Кіріспе

Сан-Франциско, Калифорниядағы монументалды құрылым, Марина ауданындағы ғимарат.

Көркем өнер сарайы – Сан-Франциско қаласының Марина ауданында орналасқан монументалды құрылым. Ол бастапқыда 1915 жылғы Панама-Тынық мұхиты халықаралық көрмесі үшін өнер туындыларын көрсету мақсатымен салынған. Ғимарат бетон мен болаттан тұрғызылған және өртке төзімді деп есептелген. Ротондадағы металл тақтада көрсетілгендей, ол 1964 және 1967 жылдар аралығында MacDonald & Kahn компаниясының жергілікті басқарушысы Б. Ф. Модглиннің басшылығымен қайта жаңартылған. 1973 және 1974 жылдары бағаналы пилонды құрылымдар қосылған. Ежелгі Римнің уақыт өте келе құлап бара жатқан қираған орындарын еске түсіру мақсатымен салынған бұл ғимарат 2009 жылдың басында лагуналар мен жаяу жолдарының жаңартылуымен және сейсмикалық нығайту жұмыстарының аяқталуымен жаңа деңгейге көтерілді.

Тарих

Панама Тынық мұхиты көрмесінің ортасында орналасқан он сарайдың бірі – Көркем өнер сарайы. Көрмеге сонымен қатар Білім, Liberal Arts, Manufactures, Әртүрлі өнеркәсіптер, Ауыл шаруашылығы, Азық-түлік өнімдері, Көлік, Тау-кен және металлургия, Машиналар сарайының көрме залы да кірді. Көркем өнер сарайын Бернард Мэйббек жобалаған. Оған көрмеге келгендер көпшілікке толы алаңдарды аралап, ротонда артындағы ғимаратта көрсетілген суреттер мен мүсіндерді тамашалай алатын тыныш аймақ ретінде қызмет ететін ғимарат құру тапсырылды (әсіресе Пиранезидің Римдегі Минерва Медика ғибадатханасының қираған қалдықтарының гравюрасы), сондай-ақ Бёклиннің «Өлілер аралы» символизмдік картинасынан шабыт алды. Көрменің көп бөлігі аяқталған соң бұзылса да, сарай өте жақсы көрілгендіктен, Фейб Апперсон Хёрст құрған Сарайды сақтау лигасы көрме әлі жалғасып жатқанда құрылды. Бір кезде сарайда үздіксіз өнер көрмесі өтті, ал Ұлы депрессия кезінде W. P. A. суретшілеріне ротонда төбесіндегі тозығы жеткен Роберт Ридтің қабырғалық суреттерін жаңару тапсырылды. 1934 жылдан 1942 жылға дейін көрме залында он сегіз жарықтандырылған теннис корты болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол әскерилерге жүк көліктері мен джиптерді сақтау үшін берілді. Соғыс аяқталғаннан кейін Сан-Францискода Біріккен Ұлттар Ұйымы құрылғанда, әлемдік мемлекет қайраткерлері пайдаланған лимузиндер сол жердегі автопарктен алынды. 1947 жылдан бастап зал әртүрлі мақсаттарда қолданылды: қалалық саябақ департаментінің қоймасы, телефон кітапшаларын тарату орталығы, тулар мен шатырларды сақтау қоймасы және тіпті уақытша өрт сөндіру бас штабы. Сарай бұзудан құтылғанымен, оның құрылымы берік болмады. Бастапқыда тек көрмеге дейін тұру үшін жоспарланғандықтан, колоннада мен ротонда берік материалдардан салынбаған, сондықтан ағаштан жасалып, содан кейін гипс пен арпа талшықтарынан жасалған қоспамен жабылған. Салынысы мен вандализм салдарынан 1950 жылдары имитациялық қираған үйінді нағыз қираған күйге жетті. 1964 жылы бастапқы сарай толығымен бұзылды, тек көрме залының болат конструкциясы ғана қалды. Ғимараттар 1974 жылға дейін қайта жаңартылды. 2003 жылы Сан-Франциско қаласы және Мэйбэк қоры сарайды қалпына келтіру үшін мемлекеттік-жеке серіктестік құрды. 2010 жылға дейін күмбез, ротонда, колоннадалар және лагуна қалпына келтіріліп, сейсмикалық тұрғыдан нығайтылды. 2013 жылдың қаңтарында Exploratorium Эмбаркадероға көшуге дайындықпен жабылды. 1992 және 1996 жылдары танымал американдық ойын-шоуы «Wheel of Fortune» қараша айында эфирге шығу үшін сарайда түсірілімдер жүргізді. 2020 жылдың сәуір айында коронавирус пандемиясы кезінде Көркем өнер сарайын 162 қаңғыбасқа уақытша баспана ретінде айналдыру жоспары жарияланды.

