Кіріспе

Шығыс славян этносы – лемколар (; Łemkowie; Лемки;) – Карпат Русының лемко аймағын (; Лемківщина) мекендейтін, Карпат таулары мен олардың етегінде орналасқан этнографиялық аймақ. Лемколар украиндықтардың кіші тобы саналады. Бұл топтардың өкілдері тарихи түрде верховинці (Highlanders) сияқты басқа да атаулармен белгілі болған. Карпат таулы аймағындағы халықтың бір диалектте сөйлейтін топтары мемлекеттік білім беру және БАҚ-тың ықпалынан туындап, шекараны кезіп өткенде өзге этникалық топқа жатқызылуы мүмкін. Сонымен қатар, бір ғана қауым уақыт өте өзінің таңдаған этникалық идентификациясын өзгерте алады. Словакияда 1991 және 2001 жылғы халық санақтары арасында "украин" деп өзін жариялағандардың саны 2467 адамға (18,6% азайды), ал русин деп өзін жариялағандардың саны 7004 адамға (40,6% артты). Бірақ бұл өздерінің идентификациясын ауыстырған адамдардың саны, алғаш рет санаққа қатысқан жастардың русин деп өзін жариялауы, әлдеме көші-қонның нәтижесі ме, әзірге белгісіз. Лемко тілі, ISO 639-3 кодына ие, кейде дербес тіл, ал кейде русин немесе украин тілінің диалектісі деп сипатталады. Украинада лемколардың көпшілігі лемко және стандартты украин тілінде сөйлейді (2001 жылғы украин халық санағы бойынша). 2011 жылғы Польша халық санағында 11 000 адам лемко ұлтынан екенін мәлімдеді, оның 6000-ы тек лемко, 4000-ы лемко-поляк екі ұлтынан екенін, ал 1000-ы лемко ұлтымен бірге поляк емес ұлтынан екенін көрсетті.

Этимология

Лемко этнонимі lem сөзінен шыққан. Бұл термин алғаш рет lem сөзін қолданушылардың Lem және Boyko аймақтары арасындағы шекаралық аймақтардағы лақап аты ретінде пайда болды деп есептеледі: Карпаттың солтүстік беткейіндегі lem сөзінің қолданылуының ең шығыс шегі. (Карпаттың оңтүстік беткейінде, lem lyš изоглосса аймағында ұқсас лақап – lemak қолданылды.) Этноним кейіннен ғылыми айналымға енді және алғаш рет 1834 жылы Иосип Левицкийдің «Галициядағы русин немесе кіші орыс тілінің грамматикасы» (Grammatik der ruthenischen oder klein russischen Sprache in Galizien) басылымында жарияланды. Лемко эндоним ретінде 20 ғасырдың басында ғана кеңінен қолданыла бастады. Бұл атты қабылдамас бұрын, лемколар өздерін русиндер немесе руснактар деп атаған. Соғыс аралық кезеңде Лемко эндоним ретінде танымалдылығы артты және «Лемко» және «Наш Лемко» сияқты мерзімді басылымдарда пайда болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Польша билігі де бұл терминнің таралуына ықпал етті. Аймақтағы украин ұлтшылдығының ықтимал қаупін ескере отырып, билік русиндық жекелеген үлттық сананы қарсы саясат ретінде қолдауға тырысты. Бұл лемколардың ерекше этнографиялық топ ретінде және олардың сәйкес этнонимінің тарихи маңыздылығын асыра көрсетуге әкелді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Лемко Польшадағы Карпаттың солтүстік беткейіндегі русиндер үшін «русин» және «руснак» терминдерін ығыстырып, балама атау ретінде бекітілді. Русин мәдениетіне ықпал еткен словактардың көші-қонына байланысты, Лемко аймағы орта ғасырлық Пяст әулеті тұсында Польшаның бір бөлігі болды, бірақ көршілес Русьпен жиі дау-жанжалдар болды. Мысалы, Санок қаласын қарастырайық: 981 жылы Киев князі Владимир I бұл аймаққа басып кіріп, Польшадан тартып алды. 1018 жылы ол Польшаға қайтарылды, 1031 жылы қайтадан Руське көшті, ал 1340 жылы Польшаның Казимир III оны Польшаға қайтарып алды. Санок бекінісі алғаш рет 1150 жылы Гипатиан кодексінде еске алынған. Лемколар (немесе олардың ата-тектері) 1772 жылы Австрияның Галиция провинциясының құрамында этникалық азшылыққа айналды (оларға 1956 жылы ресми түрде қайта оралу құқығы берілді). Бүгінде Лемкивщинаның польшалық бөлігіндегі лемко халқының саны шамамен 10 000–15 000 адамды құрайды. Польшаның батыс және солтүстік бөлігінде 50 000-ға жуық лемко тұрады, олар Германиядан босатылған ауылдарды мекендеу үшін жіберілді. 2002 жылғы халық санауында олардың 5 863-і өздерін лемко деп атады. Дегенмен, бүгінде Польшада 60 000-ға жуық лемко тұрып жатыр. Лемко аймағында лемколар Лосье, Криница Здруй, Новица, Здиня, Гладышов, Ганчова, Зиндранова, Устье Горлицке, Бартне, Бинчарова және Беланка ауылдарында қоныстанған. Мокре, Щавне, Кулашне, Рзепедж, Турзанск, Команча, Санок, Новый Сонч және Горлице қалаларында да олардың өкілдерін кездестіруге болады. 1968 жылы Зиндрановада лемко мәдениетіне арналған ашық аспан астындағы музей ашылды. Сонымен қатар, Здиняда жыл сайын лемко фестивалі өтеді.

