Кіріспе

Ескі Пасадена, көбінесе Ескі қала Пасадена немесе жай ғана Ескі қала деп аталады, АҚШ-тың Калифорния штатындағы Пасадена қаласының алғашқы сауда орталығы болып табылады және бір уақыт құлдырағаннан кейін қайта жаңғыруды бастан өткерді. Ескі Пасадена ғылыми-зерттеу орталығы ретінде пайда болды, онда Калтех және Реактивті Жеткізу Лабораториясы сияқты ғылым мен зерттеу институттары, сондай-ақ Бекман Инструментс және Аэроджет сияқты компаниялар құрылды. Осы аймақтағы мұндай компаниялардың көп санына байланысты оған «Батыстың Афины» деген лақап ат берілді. Бұл аймақ сонымен қатар өнер орталығы болды, Энди Уорхолдың Батыс жағалауындағы мұражайдағы тұңғыш көрмесі және Марсель Дюшанның алғашқы ретроспективасы осы жерде, Пасадена өнер мұражайында (елдегі ең алғашқы заманауи өнер мұражайларының бірі, қазір Нортон Саймон мұражайы) өтті. Осыған дейін Пасадена әйелдер құқығы үшін күрескендер мен бейбітшілік жақтастарының қозғалыстарының және басқа да либералдық идеялардың орталығы болды. 1940 жылдардың соңына қарай қаланың орталық бөлігі арзан қонақ үйлер, нашақорлар жиналатын бастар және ломбардтармен толып кетті. Кейіннен ол хиппилердің сүйікті орнына айналды, онда әртүрлі дүкендер, ересектерге арналған кітап дүкендері мен массаж орталықтары ашылды. 1980 жылдардың соңында Ескі Пасаденада қалалық жаңару мен қайта құру кезеңі басталды.

Фейр-Оукс және Колорадо бульвары

Ескі Пасаденаның орталығы – Пасадена қаласының пошталық нөлдік координатасы, Фейр Оукс даңғылы (Солтүстік-Оңтүстік) және Колорадо бульвары (Шығыс-Батыс) өткелі. Бастапқы Индиана колониясының алғашқы кәсіпорындары ескі Пасаденада құрылды. Дж.Д. Холлингсворттың дүкені қалаға негізгі тауар жеткізуші және Лос-Анджелестен пошта келген кезде пошта бөлімі ретінде қызмет етті. Солтүстік-батыс бұрышында Барни Уильямсқа тиесілі ғимараттағы Гранд-отель орналасқан, онда Уильямс отбасы бірінші қабатта дүкен ашқан. Оңтүстік-батыс бұрышында (1 Фейр Оукс даңғылы) Уильямс Холл тұрды, ол да Уильямс отбасының меншігінде болды; бұл ғимарат 1902 жылы қайта жаңартылып, Додсворт ғимараты деп аталды, қазір Додсворт қонақ үйі орналасқан. Пасаденадағы масондардың алғашқы жиыны, кейіннен Пасадена масондық ложасы №272 болып танылған, 1883 жылдың 20 ақпанында өтті. Қазан айында кітапхана залында өткен келесі жиында, жаңадан сайланған шенеуніктер Уильямс Холлды тұрақты жиналыс орны етіп бекітуге шешім қабылдады. 1886 жылы ложаның басшысы болған сәулетші Х. Риджвей Колорадо бульвары ғимаратының жоғарғы қабатында қазіргі ложаның фасадына ұқсас әшекейлі қасбет тұрғызды. Ложа дамып, 1917 жылға қарай үш жеке ложа мен он төрт филиалдық ұйымды қамтыды. 1940 жылдардан 1970 жылдардың басына дейін Додсворт ғимаратында, ғимараттың төменгі бөлігіндегі тасқа жазылған масондық компас символы сақталған күйде, Гарри Стейнберг пен оның ұлы Альберт Филип Стейнбергке тиесілі бес қабатты жиһаз дүкені орналасқан; бұл тас қазір Пасадена масондық ғимаратының оңтүстік-батыс бұрышында, 200 С. Юклид даңғылында орналасқан.