Дизайн

Кішкентай жасанды лагунаның айналасына салынған Көркемсурет сарайы, су жағасында орналасқан орталық ротонданың айналасындағы кең, 1100 футтық (335 м) перголадан тұрады. Лагуна Еуропадағы классикалық стильдегі орталарда кездесетіндей су көлемін жасау мақсатымен салынды, онда су беті әсем ғимараттарды шағылыстырып, оларды алыстан тамашалауға мүмкіндік береді. Бруно Циммнің ротонда антаблетурасындағы үш қайталама панелі грек мәдениетін символдайтын "Сұлулық үшін күрес" бейнесін көрсетеді. Ал Ульрик Эллерхусен бағаналардың үстіне жылап тұрған әйелдердің мүсіндерін, сондай-ақ Ойлау, Таңғалу және Медитацияны бейнелейтін мүсіндік фриздер мен аллегориялық тұлғаларды жасады. Сарай ротондасының ішкі күмбезінде сегіз үлкен ойық бар, олар бастапқыда Роберт Ридтің қабырғалық суреттерін қамтыды. Төрт сурет өнердің тууы мен дамуын, "жерге берілгендігін, өркендеуін және адам ақылымен қабылдануын", ал қалған төрт сурет Калифорнияның төрт "алтынын" (мақ, цитрус жемістері, металл алтыны және бидай) бейнелейді.

Танымал мәдениетте

Көркемсурет сарайы Vertigo (1958), Time After Time (1979), Bicentennial Man (1999), The Room (2003) және Twisted (2004) сияқты фильмдерде көрсетілген. Сонымен қатар, ол "Со мен балта өлтірушіге үйлендім" (1993) және "Тас" (1996) фильмдерінің түсірілімдеріне фон болған. Бұған қоса, сарай "Менің атым - Хан" (2010) және "Вараннам Айирам" (2008) үнді фильмдерінде де пайда болған. Ол Mission: Impossible сериалының 7-маусымының 2-бөлімінде және Mannix сериалының 8-маусымының 7-бөлімінде де кездеседі. "Тәңірлер ойыны" сериалының 1-маусымының 9-бөлімінде Бейлордың Септінің суретіне енгізілген. Lucasfilm штаб-пәтері Көркемсурет сарайының жанында салынды, ол 1999 жылғы "Жұлдыздық соғыстар: I эпизод – Шабуылды көре алмағандар" фильміндегі Набу планетасының Тед қаласына өте ұқсас. 2000-жылдары Диснейдің Калифорниялық Әңгімелесуіне Анахаймде Көркемсурет сарайының ротондасының кішірейтілген көшірмесі салынды, ол Калифорния тарихы туралы "Алтын армандар" фильмін көрсететін кинотеатрдың кіреберісі болды. Атракцион 2008 жылдың 7 қыркүйегінде жабылды және 2009 жылы "Кішкентай теңіз қызы ~ Ариэльдің теңіз астындағы оқиғасы" аттракционына орын беру үшін бұзылды. Ротонданың кіреберісі сақталды, бірақ қайта боялды және енді аттракционға кіреберіс ретінде қызмет етеді.