Кіріспе

1862 жылы Америка азамат соғысының шайқасы, Кентуккидегі 1862 жылғы шайқас.

Перривилл шайқасы, сондай-ақ Чаплин таулары шайқасы деп те аталады, 1862 жылдың 8 қазанында Кентукки штатының Перривилл қаласының батысындағы Чаплин тауларында, Америка азамат соғысы кезінде Конфедерацияның Heartland науқанының (Кентукки кампаниясы) шеңінде болды. Конфедерация генералы Брэкстон Брэггтің Миссисипи армиясы генерал-майор Дон Карлос Бьюэллдің Одақ армиясының бір корпусына қарсы алғашқыда тактикалық жеңіске жетті. Бұл шайқас стратегиялық Одақ жеңісі деп есептеледі, кейде «Кентукки үшін шайқас» деп аталады, себебі Брэгг одан кейін көп ұзамай Теннессиге қайтарылды. Одақ соғыстың соңына дейін Кентуккидің маңызды шекаралық штатын бақылауда ұстады. 7 қазанда Брэггті қуып жеткен Бьюэлл әскері үш колоннамен Перривиллдің шағын қиылысқа жиналды. Одақ әскерлері алғашқыда Спрингфилд Пайк жолында Конфедерация кавалериясымен шайқасты, содан кейін Питерс-Хиллде Конфедерация әскерлері келгенде шайқас жалпыланды. Екі тарап та таза суға зор қажеттілік сезінді. Келесі күні таңертең Питерс-Хилл маңында шайқас қайта басталды, Одақ дивизиясы жоғары көтеріліп, Конфедерация шебінің алдында тоқтады. Түстен кейін Конфедерация дивизиясы Одақтың сол қанатына – генерал-майор Александр М. МакКуктың I корпусына шабуыл жасап, оны кері шегінуге мәжбүр етті. Конфедерацияның тағы бірнеше дивизиялары шайқасқа қосылғанда, Одақ шебі қарсы тұрып, қарсы шабуыл жасады, бірақ ақырында бірнеше бөлімдер жеңіліске ұшырады. Бьюэлл, шайқас орнынан бірнеше шақырым қашықтықта болғандықтан, ірі шайқас жүріп жатқанын білмеді және кешке дейін майданға қосымша күш жібермеді. Сол қанаттағы Одақ әскерлері екі бригадамен күшейтіліп, шебін тұрақтандырды, ал Конфедерация шабуылы тоқтады. Кейін үш Конфедерация полкі Спрингфилд Пайк бойындағы Одақ дивизиясына шабуыл жасады, бірақ олар кері қайтарылып, Перривиллге қайта шегінді. Одақ әскерлері оларды қуып жетіп, қараңғыға дейін көшелерде шайқас жүрді. Осы кезде Одақтың қосымша күштері Конфедерацияның сол қанатына қауіп төндірді. Брэгг, жеткіліксіз әскер мен жабдыққа ие болғандықтан, түнде шегінді және Камберленд Gap арқылы Шығыс Теннессиге Конфедерацияның шегінуін жалғастырды.

