Кіріспе

Еуропалық Одақ құқығындағы қағида

Еуропалық Одақ құқығында тікелей әсер – бұл қағида, егер дұрыс қалыптастырылса, Еуропалық Одақ заңдары жеке тұлғаларға құқықтар бере алады, оларды Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттерінің соттары мойындауға және орындауға міндетті. Тікелей әсер ЕО шарттарының ешқайсысында нақты айтылмаған. Тікелей әсер принципі алғаш рет Еуропалық Одақ Соты (ЕОС) Van Gend en Loos v. Nederlandse Administratie der Belastingen ісінде белгіленді. Кейіннен шарттардың баптарына қолданылуы жеңілдетілді және ЕОС бұл қағиданы кеңейтіп, оны Еуропалық Одақ заңнамасының барлық түрлеріне, оның ішінде ең маңыздысы – регламенттерге, ал кейбір жағдайларда директиваларға қолдануға болатынын анықтады. ЕОС тікелей әсер доктринасын алғаш рет Van Gend en Loos ісінде жариялады.

Егер бұл критерийлер орындалса, онда аталған құқық немесе құқықтар ұлттық соттарда қорғала алады. Кез келген шараның критерийлерге сай келуі немесе келмеуі Еуропалық Одақ соты анықтайтын ЕО құқығының мәселесі болып табылады.

Тікелей әсер ететін сорттар

Van Gend en Loos ісінде Еуропалық сот тікелей әсердің екі түрі бар екенін шешті: тік тікелей әсер және көлденең тікелей әсер, бұл айырмашылық құқық қолданылуы тиіс тұлға немесе ұйымға байланысты. Тік тікелей әсер ЕО құқығы мен ұлттық құқық арасындағы қарым-қатынасқа қатысты – атап айтқанда, мемлекеттің ЕО құқығын сақтау және оған сәйкес болу міндеті, соның арқасында азаматтар мемлекетке немесе мемлекеттік органдарға қарсы іс-қимылдарда оған сүйене алады; Foster v. British Gas plc ісінде анықталған «мемлекеттің эманациясы». Көлденең тікелей әсер жеке тұлғалардың (компаниялар да оның ішінде) арасындағы қарым-қатынасқа қатысты. Егер ЕО құқығының белгілі бір ережесі көлденең тікелей әсерге ие болса, онда азаматтар бір-біріне қарсы іс-қимыл кезінде оған сүйене алады. Бұл азаматтың ұлттық сотта басқа азаматқа қарсы ЕО құқығының бір ережесін қолдануға мүмкіндігі бар екенін көрсетеді. Бұл міндеттемелер азаматтарға құқықтар береді немесе оларға жүктеледі. Егер нақты құқық берілсе, регламент тік және көлденең тікелей әсерге ие болуы мүмкін. Барлық регламенттер тікелей әсер етеді.

Шешімдер

Шешімдер оларға тікелей жолданған барлық тараптарға қатысты тікелей күшіне енеді, өйткені ЕОСТ 288-бабында (бұрынғы ЕОСТ 249-бабы) олар "тікелей жолданған тараптар үшін толыққанды міндетті" деп көрсетілген.

