта, ал қалған екеуі қанатты мұнаралар ретінде орналасқан. Орта сызықтағы мұнаралар алдыңғы жағынан артқы жағына қарай 'A', 'X' және 'Y' деп белгіленді, ал сол және оң қанаттағы мұнаралар тиісінше 'P' және 'Q' деп аталды. Екіншілік, немесе торпедаға қарсы қару-жарақ, жиырма BL Mk VII қаруынан тұрды. Осы қарулардың екеуі алдыңғы және артқы орта сызықтағы мұнаралардың шатырларына, ал қалған ондары соқпақсыз орнатылған қанатты мұнараларға орнатылды. Барлық қарулар жеке орналасқан. Фридман QF Mark III қаруын 40 калибрлі қару ретінде көрсетеді және 50 калибрлі BL Mark VII қаруы барлық ерте дредноуттарды қаруландырғанын айтады. Кейіннен шамамен қосымша палубалық броня қосылды. 1917 жылғы сәуір айында "Авангард" он үш 4 дюймдік торпедаға қарсы кемелік қарулармен, сондай-ақ бір 4 дюймдік және бір 3 дюймдік зениттік қарумен жабдықталды.

Құрылыс және мансап

"Авангард" – Корольдік теңіз күштерінде осы атпен қызмет еткен сегізінші кеме. Оның құрылысы 1908 жылдың 6 ақпанында тапсырылды. 1908 жылдың 2 сәуірінде Викерс Армстронгтың Барроу-ин-Фурнесс кеме құрылыс шиянында салынып, 1909 жылдың 22 ақпанында суға түсіріліп, 1910 жылдың 1 наурызында аяқталды. Қару-жарағымен қоса кеменің құны шамамен 1,6 миллион фунт стерлингке бағаланды. "Авангард" 1910 жылдың 1 наурызында капитан Джон Юстас басшылығымен комиссияға қабылданды және Жедел әскер флотының 1-ші дивизионына бекітілді. Кеме шілде айының соңында Король Георг V флотты тексерген кезде Торбейде болды. "Авангард" 1911 жылдың 24 маусымында Спитхедте өткен Коронациялық флоттық парадқа қатысты және келесі айда Атлантика флотымен оқу-жаттығулар жасады, содан кейін күрделі жөндеуге кірісті. Капитан Артур Рикардо 23 қыркүйекте Юстастың орнына келді. Кеме 1912 жылдың 28 наурызында қайтадан комиссияға қабылданды және 1 мамыр күні 1-ші шайқас эскадрильясы болып қайта аталғанға дейін жақын уақытта 1-ші дивизионға қайта қосылды. Ол қазан айында 1-ші флотпен жаттығуларға қатысты. 1913 жылдың 5 маусымында капитан Сесил Хикли Рикардоның екінші дәрежелі коммодор болып тағайындалуына байланысты оны алмастырды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың 17-20 шілдесі аралығында «Авангард» сынақ мобилизациясына және флотты тексеруге қатысты, бұл шара шілде дағдарысына британдық жауаптың бір бөлігі болды. 27 шілдеде Портлендке келген ол, екі күннен кейін Үйдегі флоттың қалған бөлігімен бірге Скапа-Флоға баруға бұйрық алды. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Үйдегі флот Ұлы флот ретінде қайта ұйымдастырылып, адмирал Джон Джелликоудың басқаруына берілді. 1 қыркүйекте Ұлы флот Скапа-Флода тұрғанда, жеңіл крейсер күдікті неміс суасты қайығын байқады, бұл флоттың барлығына үрей тудырды. «Авангард» да перископ деп саналған нәрсені көріп, атыс ашты, бірақ оқиға жалған дабыл екені анықталды. Мұндай суасты қайығына қатысты алаңдаулар флоттың қысқа мерзімге (22 қазаннан 3 қарашаға дейін) Ирландиядағы Лоуг Суиллиде орналасуына себеп болды, ал Скападағы қорғаныс күшейтілді. 