Дін

Лемко мәдениетінің маңызды аспектісі – Византиядан Моравия арқылы 9-ғасырда әйгілі әулиелер Кирилл мен Мефодийдің тырысымен Шығыс славяндарына таныстырылған Византия христиандығына деген терең адалдығы. Бастапқыда лемколар православие дінін ұстанған, бірақ латинизациядан сақтану үшін 17 ғасырда Рим-католик шіркеуімен Брест одағына тікелей кірді. Бүгінде лемколардың көпшілігі Шығыс немесе Византия обряды бойынша католиктер. Польшада олар украин грек-католик шіркеуіне, Рим-католик азшылығына немесе Словакиядағы русин католик шіркеуіне (сонымен қатар словак грек-католик шіркеуіне қараңыз) жатады. Көптеген лемколар Шығыс православие шіркеуіне де жатады. 20 ғасырдың басында, шейіт болған дін қызметкері әйгілі Максим Сандовичтің (Польша православие шіркеуі 1990 жылдары қасиетті деп жариялады) күш-жігері арқасында, Брест одағын қабылдаған лемко аймақтарына Шығыс православие қайта енгізілді. Лемко шіркеулерінің ерекше ағаш сәулет стилі – шіркеу ғимаратының ең биік күмбезі кіреберісте орналасады, ал шатыры киелі орынға қарай төмен қарай еңкейеді, бұл көршілес этностық топтар, мысалы бойколар сияқты, ең биік күмбезді ортаға орналастырудан өзгеше. Екі топтың да стильдерінде көптеген қос жақтаулары бар үш күмбез болады.

Тіл/диалект

Орталық Еуропаның славян тілдерінің диалектілері көршілес нұсқалар арасында аз-маз айқын шекарасы бар тілдік континуумды құрайды (немесе құрады, стандартизацияға дейін). Дегенмен, тілдік шекара мәселесі Аустрия-Венгрия империясының, содан кейін Кеңес Одағының «ұлттық мемлекеттерге» ыдырауынан кейін, әрқайсысының тек бір ресми тілі болғандықтан, даулы саяси мәселеге айналды. Лемко диалектілері көптеген ерекшеліктерін басқа Карпат диалектілерімен бөліседі, оларды сыртқы тіл білімі мамандары көбінесе русин тілі деп топтастырады. Лемко диалектісіне географиялық жағынан жақын халықтар мен билеуші элиталардың тілдері зор әсер етті, сондықтан оны кейбір мамандар жеке тіл деп санайды. Лемко тілінде айналадағы поляк және словак тілдерімен сәйкес келетін белгілі бір үлгілер бар. Методдий Трохановский Польшадағы лемко тілдес аймақтағы мектептерде қолдану үшін «Лемко оқулығы» (Буквар: Перша книжечка для народних школ, 1935) және «Бірінші оқулық» (Друга книжечка для народних школ, 1936) әзірледі. 1934 жылы Лемко тілі Лемко аймағындағы мектептерде оқыту тілі ретінде енгізілді. Оқушылар Трохановский дайындаған және Мемлекеттік баспадан шығарылған оқулықтар бойынша оқыды. Бірақ, Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін поляк билігі оларды украин тіліндегі мәтіндермен алмастырды. Лемко диалектісі бойынша маңызды зерттеу жұмыстарын поляк тіл білімі маманы Здислав Стибер олардың таралуына дейін жүргізді. Польшаның Орталық Статистикалық басқармасының мәліметтері бойынша, 2010–2011 оқу жылында Лемко тілі жиырма бастауыш мектепте және мектепішілік топтарда, ал тоғызыншы сынып деңгейінде он мектепте және мектепішілік топтарда бірінші тіл ретінде оқытылды, сабаққа 188 оқушы қатысты. ХХ ғасырдың соңында, негізінен қазіргі Словакиядағы Карпаттың оңтүстік беткейлерінен эмиграциялаған лемко/русиндердің бір бөлігі Лемко диалектісі үшін стандартты грамматиканы жасауды бастады, ол 1995 жылдың 27 қаңтарында Прешов қаласында (Словакия) таныстырылды. 2013 жылы Петро Крыныцкий «Кішкентай ханзада» романын Лемко тіліне аударды.