1862 жылғы Кентуккидегі науқан

Оңтүстік штаттар Теннесси мен Вирджинияның, ал солтүстік штаттар Иллинойс, Индиана және Огайоның арасында орналасқан Кентукки штаты, өзінің орталық орналасуы мен маңызды өзендерді, әсіресе Огайоны бақылау мүмкіндігі болғандықтан, қақтығыстың екі тарапы үшін де қымбат болды. 1861 жылдың қыркүйегінде Кентуккиде туған президент Авраам Линкольн жеке хатында: «Менің ойымша, Кентуккиді жоғалту – бүкіл ойынды жоғалтуға жақын», – деп жазды. Соғыстың басында штат ішіндегі қарама-қарсы саяси күштер бақылау үшін күресті, ал штат заң шығарушы органы одақ пен конфедерация әскерлерін кіргізбеу үшін ресми бейтараптық жариялады. Бұл бейтараптық 1861 жылдың 3 қыркүйегінде конфедерацияның генерал-майоры Леонидас Полк төменгі Миссисипиді бақылаудың кілті саналған Колумбусты басып алған кезде алғаш рет бұзылды. Екі күннен кейін одақтың бригадалық генералы Улисс Грант Падуканы басып алды. Осыдан кейін жарияланған бейтараптық мәнсіз болды. Штат ешқашан одақтан шықпаса да, заң шығарушы орган мүшелері болған конфедерацияға жақын адамдар 1861 жылдың қарашасында Боулинг Гринде уақытша конфедерация астанасын құрды. Ол штат ішінде маңызды билікке ие болған жоқ. Конфедерация штаттары Кентуккиді мойындады және конфедерация туына штатты бейнелейтін жұлдыз қосты. 6-7 сәуірдегі Шило шайқасынан кейін жеңілген конфедерация армиясы генерал-майор Пьер Г.Т. Борегардтың басшылығымен Коринфке қайтарылды, одақтың біріккен күштері – Грант, Бьюэлл және Джон Поптың әскерлері генерал-майор Генри Халлек басшылығымен оларды өте баяу қуды. Халлек 100 000 адамын басқарса, Борегардтың саны одан кем болғанымен, Питтсбург жерінен 29 мамырда конфедераттар тастап кеткен Коринфке дейін 20 мильдік қашықтықты жүруге 51 күн кетті. Конфедерация президенті Джефферсон Дэвис Борегардтың кері шегінуіне наразы болып, оны қолбасшылықтан алып тастады және Брэкстон Брэггке армияны берді, ол оны Теннесси армиясы деп атады. Брэгг маусымның көп бөлігін Миссисипи штатының Тупело қаласында армияны қайта ұйымдастырумен және жаттығулармен өткізді. Одақтың әскерлері оған назар аудармады, ал Теннессидегі соғыс жаз айларында тоқтап қалды. Гранттың Теннесси армиясы батыс Теннесси мен солтүстік Миссисипиге шашырап кетті, ал Бьюэллдің Огайо армиясы Чаттанугаға қарай өте баяу жылжыды, көп уақытын теміржол желілерін қайта құруға жұмсады. Галлек көктемнен бастап Батыстағы одақтың соғыс күштеріне жалпы қолбасшылық етіп келгенімен, шілдеде оны Вашингтонға шақырып, армияның бас генералы етіп тағайындады, Грант пен Бьюэллді өздерінің жеке тәуелсіз басшылықтарында қалдырды. Попты Вирджиниядағы одақтың соғыс күштерін басқаруға шақырды, ал оның бұрынғы армиясы Гранттың армиясына қосылып, Уильям Роускранстың басшылығына берілді. Кентуккиге шабуыл жасау туралы бастама көбінесе конфедерацияның генерал-майоры Эдмунд Кирби Смиттен, Шығыс Теннесси департаментінің қолбасшысынан келді. Ол бұл науқанға жабдықтар алуға, жаңа сарбаздарды жинауға, Теннессиден одақтың әскерлерін бұрып жіберуге және Кентуккиді конфедерация үшін бағындыруға мүмкіндік береді деп сенді. 1862 жылдың шілдесінде полковник Джон Хант Морган штатта сәтті шабуылдық рейдін жүргізді, Бьюэлл департаментінің артқы аймақтарына терең еніп кетті. Рейд Бьюэллдің командасында және Вашингтонда үлкен алаңдаушылық туғызды. Рейд кезінде Морган мен оның әскерлерін көптеген тұрғындар құттықтады және қолдады. Ол шабуыл кезінде 900 сарбаздан тұратын күштеріне 300 Кентукки еріктісін қосты. Ол Кирби Смиттен: «Барлық елді бағындыруға болады, және сізге бірден 25 000 немесе 30 000 адам қосылады», – деп уәде берді. Брэгг Миссисипидегі Коринфті қайтарып алу немесе Орта Теннесси арқылы Бьюэллдің армиясына қарсы шабуыл жасау сияқты әртүрлі нұсқаларды қарастырды. Ақырында ол Кирби Смиттен күш сұрауын тыңдап, оған қосылу үшін Миссисипи армиясын ауыстыруға шешім қабылдады. Ол 30 000 жаяу әскерді Миссисипи штатының