22 қараша күні кешке Ұлы флот Солтүстік теңіздің оңтүстік жартысында сәтсіз іздеу шарасын жүргізді; «Авангард» вице-адмирал Дэвид Биттидің 1-ші крейсерлік эскадрильясын қолдау үшін басты күштермен бірге болды. Флот 27 қарашада Скапа-Флоға оралды. 1-ші ұрыс эскадрильясы 8-12 желтоқсанда Шетланд аралдарының солтүстік-батысында жүріп, қаруларын сынады. Төрт күннен кейін Ұлы флот Скарборо, Хартлпул және Уитбиге жасалған неміс шабуылы кезінде теңізге шықты, бірақ қарсылас флотты таба алмады. «Авангард» пен Ұлы флоттың қалған бөлігі 25-27 желтоқсанда Солтүстік теңізде тағы бір іздеу шарасын жүргізді. Джелликоның кемелері, соның ішінде «Авангард», 1915 жылдың 10-13 қаңтарында Оркни мен Шетланд аралдарының батысында оқ ату жаттығуларын өткізді. 23 қаңтар күні кешке Ұлы флоттың көп бөлігі Биттидің крейсерлерін қолдау үшін теңізге шықты, бірақ келесі күні Доггер Банкі шайқасына қатысу үшін тым алыс болды. 7-10 наурызда Ұлы флот Солтүстік теңіздің солтүстігінде іздеу шарасын жүргізіп, оқу маневрлерін өткізді. Тағы бір ұқсас теңіз саяхаты 16-19 наурызда жасалды. 11 сәуірде флот Солтүстік теңіздің орталық бөлігін күзетті және 14 сәуірде портқа оралды; 17-19 сәуірде аймақта тағы бір күзеттік жұмыс жүргізілді, содан кейін 20-21 сәуірде Шетланд аралдарында оқ ату жаттығулары өтті. Ұлы флот 17-19 мамыр және 29-31 мамыр күндері Солтүстік теңіздің орталық бөлігін тексерді, бірақ неміс кемелерін кездестірмеді. 11-14 маусым аралығында флот Шетландтың батысында оқ ату және ұрыс жаттығуларын өткізді, ал 11 шілдеде Шетландтың батысында тағы да оқулар өтті. 2-5 қыркүйекте флот Солтүстік теңіздің солтүстік бөлігінде тағы бір саяхат жасап, оқ ату жаттығуларын өткізді. Айдың қалған бөлігінде Ұлы флот көптеген оқу жаттығуларын жүргізіп, 13-15 қазанда Солтүстік теңізге тағы бір іздеу шарасын жасады. Шамамен үш аптадан кейін «Авангард» 2-5 қарашада Оркни аралдарының батысында тағы бір флоттық оқу-жаттығу операциясына қатысты. 1916 жылдың 22 қаңтарында капитан Джеймс Дик Хиклиді қызметтен босатып, орнына тағайындалды. Флот 26 ақпанда Солтүстік теңізде саяхатқа шықты; Джеллико Гарвич күштерін Хелиголанд шығанағын тазарту үшін пайдалануды жоспарлаған, бірақ нашар ауа райы Солтүстік теңіздің оңтүстігінде операция жүргізуге мүмкіндік бермеді. Нәтижесінде операция теңіздің солтүстік бөлігімен шектелді. Тағы бір іздеу шарасы 6 наурызда басталды, бірақ келесі күні ауа райының нашарлауына байланысты тоқтатылды, себебі эскорттаушы эсминецтер үшін жағдай тым қиын болды. 25 наурыз түнінде «Авангард» және флоттың қалған бөлігі Скапа-Флоудан Биттидің крейсерлері мен басқа да жеңіл күштеріне, неміс цеппелин базасы Тондернге шабуыл жасау үшін аттанды. Ұлы флот 26 наурызда аймаққа жеткен кезде британдық және неміс күштері бұрыннан-ақ қақтығыстан бас тартып, күшті дауыл жеңіл кемелерге қауіп төндірді, сондықтан флотқа базаға оралуға бұйрық берілді. Сәуір айында кеме 4-ші ұрыс эскадрильясына ауыстырылды.