Лемкостың көркем әдебиеттегі рөлі

Николай Гогольдің "Қорқынышты кек" атты әңгімесі Криван тауында аяқталады, ол қазір Словакияда орналасқан және Словакия еуросының суретінде бейнеленген, Прешов облысындағы Лемко аймағының ортасында. Аврам Дэвидсон өзінің әңгімелерінде Лемко халқына бірнеше рет сілтеме жасайды. "Барлығы жақсы болады" және "Барлық нәрсе жақсы болады" фильмдерінің басты кейіпкерінің қалың анасы Анна Бибко – дәстүрлілік пен наразылық сезімдерімен жетеледітін Лемко, бірақ міндетті түрде осы ретпен емес. Сынап танылған "Бұғы аулаушысы" фильмінде үйлену тойының сахнасы Кливлендтің Тремонт ауданындағы Лемко залында түсірілді, Огайо штатында, бір кезде Лемколардың көптеген иммигранттары тұрған. Дегенмен, үш басты кейіпкердің тегі орыс, мүмкін поляк және украин (Михаил "Майк" Вронский, поляк тілінде Wroński, Стивен Пушков және Никанар "Ник" Чевотаревич) болып көрінеді, ал үйлену тойы Тремонтте орналасқан Феодосий атындағы орыс православие соборында түсірілді.

Орналасқан жері

Лемколардың отаны көбінесе Лемко аймағы (Лемкiвщина; Łemkowszczyzna) деп аталады. 1945 жылға дейін бұл батыстағы Попрад өзенінен шығыстағы Ослава өзенінің аңғарына дейінгі аумақты қамтиды, бұл аймақтар негізінен қазіргі Польшада, Кіші Польша және Карпат түбегіндегі воеводшалықтарда (облыстарда) орналасқан. Карпат тауларының бұл бөлігі көбінесе ормансыз болған, бұл ауыл шаруашылығы экономикасына мүмкіндік берді, сондай-ақ бұқа жаю және қой шаруашылығы сияқты дәстүрлі кәсіптерге де жағдай жасады. Лемко аймағы ортағасырлық Пяст дәуірінде Польшаның құрамына кірді. 1772 жылы лемколар Австрияның Галисия провинциясының құрамына енді. Бұл аймақ 1918 жылы Австро-Венгрия империясы тарағанға дейін оның құрамында болды, содан кейін Лемко Русин Республикасы (Руска Лемкивська) тәуелсіздігін жариялады. Бірақ тәуелсіздік ұзаққа созылмады, және 1920 жылы республика Польшаға қосылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін украиндардың Польшадан Кеңес Одағына күштеп жер аударылуы салдарынан, Польшадағы лемколардың көпшілігі тарихи отанынан Польшаның Солтүстік-Батыс аймағындағы бұрынғы неміс территорияларына немесе Украина Кеңес Социалистік Республикасына қоныс аударды. Қазіргі Словакиядағы Прешов аймағында тұратын лемколар ғана ата-бабаларының жерінде өмір сүруді жалғастыруда, тек 1950-жылдардың соңында және одан кейін отанына қайта қоныстанған лемколардан басқа. Лемколар батыста словактармен, карпат немістерімен және Ляхы Садецкие (поляктармен), солтүстікте погоржандармен (поляктармен) және долиндермен (русиндердің бір тобымен), шығыста украиндармен, ал оңтүстікте словактармен көршілес.