Екінші дүниежүзілік соғыста Швецияның бейтараптық саясаты

Кіріспе

Швеция Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бейтараптық саясатын сақтап келді. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде соғыс басталғанда Швецияның тағдыры белгісіз болды. Алайда, Скандинавия түбегіндегі геосаяси орналасуы, оқиғалардың болжаусыз барысындағы саяси манөврлер және 1942 жылдан кейін әскери күшін нығайту арқасында Швеция соғыс бойында ресми бейтараптық статусын сақтап қалды. Жаушылық басталған кезде Швеция 1814 жылы Наполеон соғыстарының аяқталуынан және Норвегияға жасалған шабуылдан бері халықаралық қатынастарда бейтараптық ұстанымды ұстанатын. 1939 жылдың қыркүйек айында соғыс басталғанда, Еуропадағы жиырма ел бейтарап болды. Швеция соғыс аяқталғанға дейін осы ұстанымды сақтаған тоғыз елдің бірі болды, олардың қатарында Ирландия, Португалия, Испания, Швейцария, сондай-ақ Андорра, Лихтенштейн, Ватикан және Сан-Марино сияқты шағын мемлекеттер де бар еді. Швеция үкіметі кейбір жеңілдіктер жасады және кейде Германияның, ал кейіннен Батыс Одақтастарының пайдасына елдің бейтараптығын бұзды. 1941 жылдың маусым-шілде айларында Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауы кезінде Швеция Вермахтқа Норвегияден Финляндияға Германияның 163-ші жаяу әскер дивизиясын және ауыр қару-жарақтарын тасымалдау үшін швед теміржолдарын пайдалануға рұқсат берді. 1943 жылға дейін Норвегия мен Германия арасында демалысқа шыққан неміс әскерлеріне Швеция арқылы өтуге рұқсат берілді – бұл «permittenttrafik» деп аталды. Темір кені соғыс бойында Германияға сатылды, ал Германия соғыс басталмас бұрын неміс компаниялары сатып алған Швециядағы бірнеше кен орындарына ие болды. Бұл кен орындары «Tyskgruvorna» («неміс кен орындары») деп аталды. Одақтастар үшін Швеция әскери барлау мәліметтерін бөлісті және Дания мен Норвегиядан келген босқындарды өз елдерін азат ету үшін әскери қызметкерлер ретінде даярлауға көмектесті. Сондай-ақ, ол 1944 және 1945 жылдар аралығында одақтастарға швед әуе базаларын пайдалануға мүмкіндік берді. Швецияның бейтараптығы әлі де пікірталас тудырып отыр. Жақтастары соғыс кезінде Швецияның босқындарды қабылдау саясатын жұмсартқанын, Норвегия мен Даниядан мыңдаған еврейлер мен саяси қарсыластарды қабылдағанын айтады. Керісінше, Уинстон Черчилль сияқты қарсыластар Швеция «соғыстың маңызды моральдық мәселелерін елемеді және пайда үшін екі жаққа да қызмет етті» деп санайды.

none

Sweden maintained its policy of neutrality during World War II. When the war began on 1 September 1939, the fate of Sweden was unclear. But by a combination of its geopolitical location in the Scandinavian Peninsula, realpolitik maneuvering during an unpredictable course of events, and a dedicated military build up after 1942, Sweden kept its official neutrality status throughout the war. At the outbreak of hostilities, Sweden had held a neutral stance in international relations for more than a century, since the end of the Napoleonic Wars in 1814 and the invasion of Norway. At the outbreak of war in September 1939, twenty European nations were neutral. Sweden was one of only nine of these nations to maintain this stance for the remainder of the war, along with Ireland, Portugal, Spain, Switzerland, and the microstates of Andorra, Liechtenstein, Vatican City, and San Marino. The Swedish Government made a few concessions, and sometimes breached the nation's neutrality in favor of both Germany and, later, the Western Allies. During the German invasion of the Soviet Union (June–July 1941), Sweden allowed the Wehrmacht to use Swedish railways to transport the German 163rd Infantry Division along with heavy weapons from Norway to Finland. Until 1943, German soldiers traveling on leave between Norway and Germany were allowed passage through Sweden—the so called permittenttrafik. Iron ore was sold to Germany throughout the war and Germany owned several mines in Sweden that had been bought by German companies before the outbreak of the war. These mines were called Tyskgruvorna ("German mines"). For the Allies, Sweden shared military intelligence and helped to train soldier refugees from Denmark and Norway, to be used in the liberation of their home countries. It also allowed the Allies to use Swedish airbases between 1944 and 1945. Swedish neutrality remains a subject of debate. Proponents argue that during the war, Sweden softened its policy against accepting refugees, admitting thousands of Jews and political dissenters from Norway and Denmark. Conversely, opponents such as Winston Churchill suggest that Sweden "ignored the greater moral issues of the war and played both sides for profit."