Тупело қаласынан Мобил мен Монтгомери арқылы Чаттанугаға дейін теміржолмен тасыды. Жабдықтар арбалары, атты әскер және артиллерия өз күшімен Рим, Грузия арқылы жер арқылы жылжыды. Брэгг театрдың аға генералы болғанымен, конфедерация президенті Джефферсон Дэвис Кирби Смиттің Шығыс Теннесси департаментін Ричмондқа тікелей есеп беретін тәуелсіз басқару ретінде құрды. Бұл шешім Брэггке науқан кезінде қиындықтар туғызды. Смит пен Брэгг 31 шілдеде Чаттанугада кездесіп, науқанға жоспар жасады: жаңа құрылған Кентукки армиясы, Брэггтің екі бригадасын және шамамен 21 000 сарбазды қамтитын, Кирби Смит басшылығымен Кентуккиге Кламберленд Гепінің одақтық қорғаушыларын талқандау үшін солтүстікке қарай жорықтайды. (Брэггтің армиясы ұзақ сапардан шаршап, дереу шабуылға түсуге шамасы жетпеді.) Смит қайта оралып Брэггке қосылады, ал олардың біріккен күштері Бьюэллдің артқы жағына шабуыл жасап, оның жабдықталған жолдарын қорғау үшін шайқасқа мәжбүр етеді. Улисс Грант Бьюэллге солтүстік Миссисипиден күш жіберуге тырысса, генерал-майорлар Стерлинг Прайс пен Эрл Ван Дорнның екі кішкентай армиясы оны тоқтатып қалады. Бірдеңе болып жатқанының алғашқы белгісі 1862 жылдың соңында полковник Фил Шеридан, Теннесси армиясындағы атты бригаданың (екі полк) командирі, конфедераттар Тупелодағы лагерьлерін тастап, Чаттанугаға қарай жылжып бара жатқанын анықтау үшін барлау миссиясына шықты, ал Стерлинг Прайс басшылығындағы тағы бір конфедерация армиясы Миссисипиде жинала бастады. Конфедерация сарбаздарынан алынған бірнеше хаттар «янкилерді қашып кетуге мүмкіндік беретінімізді» мақтан тұтты (генерал-майор Уильям Роускранс Шериданның батылдығына әсерленіп, оны бригадалық генерал шеніне ұсынды). Армиялар біріккеннен кейін Брэггтің үстемдігі күшіне енеді және Смит оның тікелей басшылығында болады. Бьюэллдің армиясын жою мүмкін болса, Брэгг пен Смит Кентуккиге солтүстікке қарай жорықтайды, бұл қозғалыс жергілікті халық тарапынан құттықталатынына сенімді. Қалған одақтық күштер Кентуккидегі үлкен шайқаста жеңіліп, Огайо өзенінде конфедерация шекарасын орнатады. Науқан жоспары батыл, бірақ тәуелсіз басқарудың біртіндеп болмауына байланысты тәуекелге толы болды. Брэгг президент Дэвистен Кентуккиді басып алу үшін қысым көрсеткеніне қарамастан, дереу ойларына күмән келді. Смит тез арада келісімнен бас тартты, Кентуккидегі жеке шабуыл оған жеке даңқ әкеледі деп болжады. Ол Брэггті өз ниеттері туралы алдады және Кламберленд Гепіне жасалған жорығы үшін екі қосымша бригаданы сұрады. 9 тамызда Смит Брэггке келісімді бұзып, Кламберленд Гепін айналып өтуге ниеттенгенін хабарлады, одақтық гарнизонды бейтараптандыру үшін шағын күш қалдырады, және солтүстікке қарай жылжуға ниеттенді. Смит жоспарына бас игізе алмағандықтан, Брэгг Нэшвиллдің орнына Лексингтонға қарай қозғалуға көшті. Ол Смиттен Бьюэлл оның кішкентай армиясын Брэггтің армиясы қосылғанша жеңіп алуы мүмкін екенін ескертті. Смит 13 тамызда Ноксвилльден 21 000 сарбазбен солтүстікке қарай жорыққа шықты, ал Брэгг 27 тамызда Чаттанугадан Лексингтонға жеткен Смиттен кейін шықты. Науқанның басы генерал Роберт Э. Лидің солтүстік Вирджиниядағы шабуылымен (екінші Манассас шайқасы) және Грантқа қарсы Прайс пен Ван Дорнның операцияларымен бірге жүрді. Тікелей басшылық болмаса да, бұл соғыстың ең ірі бірдей конфедерациялық шабуылы болды. Сонымен қатар, Бьюэлл Чаттанугаға қарай баяу жылжуын тоқтатуға мәжбүр болды. Конфедерациялық қозғалыстар туралы хабар алғаннан кейін, ол армиясын Нэшвиллдің маңында шоғырландыруға шешім қабылдады. Смит пен Брэггтің екеуінің де Кентуккиде екені туралы хабар оған армиясын Луисвилл мен Цинциннати қалаларының арасына орналастыру қажеттігін түсіндірді. 7 қыркүйекте Бьюэллдің Огайо армиясы Нэшвилльден шығып, Брэггті Луисвиллге қарай бәсекелестікке түсті. Жолда Брэгг Манфордвильдегі одақтың бекінісін басып алғаннан алаңдады. Ол Бьюэллмен шайқасқа түсуге жалғастыру керек пе...