Мектеп ғимараты

Бастапқы кездері Индиана колониясы Фейр-Окс даңғылының батысына қарай шамамен жарты мильдей жерде орналасқан Оранж-Гроув бульвары төңірегіндегі тыныш шаруа қожалық қауымдастығы болды. Фейр-Окс даңғылы, Колорадо бульварының оңтүстігінде, Бенджамин "Дон Бенито" Уилсонның сыйы – Фейр-Окс мектеп үйі жаңа мектеп орнына айналды. Балалардың қауіпсіздігіне алаңдаған қала әкелерінің кеңесі мектеп үйін қаланың дами бастаған орталығынан және оның қарбалас әрекетінен алысқа жылжытуға тырысты, бірақ Бенджамин Уилсон қайтыс болды, ал оның мүлігі сол аймақта әлі тұратын туыстарына өтті. Кеңес туыстардан мектепті балалардың игілігі үшін дереу көшіруге рұқсат сұрады, сондай-ақ жақын арада Олд Пасаденадан тыс жерде жаңа, жақсартылған мектеп салынатынын уәделеді. Фейр-Окс даңғылы, Колорадо бульвары, Реймонд даңғылы және Грин-стрит аралығындағы блок "мектеп блогы" деген атаумен сақталды. Мектептің кейінгі орналасқан жері туралы ешқандай жазба қалмаған, бірақ жаңа мектептің орналасқан жерін бірнеше тарихи деректерден анықтауға болады. Хирам Ридтің "Пасадена тарихы" (1895) кітабында мектеп үйі "Пошта ғимаратының солтүстік қабырғасына параллель сызықтан солтүстікке қарай 500 фут қашықтықтағы Реймондқа бірнеше фут шығысқа жылжытылды" делінген. 1895 жылы Пошта кеңсесі Канзас көшесінің (Грин-стрит) солтүстігіндегі Морган блогында орналасқан еді. Рид "қазір сол жерде әдемі жаңа ғимарат тұр" деп жалғастырады, бұл 1894 жылы мектеп үйінің орнына салынған Ван дер Ворт ғимаратына сілтеме. Соңында бұл ғимарат тұрғын үй ретінде пайдалану үшін алысқа жылжытылды, ал кейіннен Олд Пасаденадан тыс, Del Mar бульвары мен Мадре көшесінің қиылысында, шығысқа қарай 4,2 миль қашықтықта жаңа Уилсон мектебі салынды. Қазіргі Пасадена қалалық ауданы Рузвельт, Сан-Рафаэль және Маккинли бастауыш мектептерімен, Блэр және Маккинли орта мектептерімен, сондай-ақ Блэр халықаралық бакалавриат мектебімен қамтамасыз етіледі. Мараната орта мектебі – бұл аймақтағы христиандық білім беретін мекеме.

