Кіріспе

Тзниут (Тзниут; "әдептілік" немесе "сырлылық"; basheydnkeyt) – әдептілік пен сырлылық сипаттарын, сондай-ақ мінез-құлыққа қатысты еврей заңдарының жиынтығын көрсетеді. Бұл ұғым ең бастысы ортодоксал иудаизмінде.

Сипаттама

Тзниут – киім мен мінез-құлықтың ұстамдылығына қатысты еврей заңдарының жиынтығы. Бабыл Талмудында Рабби Елазар бар Цадок Михей 6:8-дегі «Құдайыңмен сақтықпен жүр» деген нұсқауды жаназа мен тойларды өткізуде ұқыпты болуды білдіреді деп түсіндіреді. Талмуд осы түсіндірмені кеңейте келе: «Егер Тора көпшілік алдында өткізілетін, мысалы, жаназа мен той сияқты істерді ұқыпты жасауға бұйырған болса, онда табиғатынан ұқыпты жасалуы тиіс, мысалы, кедейге садақа беру сияқты істерді одан да мұқият, жариялаусыз және әсемдеусіз жасау керек». Православ еврей дінінің заңдық тұрғысынан қарағанда, тзниут мәселесі техникалық жағынан көбірек талқыланады: адам қанша терісін ашық көрсете алады және т.б. Бұл ерекшеліктер тзниутты мінез-құлық, сипат және саналылық кодексі ретінде көрсетеді, ол практикада әйелдерде ерлерге қарағанда көбірек байқалады.

Жынысқа тән киім

Бұл - Киелі кітаптағы екі талаптан (Ескертулер кітабы, 22:5) "еркек және әйел киіміне" қатысты туындаған. Шымдар мен молтықтардан басқа, киімдегі түймелер де маңызды. Классикалық киімде әйелдер үшін түйме сол жақта, ал ерлер үшін оң жақта орналасады. Кейбір яһудилер бұл ретті кері қайтарады, ерлер сол жаққа оң жақты түймелейді, бұл Tzniut ережесінің бір бөлігі. Tzniut-тың басты ұстанымы – яһуди адамдары артық назар аударуға себеп болатын киім кимеуі керек. Бұл нашар киінуді білдірмейді, бірақ ерлер де, әйелдер де өз дене бітімін тым баса көрсетіп немесе орынсыз назар аударуға әкелетін киім киюден аулақ болуы керек. Tzniut-тың көптеген әртүрлі түсіндірмелері бар, сондықтан әртүрлі қауымдардың адамдары әртүрлі киінеді.

Қоғамдық ерекше киім

Православтық иудаизм ерлер мен әйелдердің денесін жартылай жабуын талап етеді. Көптеген пікірлер бойынша, бұл шынтақ пен тізелерді жабуды білдіреді. Хареди қауымдастықтарында ерлер ұзын шалбар және әдетте ұзын жеңді көйлек киеді; көпшілігі қысқа жеңді мүлдем кимейді. Ашкеназдық қауымдастықтарында жолақсыз сандал киюге тыйым салынады, бірақ сефард қауымдастықтарында синагогадан тыс жерлерде сандал киюге рұқсат беріледі. Көптеген адамдар синагогада және қоғамда киетін киімдердің патшалар мен үкімет өкілдерін кездестіргенде киетін киімдермен салыстырылатынына сенеді. Хареди әйелдері тірі және отырғанда шынтақ пен жағаны, ал көйлектері тізелерін жабатын көйлектер киеді. Идеалды жең мен көйлек ұзындығы қауымдастыққа қарай өзгереді. Кейбір әйелдер сәнді киім киюден аулақ болады, ал басқалары сәнді, бірақ қарапайым киім таңдайды. Хареди әйелдері тілігі бар юбкалардан аулақ жүреді, бірақ бүйір тігісі бар юбкаларды ұнатады. Олар сондай-ақ көзге түсетін түстерден, әсіресе қызылдан, және тым тар киімдерден аулақ жүреді. Қызыл түсті киюге тыйым салу – ашкеназдық дәстүр, бастапқыда Джозеф Колон Тработто, Моше Иссерлес және Шабтай Хакохен қалыптастырған. Қазіргі заманда Моше Файнштейн бұл тыйымды әйелдерге ғана қатысты деп түсіндіреді, бірақ көптеген басқа білушілер оны екі жынысқа да қолданады. Көптеген адамдар жабық аяқ киім киеді және әрқашан шұлық немесе колготка киеді, олардың қалыңдығы қауымдастыққа қарай өзгереді. Қазіргі православиелік әйелдер де әдетте тзният сақтап, қарапайым киінеді (жалпы қоғаммен салыстырғанда), бірақ олардың қауымдық анықтамасы міндетті түрде шынтақ, жаға немесе тізелерді жабуды қамтымайды және шалбар киюге рұқсат береді, бірақ көптеген қазіргі православиелік әйелдер ерлердің алдында немесе қоғамда тізелерін жабатын, мүмкіндігінше кең, иық пен декольтені жабатын көйлек киеді. Қазіргі православиелік ерлердің киімі көбінесе православиелік емес әріптестерінен ажыратылмайды, олар бас киім киеді. Олар қысқа жеңді көйлек киеді және кейде тіпті шорты киеді. Жолақсыз сандалдарды синагогада киюге әдетте рұқсат берілмейді, бірақ Израильдегі қазіргі православиелік және діни сионистік қауымдастықтарда ерлер мен әйелдер үшін күнделікті киім ретінде қабылданады. Консервативті иудаизм формальды түрде қарапайым киім киюге шақырады. Күнделікті киім көбінесе кең қоғамдағы трендтерді көрсетеді, бірақ көптеген консервативті синагогалар синагогаға бару үшін сәл қарапайым киімді күтеді (бірақ православиедегідей қатаң емес) және синагоганың құрметін алу үшін арнайы киім талаптары болуы мүмкін (мысалы, Тора оқуға шақыру). Реформалық иудаизмде діни киім талаптары жоқ. Киім стилі діни талаптардан бөлек, мәдени факторларды да қамтиды. Консервативті және реформалық синагогалардың мүшелері әдетте бизнес-кэжуалдан бейресми киімге дейін киім кодексін сақтайды. Көптеген православиелік синагогалар бар (әсіресе Израильде), онда киім, діни ұстамдылық талаптарына сай болса да, өте қарапайым болады. Көптеген хареди және хасид қауымдастықтарында өз қауымдастықтарының мүшелерін анықтауға қызмет ететін ерекше әдет-ғұрыптар мен киім үлгілері бар, бірақ олар бұл ерекше киім ерекшеліктерін барлық дінге мойынсұнатын яһудилерден күтілетін жалпы діни талаптан гөрі өздерінің белгілі бір қауымдастықтарына көбірек тән деп санайды.

