Кіріспе

Гаити департаменті
Артибониттің басқа қолданыстары

Артибонит (француз тілінде) немесе Латибонит (гаити креол тілінде) – Гаитидің орталық бөлігінде орналасқан он департаменттің бірі. 4887 км² аумақты алып жатқан бұл Гаитидегі ең ірі департамент. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, халық саны 1 727 524 адамды құрайды. Аймақ елдің негізгі күріш өсіретін аймағы болып табылады. Басты қалалары – Гонайв (астанасы) және Сент-Марк. 2004 жылдың ақпан айында бүлікшілер Артибониттің тәуелсіздігін жариялауға сәтті болмады.

Этимология

Артибонит атауы Артибонит өзенінен шыққан, бұл өзен Испаньола аралындағы ең ұзын өзен. L'Artibonite атауы тайно тіліндегі ja'tibonicu сөзінен туындаған, ол "Қасиетті сулардың биік және ұлы орны" деген мағынаны білдіреді. Туссен аралды басқарған кезеңде бұл департамент Туссен департаменті деп аталды.

Тайно дәуірі

Сол кезеңде департамент шын мәнінде Мариен, Магуана және Ксарагуаның үш казикасының арасында орналасқан. Бұл басшылықтар арасындағы шекара Артибонайт өзені деп саналады. Дегенмен, департамент астанасы Гонайбо Ксарагуа басшылығының бір бөлігі болған деп есептеледі. Гаитидің дәстүрлі әңгімелерінде таино патшайымының жыл сайын өзінің негізгі қаласы Ягуанадан нитаиносымен бірге Гонайбоға барып, содан Гаити рара дәстүрінің пайда болғаны айтылады. Департаменттердегі кейбір тайно елді мекендері – Гонайбо, Амани және Дондон үңгірлері, ал Коте-де-Аркадин аймағында археологиялық орындар табылған.

Француз дәуірі

Француз әкімшілігі тұсында Сент-Марк, Л’Эстер, Миребале және Пети-Ривьер-де-л’Артибонит қалалары аңғарда көптеген плантациялары бар маңызды француз елді мекендері болды. Ол кезеңде Сент-Марк қаласы отарлаушылардың бақылауында болып, Colonial Assembly немесе Отарлық Ассамблеяның ордасы еді.

Гаити революциясы

Революция басталғанда, Наполеонның зұлымдық әрекеттеріне жауап ретінде Сент-Марк Дессалин тарапынан, ал Гонаев Верне бұйрығымен Тоссеннің бұйрығымен өртелді. Кейіннен Тоссен Гонаев қаласының жанындағы Равин-Кулевр шайқасында француз әскерлерін жеңді. Гонаевта француздар Тоссенді тұтқынға алды, ол кейін Францияға жіберілді және қайтыс болды. 1802 жылдың сәуірінде шамамен бір айға созылған Крет-а-Пьерро қоршауы кезінде, жергілікті әскерлер француз генералдарына ең күшті қарсылық көрсетті. Сол шайқаста Дессалин француздар бекініске кірсе, оқ-дәрі қорын өртеп жіберетінін мәлімдеді. Гаитилік батыр Ламартиньер өзінің батылдығымен француз әскерін таң қалдырды.

Гаити кезеңі

Гаварияның бас қолбасшысы Габарт, Гонаивтің бас қолбасшысы Верне және Түпкілікті Армияның бас қолбасшысы Дессалин Гаитидің тәуелсіздік декларациясына қол қойды. Гонаив – Түпкілікті Армияның француз әскерінен алғаш басып алған қаласы, ал Габарт 1803 жылдың 4 қыркүйегінде Сент-Марк қаласын азат етті. 1804 жылдың 1 қаңтарында Гонаив қаласында Гаитидің алғашқы саяси конференциясы өтіп, Дессалин, Генри, Петион, Геффард, Бойрон Тоннер, сондай-ақ британдық әскерлердің бір бөлігі мен көптеген адамдардың куәлігінде Тәуелсіздік декларациясы жарияланды. Дессалин қаласы әлемдегі алғашқы қара нәсілділердің астанасы және Гаити империясының орталығына айналды. Көптеген реттерде департамент Порт-о-Пренс пен Батыстан бөлініп, әсіресе Генри Кристоф және Ниссаж Сагет басшылығымен Фабр Геффардты Фаустинге қарсы қабылдады. Қазіргі заманда Гонаив 1986 және 2004 жылдары күшті көтерілістер ұйымдастырып, Дювалье мен Аристидті құлатты.