Жасыл қорған

Пасадена қаласының халқы 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында өскен сайын, Пасаденаның байлар үшін қысқы туристік орын ретіндегі ұлттық беделін қалыптастырған сәнді қонақ үйлер салынды. 1887 жылы Эдвард К. Вебстер 1929 Грин-стритте қонақ үй құрылысын бастады. Ол жұмысты аяқтай алмаған соң, аймаққа жаңа келген полковник Джордж Гилл Грин құрылысты өз қолына алып, 1888 жылы ашылған Грин қонақ үйін аяқтады. Грин Чикагодан батысқа көшіп, Алтаденада тұратын белгілі баспагер Эндрю МакНаллидің досы болды. МакНалли Гринді осы жаңа қауымдастықта өзімен бірге болуға шақырды. Грин мен МакНалли қысқа ғұмырлы Алтадена темір жолына көп инвестиция жасады, бұл оларға жеке тұрғын үйлерінің жанында жеке кешендерді қамтамасыз етті, және Грин жаңа қонақ үйінің құрылыс алаңына күнделікті осы темір жолмен баратын. Грин мен Эндрю МакНалли Марипоза көшесінде, Лейк-авенюдің батысындағы көршілер болды. МакНаллидің үйі әлі де тұр, ал ескі Грин ат қорасы тұрғын үй ретінде пайдаланылуда және Грин үйі орналасқан Альтадена кітапханасының артқы тұрақ орынынан көрінеді. Жаңа Грин қонақ үйі – 6 қабаттан тұратын ғимарат, ол Оңтүстік Реймондтағы Орталық саябаққа қарап тұрды, алғашқы Виктория стиліндегі Пасадена теміржол станциясының солтүстігінде, Чикаго мен Лос-Анджелес арасындағы пойыздар тоқтаған жерде орналасқан. Бұл станция қазіргі станциямен, Оңтүстік-Батыс стилінде салынған станциямен ауыстырылды. 1898 жылы Грин Реймондтың қарсы бетінде, Жерорта теңізі стиліндегі сәнді қонақ үй салды. Біріншісі қосымша деп аталды, ал екіншісі АҚШ-тың шығысындағы ең белгілі өнеркәсіптік магнаттардың кейбірі үшін қысқы үйге айналды. Екі ғимарат Реймонд арқылы салынған көпірмен және оның астынан өтетін туннельмен байланыстырылды. Пойызбен келген қонақтар ғимараттың екінші қабатына көтеріліп, көпірмен трамваймен өтетін. Олар негізгі ғимараттағы люкс бөлмелеріне барып, жүктері туннель арқылы жеткізілетін. Қонақтарға қызмет көрсетушілердің көптеген қызметшілері мен үй шаруашылығы қызметкерлері жақын жердегі ғимараттарда тұруға мәжбүр болды. 1902 жылы қонақ үйге жаңа қанат салынды, ол Канзас (қазіргі Грин) көшесі бойымен П.Г. Вустер блогына дейін созылды, онда Труп университеті (Калтехтің алдағысы) орналасқан. 1924 жылы қонақ үй тұрғын үйлерге айналдырылды. Бастапқы ғимарат (қосымша) бірінші қабатына дейін бұзылды. Сол алғашқы қонақ үйден Реймонд пен Грин бұрышындағы портик ғана қалды. Қазіргі уақытта ғимаратқа "Статс Флорал Саплай" компаниясы иелік етеді. 1970 жылы АҚШ үкіметінің Тұрғын үй және қала құрылысы департаменті 1902 жылғы қанатты сатып алып, ғимараттарды Грин қонақ үйі (Грин-де) және Реймондтағы Касл Грин болып бөлісті.