Шашты жабу

Яһуди дініндегі тзниут заңына сәйкес, үйленген әйелдер күйеуінен немесе жақын туыстарынан басқа ер адамдардың алдында шаштарын жабуға міндетті. Бүгінде мұндай жабу православиелік яһуди әйелдері арасында кең таралған.

Қол тигізу

Православтық иудаизмде некеде тұрмаған және жақын туыс емес ерлер мен әйелдерге бір-біріне сезімталдықпен тиісуге тыйым салынады. Басқа жынысты адамға тиіспеуді "шомер-негиа" деп атайды. Кез келген тиісу, әсіресе мейірімділікпен ("b'derech chiba") жасалса, тыйым салынған. Бизнес ортада жылдам қол алысуға қатысты пікірлер екіге бөлінеді: кейбір раввиндер (көбінесе жаңашыл православиеліктер) оған рұқсат береді, бірақ басқалары (көптеген харедимдер және басқа да православиелік яһудилер) тыйым салады. "Сезімталдық дегеніміз не?" деген сұрақ туындайды. Дегенмен, жыныстық тартымдылық сезілмейтін белгілі бір туыстарға (ата-аналар, балалар, әке-шешелер, немерелер) тиісуге рұқсат етіледі. Жасынан асырап алынған балалардың бұл тыйымға қатысы бар ма, жоқ па деген мәселе даулы және әр жағдай бойынша өзгереді. Нидда кезеңінен басқа уақытта әйелге немесе еркекке тиісуге болады, бірақ некедегі жұбайлар көпшілік орында бір-біріне тиіспейді. Консервативтік және реформалық иудаизм бұл заңдарды ұстанбайды.

Ихуд

Православтық иудаизмде бір-біріне үйленбеген және туыс емес ерлер мен әйелдерге жабық бөлмеде немесе жеке орындықта оқшауланған жағдайға (ихуд) түсуге тыйым салынады. Бұл шара некеден тыс жыныстық қатынасқа мүмкіндік бермеу үшін қабылданады. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл ереже асырап алған ата-аналар мен ересек болған асырап алынған балаларға да қатысты, бірақ басқалары жас кезінде асырап алынған балаларға қатысты көбірек кешірімділік көрсетеді. Оқшаулану – бұл бірге бөлмеде ғана болу емес, жағдай жеке болса ғана, басқа ешкімнің кірмейтіні күтілсе, бұл шектеу қолданылады. Бастапқыда бұл тыйым тек күйеуінен басқа еркекпен оңаша қалатын үйленген әйелдерге ғана қатысты, бірақ кейін ол жалғыз әйелдерге де таратылды. Талмудта айтылғандай, бұл өзгеріс Дәуіт патша тұсында, оның ұлы Амнон, екінші ұлы Абессаломның қарындасы Тамарды зорлаған кезде болған. Лифттерге қатысты пікірлер әртүрлі: кейбіреулер лифтте 30 секундтан аспайтын уақытқа ихудқа рұқсат береді, ал басқалары оны кез келген жағдайда тыйым салады, себебі лифт істен шығып қалу мүмкіндігі бар. Ихудқа қатысты заңдар күрделі және толық, әсіресе қазіргі замандағы әйелдер үшін, қоғам адамның жыныстық психологиясының ең қараңғы жақтарын мойындай алатын уақытта оларды жеке кеңістікке қатысты нақты емес талап ретінде қайта қарастыруға шақырады. Консервативті және реформалық иудаизм бұл ережелерді қолдануға жарамайды деп санайды.