География

Департамент солтүстік жағынан Солтүстік және Солтүстік-Батыс, батыс жағынан Гонав шығанағы, оңтүстік-батыс, шығыс және Орталықпен шектеседі. Артибонит өзені – департаменттің маңызды географиялық ерекшелігі, ол департаменттің оңтүстік жартысынан ағып өтеді, Артибонит аңғарында күріш өсіруге жағдай жасайды. Департаментте солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылатын екі тау тізбегі бар. Аңғардың солтүстік жағалауында Black Mountain, ал оңтүстік жағалауында Mattheux Mountain тауы орналасқан. Гонаив шығанағы – елдегі ең қорғалған шығанақтардың бірі. Сент-Марк шығанағы – елдегі ең үлкен U пішіндес шығанақ. Департаменттің ішінде ірі геологиялық жарылыс жолы жоқ.

Қоршаған орта

Гаитидің ең үлкен мангроу ормандарының бірі, фламинголар және басқа да сирек түрлерге пана болатын, Гонаивтің оңтүстігінде орналасқан. Сол аймақта құмды төбелер де бар. Аталмыш аймақ арқылы көптеген лагуналар мен өзендер ағып өтеді. Артибониттегі ең ірі көл – Сент-Марк қаласының оңтүстігіндегі Бои-Нёф көлі.

Экономика

Департамент бүліктер мен төңкерістер елдің тұрақтылығын төмендеткеннен бері экономикалық құлдырау жағдайында. Президент Рене Гарсия Превал сайланғаннан бері күріш және басқа да дақылдардың өндірісі артып келеді. Департаменттегі ең ірі экономикалық апат – Клинтонның АҚШ-тан келетін күрішке салған төмен баж салығы, ол жергілікті экономиканы жойды. Бірақ, экономикалық әлеуеті зор және көп салаларда мүмкіндіктер бар.

Туризм

Сен-Марктан Монруиге дейінгі жағалау аймағы таңғажайып жағажайларымен және курорттық туризмге мүмкіндік беретін әлеуетімен белгілі. Ең әйгілі жағажайлардың ішінде Амани, Гросс-Рош, Декамерон, Мулен-сюр-Мер және тағы да басқалары бар. Гаити тарихына, бекіністеріне және Водуға бағытталған мәдени туризм де дамыған.

Ауыл шаруашылығы және балық шаруашылығы

Бұл аңғар Гаитидің азық-түлік қоймасы ретінде танымал. 1980 жылдарға дейін Гаити өзін-өзімен қамтамасыз ете алды. Көптеген отбасыларда шошқа, ешкі, мал, тауық және басқа да шаруашылық жануарлары бар.

Тау-кен өндірісі

Гонаив, әсіресе Седреннің тоқыраған кен орындарында, кен өндірісі үшін маңызды қызығушылық тудыратын жер.

Тұз өндіру

Гранде-Салине және Ансе-Руж гаити теңіз тұзы өндіруімен әйгілі.

Энергия

Гаитидегі ең ірі электр стансасы Артибонит өзенінің су ағынын реттеуге де пайдаланылады.

Денсаулық

Гаитидегі халық денсаулығы саяси тұрақсыздық пен табиғи апаттардың салдарынан қиын жағдайға түсті. Альберт Швейцер Гаити ауруханасы Гаитидің Десшапельс қаласында орналасқан. 1956 жылы құрылған ол, 2015 жылы 6 миллион долларлық бюджетпен Артибонайт аймағында аурухана және клиникалар арқылы денсаулық сақтау қызметтерін ұсынуға дейін дамыды. Құрылтайшысы доктор Ларри Меллоннан басқа, тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі - доктор Гарольд Мэй, FAMILY, Inc. (Әкелер мен аналар, балалар, қарттар және жастар) ұйымының негізін қалаушысы және президенті. Verrettes коммунасында FAMILY тұрақты дамуды ілгерілетуге бағытталған жұмыстар жүргізеді. Сонымен қатар, АҚШ-тың Таскги университеті FAMILY ұйымымен бірлесіп, Гаитиде FAMILY Tuskegee институтын құрды, ол орман шаруашылығы, ауыл шаруашылығы және денсаулық сақтау салаларында академиялық және кәсіптік білім беруді дамытуға жәрдемдеседі. Басқа ірі ауруханалар: Сент-Марктегі Сент-Николас және Гонаивтегі Провиденс.

Мәдениет

Сонымен қатар, Гаитидегі қылышпен сайыс өнерінің (мачете қорғанының) орталығы болып табылады, дири а лало тағамымен танымал және көптеген отарлық бекіністерге ие.