Between 17 and 20 July 1914, Vanguard took part in a test mobilisation and fleet review as part of the British response to the July Crisis. Arriving in Portland on 27 July, she was ordered to proceed with the rest of the Home Fleet to Scapa Flow two days later In August 1914, following the outbreak of World War I, the Home Fleet was reorganised as the Grand Fleet, and placed under the command of Admiral John Jellicoe. On 1 September, the Grand Fleet was anchored at Scapa Flow when the light cruiser spotted a suspected German submarine, provoking a panic across the fleet. Vanguard also spotted what was believed to be a periscope and opened fire, but the whole incident proved to be a false alarm. Submarine scares such as this caused the fleet to be briefly (22 October to 3 November) based at Lough Swilly, Ireland, while the defences at Scapa were strengthened. On the evening of 22 November, the Grand Fleet conducted a fruitless sweep in the southern half of the North Sea; Vanguard stood with the main body in support of Vice Admiral David Beatty's 1st Battlecruiser Squadron. The fleet was back in port in Scapa Flow by 27 November. The 1st Battle Squadron cruised north west of the Shetland Islands and exercised their guns on 8–12 December. Four days later, the Grand Fleet sortied during the German raid on Scarborough, Hartlepool and Whitby, but failed to make contact with the High Seas Fleet. Vanguard and the rest of the Grand Fleet made another sweep of the North Sea on 25–27 December. Jellicoe's ships, including Vanguard, conducted gunnery drills west of Orkney and Shetland on 10–13 January 1915. On the evening of 23 January, the bulk of the Grand Fleet sailed in support of Beatty's battlecruisers, but they were too far away to participate in the ensuing Battle of Dogger Bank the following day. On 7–10 March, the Grand Fleet made a sweep in the northern North Sea, during which it conducted training manoeuvres. Another such cruise took place on 16–19 March. On 11 April, the fleet patrolled the central North Sea and returned to port on 14 April; another patrol in the area took place on 17–19 April, followed by gunnery drills off Shetland on 20–21 April. The Grand Fleet swept the central North Sea on 17–19 May and 29–31 May without encountering any German vessels. During 11–14 June the fleet practised gunnery and battle exercises west of Shetland, and on 11 July there was more training off Shetland. On 2–5 September, the fleet went on another cruise in the northern end of the North Sea and conducted gunnery drills. Throughout the rest of the month, the Grand Fleet was performing numerous training exercises before making another sweep into the North Sea on 13–15 October. Almost three weeks later, Vanguard participated in another fleet training operation west of Orkney during 2–5 November. Captain James Dick relieved Hickley on 22 January 1916. The fleet departed for a cruise in the North Sea on 26 February; Jellicoe had intended to use the Harwich Force to sweep the Heligoland Bight, but bad weather prevented operations in the southern North Sea. As a result, the operation was confined to the northern end of the sea. Another sweep began on 6 March, but had to be abandoned the following day as the weather grew too severe for the escorting destroyers. On the night of 25 March, Vanguard and the rest of the fleet sailed from Scapa Flow to support Beatty's battlecruisers and other light forces raiding the German Zeppelin base at Tondern. By the time the Grand Fleet approached the area on 26 March, the British and German forces had already disengaged and a strong gale threatened the light craft, so the fleet was ordered to return to base. In April the ship was transferred to the 4th Battle Squadron.

Ютландия шайқасы

Ұлы флоттың бір бөлігін алдап, жою мақсатында 16 дрейдноуттан, 6 пре-дрейдноуттан және қолдау кемелерінен құралған Ашық теңіз флоты 31 мамыр күні таңертең Джейд шығанағынан шықты. Флот контр-адмирал Франц фон Хиппердің бес жеңіл крейсерімен бірге сапарлады. Корольдік флоттың 40-шы бөлімі операция жоспарларын қамтитын неміс радиохабарламаларын ұстап алып, шифрлады. Жауап ретінде Адмиралтейство 28 дрейдноуттан және 9 жеңіл крейсерден тұратын Ұлы флотқа, Ашық теңіз флотын тоқтатып, жою үшін түні бойы шабуылға шығуға бұйрық берді. 31 мамырдағы Ютландия шайқасында Беттидің жеңіл крейсерлері Шир мен Хипперді Ұлы флоттың негізгі күштеріне қайтып келе жатқанда қуып жетеуге сәукелестірді. Желико кемелерін ұрысқа дайындағаннан кейін, «Авангард» ұрыс шебінің басынан он сегізінші кеме болды. Басты қатарға орналасқаннан кейін, экипаж Ашық теңіз флотының снарядтары жақын жерге түсіп жатқанын тіркеді. Жалпы шайқастың алғашқы кезеңінде кеме 18:32-ден бастап негізгі қаруларынан зақымдалған жеңіл крейсерге 42 оқ атып, бірнеше сәтті соққы берді. 19:20 мен 19:30 аралығында «Авангард» негізгі қаруларын қолданып бірнеше неміс эсминецтерінің тобымен қақтығысты, бірақ нәтиже болмады. Бұл шайқас кезінде кеме өз қаруларын соңғы рет ашты, себебі нашар көріну Джелликоның Шеер қараңғылықтың арасында үзіліске шығармас бұрын немістерге жақындауына кедергі келтірді. «Авангард» шайқас барысында 65 жоғары жарылғыш, 15 қарапайым, он екі дюймдік және 10 төрт дюймдік снарядтарды атып жіберді.