Синагогалық қызмет

Православтық иудаизмде ерлер мен әйелдерге дұға уақытында араласуға рұқсат етілмейді, ал православиелік синагогаларда әдетте ерлер мен әйелдерді бөлу үшін мехица деп аталатын бөлгіш болады. Бұл идея Иерусалим ғибадатханасы тұрған кездегі ежелгі яһуди дәстүрінен туындаған: Эзрат Нашимада Суккот мерекесінде ерлер мен әйелдерді бөліп тұру үшін әйелдер балконы болған. Зәкәрия кітабында (12:12) ерлер мен әйелдердің жеке-жеке қайғыруы туралы пайғамбарлық айтылған. Талмуд осы оқиғаны негізге алып, егер қайғылы күндері ерлер мен әйелдер бөлек болса, қуанышты күндері де бөлек болуы керек деген қорытынды жасады. Мехицалар көбінесе православиелік синагогаларда кездеседі, бірақ реформаторлық синагогаларда ешқашан кездеспейді. Алғашқы неміс реформаторлық синагогаларында балкон болған, бірақ олар өзгертілген. Көптеген консервативті синагогаларда бұрын балкон немесе әйелдерге арналған бөлек орындықтар болған, бірақ олардың көпшілігі 1960 жылдары "отбасылық орындықтарға" (туыстардың аралас отыруына) көшкен. Бүгінде консервативті қозғалыс дұға уақытында ерлер мен әйелдердің тең рольде болуына басымдық береді, яғни теңдікке үлкен мән береді. Дегенмен, теңдіксіз қызметтер, бөлек отыру және мехицаны пайдалану консервативті қауымдар үшін әлі де қолданылатын мүмкіндіктер саналады.

Билеу

Негиа туралы заңдарды сақтайтын православиелік яһудилер аралас билерге қатыспайды, себебі ол сезімтал тиісуге әкелуі мүмкін, тіпті физикалық байланыс болмаса да, оны ұятсыз деп санауға болады. 2013 жылы хареди Бейтар Ильит қаласындағы Ашкенази қауымының раввинат соты, әйел инструктормен және тек әйелдердің қатысуымен өткеніне қарамастан, зумба (би фитнесінің бір түрі) сабақтарына қарсы шешім шығарды. Онда: "Тұлғасы мен манері жағынан аталған іс-әрекет [зумба] Тораның жолдарына да, Израильдің қасиеттілігіне де толыққанды қарсы келеді, сондай-ақ онымен байланысты әндер де солай" делінген.

Еске алу

Православтық иудаизмде физикалық және жеке тзнютты сақтаудың бірнеше деңгейі бар, олар халахадағы түрлі көздерден туындайды. Ережелерді сақтау православиелік қатаңдық пен сақтау деңгейіне қарай, ізденуден міндеттілікке дейін өзгереді. Ылғилас немесе адалсыздық туралы ойларға ден қоймау. Қарсы жынысты адамдарға, әсіресе олардың "жеке" анатомиялық бөліктеріне тікелей қараудан аулақ болу. Денесінің көп бөлігін әрдайым лайықты киіммен жабу. Егер жеңілтек және бұзылған атмосфера болса, әдепсіз мінез-құлық танытқан адамдармен немесе жағдайлармен қарым-қатынастан бас тарту. Жыныстық қызығушылықты тудыруы мүмкін суреттер мен көріністерден сақтану. Қарсы жынысты адамға қол тигізбеу. Жануарлардың жыныстық қатынас жасайтын көрінісін тамашаламау. Жұбаймен қоғамда құшақтасуға немесе сүйісуге болмайды; Харедимдер арасында жұбайлардың арасындағы кез келген физикалық байланысқа жол берілмейді. Басты себебі – жұбайы жоқ адамдарда қызғаныш пен "жаман көзді" оятпау. Бұл Құдай мен адам арасындағы емес, адамдар арасындағы заң. Қарсы жынысты адаммен қажетсіз сөйлесуден аулақ болу.