Саяси

1523 жылдан бастап 1809 жылы Швецияның Ресеймен соңғы соғысына дейін осы екі ел арасында соғыс жағдайы осы 286 жылдың 67 жылы сақталды. Ресей Швецияның тарихи жауластырылған жауы ретінде қарастырылды. 1809 жылы Фин соғысынан кейін бейбіт келісімге қол қойылғанда, Финляндияның барлық территориясы Ресейге өткізілді, ал Швеция бұрынғы өлшемінің үштен екісіне дейін азайды. XIX ғасырдың соңына жақындағанда және XX ғасырдың басы басталганда, Швеция, көптеген елдер сияқты, ереуілдер мен қоғамдық тәртіпсіздіктерге ұшырады. Жұмыс жағдайларының өте нашарлығы енді көтере алмайтын жағдайға жетті және жұмысшы табы мемлекетке қарсы күреске көтерілді. 1908 жылы Швецияда шамамен 300 ереуіл болды. 1917 жылға қарай, осы тәртіпсіздіктер Швецияның жаңа саяси жүйеге мұқтаж екенін көрсетіп тұрды. Швеция Бірінші дүниежүзілік соғыста бейтарап болды, бірақ Орталық державаларға жақын тұрды. 1880 жылдардан бастап Швециядағы социалистік қозғалыс екі қарама-қарсы топқа бөлінді: революциялық социалистер, коммунистік қозғалыс; және реформаторлар, әлеуметтік-демократиялық қозғалыс – соңғысы екеуінің ішінде үлкені болды. 1917 жылы Швецияда демократия ережелері өзгертілді, сайлаушылар саны артты және 1921 жылы әйелдерге де дауыс беруге рұқсат берілді. Бірақ тіпті осы реформалар да кейбір консерваторларға тым радикалды болып көрінді. Кейбіреулері күшті басшылықты қалап, демократияға сенбеді. 1920-1930 жылдары Швецияда жұмыс берушілер мен жұмыскерлер арасындағы қақтығыстар жалғасты. 1931 жылы бұл Адален оқиғасымен аяқталды, онда әскерилер наразылық шеруіне оқ атты. Сол жылы "Мунцка кåрен" деп аталатын құпия оңшыл әскери ұйымның бар екені белгілі болды. Оған шамамен 2000 адам мүше болып, ауыр қару-жараққа қол жеткізген. Келесі жылы ол таратылды. Саяси спектрдің екінші ұшында, Ресейдегі Азамат соғысынан кейін Ресей империясы Кеңес Одағына айналды және көптеген швед коммунистері осы жаңа кеңес үкіметімен ынтымақтасып, әлемдік революцияны іске асыруға тырысты. Компромисс пен парламенттік жүйе тең және әділ қоғам құруға кедергі келтіреді деп есептелді. 1932 жылы социал-демократтар басқаратын жаңа үкімет, премьер-министр ретінде Пер Альбин Ханссонмен билікті қолға алды. Ынтымақтастық және консенсус саясаты жүргізілді, бұл екі социалистік фракцияның – коммунистер мен реформаторлық солшылдардың – арасындағы айырмашылықты одан әрі күшейтті. Бұл екеуінің арасындағы қашықтық, кем дегенде идеологиялық тұрғыдан, соншалықты үлкен болды, коммунистер социал-демократтарды "әлеуметтік фашистер" деп атады. 1936 жылдың 19 маусымы мен 28 қыркүйегі аралығында "демалыс үкіметі" (швед. semesterregeringen) деп аталған кезеңнен басқа, Пер Альбин Ханссон 1946 жылы қайтыс болғанға дейін Швецияның премьер-министрі болып қызмет етті.

Between 1523 and Sweden's final war with Russia in 1809, a state of war had existed between these two countries for 67 out of those 286 years. Russia was seen as the historical hereditary enemy of Sweden. In the peace that followed the Finnish War in 1809, all of Finland had been ceded to Russia and Sweden was reduced to two thirds of its former size. As the end of the 19th century approached, and the beginning of the 20th began, Sweden, like many other nations, became beset by strikes and public disorder. Appalling working conditions were no longer tolerated and the working class was rising against the state. In 1908 alone, there were about 300 strikes in Sweden. By 1917, Sweden's need for a new political system was apparent from these riots. Sweden had remained neutral during World War One but with a tendency to side with the Central Powers. Since the 1880s, the socialist movement in Sweden had been divided into two opposing groups: the revolutionary socialists, a communist movement; and the reformists, a social democratic movement – the latter of which being the larger of the two. In 1917, the rules of democracy were changed in Sweden, the electorate's size grew and in 1921, women were also allowed to vote. But even these reforms were seen as far too radical by some conservatives. Some wanted strong leadership and did not believe in democracy. In the 1920s and 1930s, confrontations between employers and employees in Sweden continued. In 1931, this culminated with the Ådalen shootings, an incident where the military opened fire on a protest march. In the same year, a secret right wing militia, the Munckska kåren, was exposed. It had recruited about 2000 men and had access to heavy weaponry. It was disbanded the next year. At the other end of the political spectrum, following the Russian Civil War the Russian Empire had become the Soviet Union and many Swedish communists were cooperating with this new Soviet regime, seeking to realize a world revolution. Compromise and a parliamentary system were thought to stand in the way of a more equal and just society. A new cabinet led by the social democrats with Per Albin Hansson as Prime Minister, took control in 1932. A policy of cooperation and consensus was pursued, which led to a furthering of the divide between the two socialist factions: the communists and the reformist left. The distance between these two, at least at the ideological level, became so great that the communists often referred to the social democrats as "the social fascists". Apart from a period termed "the vacation government" (Sw: semesterregeringen) between 19 June and 28 September 1936, Per Albin Hansson was to be the Prime Minister of Sweden until his death in 1946.