Кейінгі қызмет

Ұлы флот 18 тамызда Солтүстік теңіздің оңтүстігіне қарай жылжыған кезде неміс әскери-теңіз флотына тұзақ құру үшін шықты, бірақ байланыс қателіктері мен қателіктердің тізбегі Джелликоудың неміс флотын портқа қайтып келгенше тоқтатуына кедергі келтірді. Операция барысында неміс суасты қайықтары екі жеңіл крейсерді батырды, бұл Джелликоуды неміс суасты қайықтары мен миналарының көп болуына байланысты флоттың негізгі күштерін 55° 30' солтүстік градусынан оңтүстікке қарай тәуекелге салудан бас тартуға мәжбүр етті. Әскери-теңіз министрлігі келісіп, Ұлы флоттың неміс флоты Ұлыбританияға басып кірген жағдайда ғана немесе оны қолайлы жағдайларда шайқасқа мәжбүрлеу мүмкіндігі болғанда ғана теңізге шығатынын белгіледі. "Авангард" желтоқсан айында Розитте қайта жабдықталды.

Жарылыс

Кеме 1917 жылғы 9 шілдеде сағат 18:30-да Скапа-Флоуға тоқтады. Таңертең кеме жалпы жаттығуларды орындап, кемені тастау процедурасын жаттығумен аяқтады. Капитан кеме экипажына сөз сөйлеп, қазіргі жағдайда кеме бірнеше секунд ішінде жарылып кететіні немесе батуға бірнеше сағат кететінін мәлімдеді. Бұл сөздердің мағынасы – барлығы кемемен бірге суға батып кетеді немесе барлығы аман қалады дегенді білдірді. Оның сөздерінің 12 сағаттан кем уақыт ішінде осылай дәлелденуі таң қалдырды. Алғашқы жарылыс 23:20-да болғанға дейін ешқандай ақаулық байқалған жоқ. "Вангард" дерлік бірден суға батып, экипаждың үш мүшесі ғана аман қалды, олардың біреуі көп ұзамай қайтыс болды. Барлығы 843 адам қаза тапты, оның ішінде екі австралиялық котельщик те болды, олар жеңіл крейсерден келген және соғыс кемесінің түрмесінде жазасын өтеген. Тағы бір құрбан болған – Капитан Кёсуке Это, сол кезде Англо-Жапон альянсы арқылы Корольдік теңіз күштерімен одақтас болған Жапон императорлық теңіз күштерінің әскери байқаушысы. Жарылыстан кейін табылған 22 адамның 17-сінің денесі, сондай-ақ құтқарылғаннан кейін қайтыс болған лейтенант-командир Алан Дьюктің денесі, жарылыс болған жерден шалқары алыс емес Лайнесс қаласындағы Корольдік теңіз зиратына жерленді. Қалғандары Чатэм, Плимут және Портсмут теңіз ескерткіштерінде мәңгі есте қалды. Тергеу соты жақын маңдағы кемелердегі көптеген куәгерлердің куәліктерін тыңдады. Олар алдыңғы мачта мен "А" мұнарасы арасында ақ жарықпен кішкентай жарылыс болғанын, одан кейін қысқа уақыттан соң екі үлкен жарылыс болғанын анықтады. Сот қолда бар дәлелдерді қарастыра отырып, негізгі жарылыстар "P" қоймасында, "Q" қоймасында немесе екеуінде де болған деген шешімге келді. Жарылыстардан шыққан көптеген сынықтар жақын маңдағы кемелерге түсті; шамамен бір бөлігі соғыс кемесінің бортына түсті. Ол "А" барбетінен кейін орналасқан №2 гидравликалық бөлмеден екені анықталды. "А" қоймасынан жарылыс белгілері табылған жоқ, бұл жарылыс кеменің орталық бөлігінде болғандығын көрсететін визуалды дәлелдерді нығайтты. Жарылыс негізгі қоймадағы кордит зарядының жарылуы болғаны анық болғанымен, оның себебі түсініксіз болды. Бірнеше теориялар болды. Тергеу барысында 1916 жылғы желтоқсанда уақытша түсірілген және сол кезде тізімделген кемедегі кейбір кордиттің қауіпсіз пайдалану мерзімі өткені анықталды. Өздігінен жарылу мүмкіндігі қарастырылды, бірақ дәлелденген жоқ. Сондай-ақ, кемедегі бірнеше қазандықтар әлі де жұмыс істеп тұрғаны және соғыс кезінде жабылуы тиіс кейбір су өткізбейтін есіктер кеме портода болғандықтан ашық болғаны байқалды. Бұл қоймалардағы температураның қауіпті түрде жоғарылауына себеп болуы мүмкін деген болжам айтылды. Соттың соңғы қорытындысы бойынша, өрт төрт дюймдік қоймада басталған, мүмкін жоғары температура кордиттің өздігінен тұтануына себеп болған, содан кейін бір немесе басқа негізгі қоймаларға таралып, жарылған.