Директивтер

Директивалардың тікелей әсері туралы маңызды сот шешімдері – Van Duyn v Home Office, онда директивалардың тікелей вертикальді әсері белгіленді, және Marshall v Southampton Health Authority, онда іске асырылмаған директиваларға қатысты көлденең тікелей әсердің жоқтығы анықталды. Директивалардың көлденең тікелей әсері – даулы мәселе. Көптеген бас прокурорлар көлденең тікелей әсерді орнату қажеттігін қолдады. Алайда, ЕОК жеке тұлғаларға қарсы іске асырылмаған директиваларды қолдануға жалпы құқық беру үшін Маршалл ісіндегі сот практикасын өзгертуге қарсы тұрды. Бірқатар істерде ЕОК көлденең тікелей әсерге тыйым салу шеңберін шектеу және директивалардың тиімділігін барынша қамтамасыз ету шараларын белгіледі. Foster v British Gas ісі соттың директиваның құқықтарын жеке тұлғаларға беруге дайын екенін көрсетеді. Бұл істе сот кез келген мемлекеттік орган, мемлекеттік компания немесе мемлекеттік секторда жұмыс істейтін компанияны вертикальді тікелей әсерді іске асыру мақсатында мемлекеттік орган деп қарастыруға болатынын айтты, бірақ істің тар мағынасында көлденең тікелей әсерді қажет етуге болады. Бұл Van Colson ісінде көрсетілді, онда сот қолданыстағы ұлттық заңға директиваны «оқып түсіну» практикасын енгізді, тіпті ол заңның бөлігі болмаса да, директиваның әсерін іске асыру үшін. Бұл практиканы көрсететін тағы бір сот шешімі – Francovich v Italy, онда жеке тұлға директиваны іске асырмағаны үшін үкіметке шағымдануға және осыған байланысты сотта құқығын жоғалтуына болады. Grad v Finanzamt Traunstein ісінде, ҚҚС-қа қатысты істе, ЕОК шешімнің тікелей әсерлі болуы мүмкін екенін шешті, өйткені ол белгілі бір нәтижеге жету міндетін жүктеді. ЕОК-тің Becker ісінде, тағы бір ҚҚС-қа қатысты істе, «егер директиваның ережелері шартты емес және жеткілікті дәл болса, онда белгіленген мерзімде қабылданбаған іске асыру шаралары болмаған жағдайда, бұл ережелер директиваға қайшы келетін ұлттық ережелерге қарсы немесе егер ережелерде жеке тұлғалардың мемлекетке қарсы қолдана алатын құқықтары айқындалса, қолданылуы мүмкін» делінген. Алайда, Pubblico Ministero v. Ratti ісінде директиваны іске асыру мерзімі аяқталмаса, ол тікелей әсер ете алмайды деп шешілді. Директивалар тек белгіленген мерзімнен кейін тікелей күшке енеді, бұл мерзімге дейін Мүше мемлекет оны іске асыруы керек еді. Сонымен қатар, Мүше мемлекет қажетті заңнаманы енгізген, бірақ оны бұрыс енгізген жағдайда, директива әлі де тікелей әсерлі болуы мүмкін, мысалы, Verbond van Nederlandse Ondernemingen (VNO) ісінде. Шарт ережелері мен регламенттерден өзгеше, директивалар көлденең әсер ете алмайды (басқа жеке тұлғаға немесе компанияға қарсы), өйткені бұл заңдылық және құқықтық нақтылық принциптеріне қайшы келеді (Marshall v Southampton Health Authority). Сонымен қатар, CIA Security және Unilever Italia SpA v Central Food SpA ісінде ЕОК жеке тұлғаға басқа жеке тұлғаға қарсы хабарлама беру туралы директиваны қолдануға рұқсат берді. Академиялық пікірлерде бұл жағдайлар көбінесе жеке тұлғаларға қатысты директивалардың «қосымша әсерлері» ретінде қарастырылады, толыққанды көлденең тікелей әсерге қарсы. Алайда, «қосымша әсерлер» мен «көлденең тікелей әсерлер» арасындағы нақты айырмашылықты анықтау қиын болып шықты. Соңғы сот практикасы мен пікірлерге сәйкес, егер бұл дауды тікелей реттейтін нормаларға әсер етпесе, жеке тұлғаға қарсы директиваны қолдануға болады.

Процессуалдық құқыққа тікелей әсер ету

Комет пен Продукцшап ісі бойынша Еуропалық Әділет соты, әдетте, әр мүше мемлекеттің процессуалдық ережелері Еуроодақ құқығына қатысты істерге қолданылатынын белгіледі. Дегенмен, екі негізгі қағида сақталуы тиіс: "эквиваленттілік" (Еуроодақ істерінің рәсімі, ішкі істердің рәсімімен бірдей болуы керек) және "тиімділік" (рәсім заңды функционалды түрде күшсіз қылмауы керек).