Басқа да өзгерістер

1887 жылы Чикаго жерінің спекулянты Морган округтік түрмеге жақын жерде үш қабатты ғимарат салды. 1895 жылы Джон Вудбери өзі үшін шағын кеңсе ғимаратын салдырып, оны Джаред С. Торранспен бірге пайдаланды. Бұл ғимарат 1902 жылы Marsh Block ғимаратымен ауыстырылды, ол Морганның оңтүстігіндегі Реймонд және Канзас көшелерінің бұрышындағы барлық учаскені алып жатты. 1894 жылы Ван дер Ворт 32 S. Реймонд мекенжайында әлі күнге дейін өз атын сақтап келе жатқан ғимаратты салды. 1889 жылы Роберт Маккомбер Реймонд және Канзас көшелерінің солтүстік-батыс бұрышында Маккомбер блогын салды. 1906 жылы Брэйли велосипед өндіретін ғимаратты салды, ол кейін Олдсмобиль дилерлік орталығына айналды. 1887 жылы Дейтон көшесінің солтүстік-батыс бұрышында, 107 South Fair Oaks мекенжайында үш қабатты, қызыл кірпіштен салынған, виктория стиліндегі, шығыңқы терезелері мен мұнарасы бар ғимарат салынды. Ол "Doty Block" деп аталды және дилижанстардың көрмесі орналасқан. Кейінірек ол жапон-американдық қауымға қызмет көрсеткен "Микадо" қонақ үйіне айналды. Бұл ғимарат Пасадена және Лос-Анджелес темір жолының жүк депосына айналды, кейін ол Тынық мұхиты электр темір жолының бір бөлігі болды. Оңтүстік қабырғасындағы екінші қабат терезелерінің үстіндегі "Пасадена және Лос-Анджелес" деген әлсіз әріптер, сол қызметті жарнамалаған, бүгінге дейін көрініп тұр. 1900-жылдардан 1940-жылдарға дейін Пасаденаның орталық бөлігі қала халқының үнемі өсуіне байланысты қарқынды өзгерістерге ұшырады. 1930-жылдардағы Ұлы депрессияға қарамастан, Пасаденаның орталық бөлігі дамуын жалғастырды. Оның қонақ үйлері өнеркәсіптік, өндірістік және зерттеу кеңселерге айналдырылды. Пасаденаның туристік орталықтан өнеркәсіптік аймаққа айналуы ауданның одан әрі кеңеюіне және өсуіне мүмкіндік берді. 1940-жылдары Перси Кларк пен оның ұлдары Перси кіші, Роберт және Литтлтон бұл ғимаратты сатып алып басқарғанда, ол Пасаденаның алғашқы афроамерикандық қонақ үйі - Карвер қонақ үйіне айналды. Сірәсінде, онда алғаш Onyx Club, кейін Cobra Club деп аталған танымал джаз клубы орналасқан. 1970 жылы қонақ үй сатылып, ғимарат суретшілер мен өнер иелерінің студиясына айналдырылды. Келесі он бес жыл ішінде жүздеген суретшілер, музыканттар, жазушылар, бишілер және кинорежиссерлер Карвер қонақ үйінде орын жалдады. Бұл ғимарат осы кезеңде Дэнни мен Дениз Шарп басқарған Джон Булл ағылшын пабымен және солтүстік қабырғасындағы Пауль Вазинк салған "Менің халқым – шөл халқы", – деп Т.Е. Лоуренс асық жегенде айтқан сөзімен безендірілген қабырғалық суретімен танымал болды. Үшінші қабаттағы би залында және ғимараттың басқа бөліктерінде бірнеше көрмелер өткізілді. 1985 жылы суретшілер шығарылып, ғимарат жабылды. 1987 жылғы Уиттиер Нарроус жер сілкінісі Карвердің солтүстігіндегі ғимараттың құлауына себеп болды, сондай-ақ солтүстік қабырғасының жоғарғы бөлігіндегі кірпіштердің үлкен бөлігі құлап, Вазинк салған Т.Е. Лоуренс суретінің бір бөлігін жойды. Жер сілкінісінен кейін солтүстік қабырға қайтадан кірпішпен қапталды, ғимарат жөнделіп, ескі Пасаденаны қайта жаңарту аясында жер сілкінісіне төтеп беруге жабдықталды. Робертсон Моторс Грин-Отельдің оңтүстігіне автозауыт салды, қазір оны Fishbeck Furnishings иеленеді. 1911 жылы қалалық әкімдік Юнион көшесі мен Фейр Оукс даңғылындағы ғимаратқа көшті. Содан бері қалалық әкімдік бірнеше рет көшірілді, ал бұл ғимарат жоғалып, 2003 жылы қазіргі Container Store деп аталатын шамамен сол ғимаратпен ауыстырылды. Калифорния Ұлттық гвардиясы "Раймонд" арматурасын салу алдында ескі Пасаденадағы бірнеше ғимаратты пайдаланды. Холлидегі ескі кірпіш ғимарат қарттар орталығының қарама-қарсы жағында Ұлттық гвардияның автокөлік қоймасы болды. 1929 жылы Колорадо көшесі (қазір Колорадо бульвары) солтүстік жағынан кеңейтілді, көптеген әсем виктория стиліндегі қасбеттер бұзылып, арзан және заманауи қасбеттермен ауыстырылды. Нәтижесінде Колорадо көшесі 14 футқа кеңейді. 1929 жылы Канзас көшесі кеңейтіліп, Грин-стрит деп аталды. Юнион және Холли көшелері Оранж Гроув бульвары мен Колорадо бульварының маңындағы мүсін мен тудан қалалық әкімдікке (1933) апаратын қала қақпасының бөлігі болды. Жоспардың барлығы іске аспаса да, көшелер салынды.