The ship anchored in Scapa Flow at about 18:30 on 9 July 1917 after having spent the morning exercising general evolutions concluding practising the routine for abandoning ship. The Captain made a speech to the ship's company in which he stated that under present conditions a ship would either blow up in a matter of seconds, or would take several hours to sink. Practically this meant that all would go down with the ship or that everybody would be saved. It is a remarkable coincidence that his words were to be so tragically proved in less than 12 hours. There is no record of anyone detecting anything amiss until the first detonation at 23:20. Vanguard sank almost instantly, with only three of the crew surviving, one of whom died soon afterwards. A total of 843 men were lost, including two Australian stokers from the light cruiser who were serving time in the battleship's brig. Another casualty was Captain Kyōsuke Eto, a military observer from the Imperial Japanese Navy, which was allied with the Royal Navy at the time through the Anglo Japanese Alliance. The bodies of 17 of the 22 men recovered after the explosion, plus that of Lieutenant Commander Alan Duke, who died after being rescued, were buried at the Royal Naval Cemetery at Lyness, not far from the site of the explosion. The others are commemorated on the Chatham, Plymouth and Portsmouth Naval Memorials. A Court of Inquiry heard accounts from many witnesses on nearby ships. They accepted the consensus that there had been a small explosion with a white glare between the foremast and 'A' turret, followed after a brief interval by two much larger explosions. The court decided, on the balance of the available evidence, that the main detonations were in either 'P' magazine, 'Q' magazine, or both. A great deal of debris thrown out by the explosions landed on nearby ships; a section of plating measuring approximately landed on board the battleship It was found to be from the No. 2 Hydraulic Room abaft 'A' barbette. It showed no signs of a blast from 'A' magazine, which reinforced the visual evidence suggesting that the explosion took place in the central part of the ship. Although the explosion was obviously a detonation of the cordite charges in a main magazine, the reason for it was less clear. There were several theories. The inquiry found that some of the cordite on board, which had been temporarily offloaded in December 1916 and catalogued at that time, was past its stated safe life. The possibility of spontaneous detonation was raised, but could not be proved. It was also noted that a number of ship's boilers were still in use, and some watertight doors, which should have been closed in wartime, were open as the ship was in port. It was suggested that this might have contributed to a dangerously high temperature in the magazines. The final conclusion of the court was that a fire started in a four inch magazine, perhaps when a raised temperature caused spontaneous ignition of cordite, spreading to one or the other main magazines, which then exploded.

Қалдық

1984 жылы соғыс қабірі деп жарияланғанға дейін, "Вангард" кемесінің құлаған қалдықтары темір емес металдарды іздеу үшін кеңінен қарастырылды. Кейбір негізгі қару-жарақтары мен броньдық плиталары да алынып тасталды. Кеменің құлаған қалдықтары мен оған байланысты қалдықтар үлкен аумақты алып жатыр және шамамен тереңдікте жатыр. Кеменің ортаңғы бөлігі дерлік толығымен жойылды, ал "P" және "Q" мұнаралары жарылыс салдарынан біршама алысқа ұшып кеткен. 2016 жылы Қорғаныс министрлігінің рұқсатымен жүргізілген, ерікті маман дайверлер тобының кең ауқымды зерттеуі көрсеткендей, кеменің бау және корма бөліктері жақсы сақталған. Зерттеу есебі 2018 жылдың сәуір айында жарияланды. 2002 жылы құлаған жер бақыланатын аймақ деп белгіленді және Қорғаныс министрлігінің рұқсатысыз суға түсуге тыйым салынды. "Вангард" кемесінің қаза болғанына 100 жыл толуы 2017 жылдың 9 шілдесінде салтанатты түрде атап өтілді: экипаж мүшелерінің ұрпақтары кеме құлаған жерге 40 гүл шоғын қойды, Корольдік теңіз күштерінің дайверлері құлаған жерге жаңа Ұлыбритания туын орнатты, ал экипаж мүшелерінің бір бөлігі жерленген Линнес Корольдік теңіз зиратында гүл шоғын қою рәсімі өтті.