Соғыс алдындағы тұсаукесер

28 қыркүйекте Франкфуртқа аттанған кезде Брэгг армиясын Полктің басқаруына қалдырды. 3 қазанда үлкен одақтың әскерінің жақындауы конфедераттардың шығысқа қарай шегінуіне әкеп соқты, ал 4 қазанда Бардстаун қаласы басылып алынды. Хардидің жасағы Перривиллде тоқтады және Брэггтен күш сұрады. Брэгг әскерін Версальде шоғырландыруды қаласа да, жылдам жақындаған III федералды корпус Перривилл мен Харродсбургте шоғырлануға мәжбүр етті.

География және орналасуы

Харди Перривиллді бірнеше себеппен таңдады. Шамамен 300 тұрғыны бар бұл ауылдың алты бағытқа қарай жақын қалалармен байланысы бар, өте жақсы жол желісі болды, бұл стратегиялық тұрғыдан икемділікке мүмкіндік берді. Ол федералдылардың Брайантсвиллдегі Конфедерацияның жабдықтау қоймасына жетіп алуына кедергі келтіру үшін таңдалған жер еді. Сонымен қатар, бұл судың мүмкін болатын көзі болатын. 1862 жылғы өте ылғалды қыс пен көктем, Шығыс Африкадағы Дубби тауының 1861 жылдың мамыр айындағы жарылысынан туындаған деп есептеледі, маусым айында құрғақшылыққа ұласты, ол жаз бойы және күздің басына дейін жалғасты. Оңтүстік штаттары күндізгі температураның күрт өсуіне және жауын-шашынның аз болуына себеп болатын, тұрақсыз жоғары қысым аймағының ықпалында қалды, бұл салдарынан ауа суытпады. Ыстық адамдар мен жылқылар үшін де шыдамсыз болды, ал қаланың батысындағы өзендер мен арналармен қамтамасыз етілген су көздері – көбінесе оқшауланған, тұрып қалған шұңқырларға дейін азайды – зәрулікпен іздестірілді.