Тарихи аудан

1970 жылдары Пасадена қаласының орталық бөлігі құлдырау кезеңін басынан өткергендіктен, қала аймақтың жағдайын жақсарту мақсатында Орталық ауданды жақсарту жоспарын қабылдады. 1980 жылы Тарихи Ескі Пасадена ауданы Пасадена қалалық хартасының тарихи ауданы ретінде бекітілді. Оның шекаралары былай анықталды: солтүстік шекарасы – Фейр Оукс даңғылынан Арройо Парквейге дейінгі Холли көшесі; шығыс шекарасы – Грин-стритке дейінгі Арройо Парквей, одан батысқа қарай жарты блокқа жылжып, ескі Санта-Фе теміржолының бойына дейін; оңтүстікке қарай жалғасып, Ескі теміржол станциясы мен Орталық саябақты қамтиды, содан кейін Фейр Оукс даңғылымен Де Лейси көшесіне дейін, одан батысқа қарай Пасадена даңғылына дейін; батыс шекарасы – Юнион көшесіне дейінгі Пасадена даңғылы, Фейр Оукс даңғылына дейін және Холли көшесіне дейін. Бұл харта Пасаденаның ең көне бөлігін қайта жандандыру мақсатында құрылды. Бұл бөлік толығымен тасталып кетпегенмен, уақыт өте келе құлдырап, экономикалық және коммерциялық жағынан тоқырап қалған еді. Осы харта аясында бақыланатын қайта құру жүзеге асырылды, сондай-ақ талапкер инвесторларға федералды салық жеңілдіктері ұсынылды. Қатаң талаптарға сәйкес, ғимараттар ескі бояудан тазартылып, ертедегі кірпіш қабырғалар ашыққа шығарылды. Барлық жөндеу және қайта құру жұмыстарын қалалық комиссия қадағалап, материалдардың, түстердің және стильдердің таңдалуын бақылады. Көбінесе таңдалған стильдер 1925-1940 жылдар аралығындағы дәуірді бейнелейтін болды. Ескі Пасадена тарихи ауданы 1983 жылы Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді.

Қазіргі ескі Пасадена

1950 жылдары бизнес Пасаденаның орталық бөлігінен шыға бастағанда, аймақ төмендеу кезеңіне енді. Ғимараттар тасталып, қирап қалғандықтан бұл аймақ "Скид Роу" деп атала бастады. Ақша құйылуының арқасында жеке меншіктерді дамытуға, көшелерді жақсартуға және жаңа ғимараттар салуға, мысалы, қосымша тұрақтар мен сауда орталықтарына мүмкіндік туды. Дегенмен, бұл қаржының бәрі жаңа ғимараттарға жұмсалған жоқ, ескі құрылыстар да жаңартылды. Бар болған ғимараттар ескі Пасаденаның орталық бөлігін қайта жаңарту мақсатымен қайта құрылды. Жаңару жоспарлары аяқталғаннан кейін Пасаденаның орталық бөлігі үздіксіз өсу кезеңіне енді. Шиглинің сөзіне сүйенсек, Пасадена Калифорния үшін "ақылды өсудің" үлгісіне айналды. Александр Кальдер, Аптон Синклер, Л. Рон Хаббард, Джек Парсонс, Альберт Эйнштейн, Бобби Фишер және Дэвид Ли Рот.