Әскерлердің орналасуы

7 қазанда Бьюэлл Перривилл аймағына жетті, сол күні күні бойы Одақ атқыштары Уилердің арттық күштерімен шайқасты. III корпуспен бірге Бьюэлл Конфедерациялықтар Перривиллде тоқтағанын және жаяу әскерін жайғастырғанын білді. Осыдан кейін ол шабуыл жоспарлады. Жау әскері – оның басты мақсаты болды, бірақ судың болуы қала мен айналасын бақылауды да маңызды етті. Бьюэлл барлық корпусқа келесі күні сағат 3-те жылжуға және сағат 10-да шабуылға өтуге бұйрық берді. Бірақ I және II корпус су іздеуге кеткендіктен, жоспарланған бағыттан бірнеше шақырымға бұрылып, жылжуы кешікті. Бьюэлл армиясын толық жайғастыру үшін шабуылды 9 қазанға дейін ықпалдауға шешім қабылдады және әр корпус командиріне 8 қазанда жалпыға ортақ шайқасқа түсуден аулақ болуға бұйрық берді. Бьюэлл келген корпустарының жайғасуын қадағалай алмады. Аттан құлап, жарақат алғандықтан, енді атқа міне алмайтын болды. Штабын қаладан тура батысқа қарай 5 шақырым жердегі Дорси үйінде орнатты. Харди Перривиллге солтүстік және батыс жақтан келетін үш жолға қорғаныс шебін құрды. Көмек келгенше, ол Бакнер дивизиясының төрт бригадасының үш бригадасымен ғана шектелді. Бригада генералы Стерлинг А.М. Вуд қаланың солтүстігіне орналастырылды. Бригада генералы Бушрод Джонсон Вудтың оң жағында, Чаплин өзенінің шығысында, Харродсбург жолының жанында болды. Бригада генералы Сент-Джон Р. Лидделлдің Арканзас бригадасы Доктор-Крик саласы – Булл-Ран-Крик шығысындағы Боттом-Хилл төбесінде орналасты, ал 7-ші Арканзас полкі өзеннің арғы бетіндегі Петерс-Хиллге жіберілді. 7 қазанның кешінде Конфедерацияның соңғы күштері келе бастады. Паттон Андерсонның төрт бригадасының біріншісі сағат 15:00 шамасында аймаққа жетті. Бригада генералы Патрик Клебурн бригадасы, Бакнер дивизиясының қалған бөлігі де соңынан келді. Түн ортасында Франк Читхэм дивизиясының үш бригадасы жылдам және ынтамен келді, жүктерін артта қалдырды; ал төртінші бригадасы, Бригада генералы Престон Смит басқаруында, Харродсбургке қайтуға бұйрық алды.

Таңертеңгі іс-шаралар

Соғыстың алғашқы оқтары 8 қазанның таңында атылды. Доктор ағысының құрғақ арнасында сулы ойпаздарды тапқан 10-шы Индиана полкінің әскерлері оларды пайдалану үшін ілгері жылжыды. Олар 7-ші Арканзас полкінің алғы шебіндегі сарбаздарымен кездесіп, бірнеше оқ алмасты. Сағат 2-де түнгі уақытта III корпус командирлері Бьюэлл мен Гилберт, жаңадан тағайындалған бригада генералы Фил Шериданға Петерс-Хиллді басып алуға бұйрық берді; Шеридан полковник Дэниел МакКук бригадасымен (I корпус командирінің кіші інісі) аттанды. Шеридан төбені басып алып, арканзастықтарды бригадасының негізгі шебіне кері ығыстырды, бірақ ағысты кесіп өтуді жалғастырды. Лидделл бригадасы Шериданның шөлдеген сарбаздарының күшін тоқтатай алмады, ал Лидделлдің дивизия командирі Бакнерге Полк оны нығайтудың орнына бригадасын кері тартуға бұйрық берді. Полк Чаплин өзенінің батысында жалпы шайқас бастау мүмкіндігінен қаушады, өйткені өзінің күштері жеткіліксіз деп санады. Сол кезде одақтың жағында Гилберт Шериданға Петерс-Хиллге қайтуға бұйрық берді. Брэкстон Брэгг алдыңғы бірнеше күнде Силлстің Франкфуртқа жасаған шабуылына алданып, оны Бьюэлл армиясының басты күші деп есептеді. Ол Полкке Перривиллдегі, өзінің қарауындағы шағын күшке шабуыл жасап, жеңіске жеткен соң Керби Смитпен қосылу үшін дереу қайтуын қалады. Полк сол күні таңертең Брэггке күшті шабуылға дайындалып жатқанын хабарлады, бірақ ойын өзгертіп, қорғанысқа көшті. Брэгг шайқастың шуын естімегеніне ашуланып, Харродсбургтен Перривиллге аттанып, сағат 10-ға таяу келді және Харродсбург жолындағы Кроуфорд үйінде штабын құрды. Брэгг Полктің шайқас шебінің жағдайына наразы болды, онда олқылықтар бар және қанаттары дұрыс бекітілмеген. Ол қалаға кіргенде, МакКуктың I корпусының әскерлерін қаланың солтүстігінде көріп, бірақ басты қауіп Спрингфилд жолында екенін болжады, онда сол күні таңертең III корпусқа қарсы шайқас болған. (Ол Ливан жолымен жақындап келе жатқан Криттенденнің II корпусы туралы ештеңе білмеді.) Ол армиясын солтүстік-оңтүстік бағытта қайта құруға және эшелонмен шабуылға дайындалуға бұйрық берді. Читэм дивизиясы қаладан солтүстікке қарай жылжып, Брэггтің Маквилл жолында деп санайтын одақтың сол қанатына шабуыл жасауға дайындалды. Содан кейін Паттон Андерсон дивизиясынан екі бригада одақтың орталығына шабуылдайтын, ал Бакнер дивизиясы сол жақтан ілесе түсетін еді. Андерсонның тағы бір бригадасы, полковник Сэмюэл Пауэлл басқаратын, Спрингфилд жолымен оңтүстікке қарай шабуылдайтын еді. Читэм дивизиясының солтүстікке қарай жылдам маршы жасауынан туған үлкен шаң бұлттары МакКуктың әскерлерінің кейбіреулерін конфедераттар шегініп жатыр деп ойлатуға мәжбүр етті, бұл күні кешкі шабуылдың күтпегендігін арттырды. 8 қазанның түстен кейін Бьюэлл армиясының көп бөлігі келді. Олар МакКуктың I корпусымен сол жақта Бенттон жолынан Маквилл жолына дейін, Гилберттің III корпусы ортада, Спрингфилд жолында, Криттенденнің II корпусы оң жақта, Ливан жолымен орналасты. Шабуылдың көп бөлігі МакКук корпусына қарсы бағытталды. Ерекше акустикалық көлеңкеге байланысты шайқастың шуы Бьюэлл штабына, 3 шақырым қашықтықта орналасқан, жетпеді; ол шайқасты тиімді басқармады және күнінің соңына дейін резервке жібермеді.

Конфедерацияның оң жақтан шабуылдау

Шетамның артиллериялық обстрелі сағат 12:30-да басталды, бірақ ол дереу жаяу әскерін алға жылжуға бұйрық бермеді. Одақ әскерлері қатарласып, шабуылдың жоспарланған бағытынан солтүстікке қарай жанындарын кеңейте берді. Брэгг Шетам дивизиясын Уокерс-Бендке орналастырды, қайта бағытталған шабуыл енді Одақтың ашық жанына соққы береді деп есептеді. Конфедерация әскерлерінің өкінішке орай, олардың кавалерия барлауы МакКук лейтенант Чарльз Парсонс пен генерал Уильям Р. Терриллдің бригадасы артиллериялық батареяны ашық төбеге, майданның солтүстік шетіндегі маңызды биіктікке орналастырудан бұрын шегінді. Генерал Дэниел С. Донелсон бригадасы бірінші болып Чаплин өзенін кесіп, батыс жағалауындағы тік жарларды басып, сағат 14:00 шамасында шабуылға шықты. Бригаданың екі полкі бөлініп, шабуылға үш полк қана қалды. Шетам: «Балалар, оларға тозақ көрсетіңдер!» - деп айқайлады. Азамат соғысының танымал аңыздарының бірі - Эпископальдық епископ болған генерал Полк жақын жерде болды және қуаттады: «Оларға беріңдер, жігіттер, генерал Шетамның айтқанын беріңдер!» Бригада күткендей ашық жаққа емес, Одақтың орталығына қарсы фронталды шабуыл жасағанын анықтады. Полковник Джон Х. Савидж басқаратын Теннессидің 16-шы жаяу әскері қалған екі полк алдында жүгіріп, капитан Сэмюэл Дж. Харрис артиллериялық батареясына жетуге тырысты. (Савидж Донелсонды жек көріп, оны шектеулі әскери қабілеті бар маскүнем деп есептеді және көбінесе командирінің бұйрықтарына мән бермейтін. Ол Донелсонның Харрис батареясына шабуыл жасау туралы бұйрығын өзіне қарсы өлім жазасы деп санады.) Батысқа қарай жылжу кезінде, 33-ші Огайо жаяу әскері мен Парсонс артиллериясының сегіз зеңбірегінен ашық төбеде, солтүстік жақта келген оқтарға түсті. Шетам генерал Джордж Э. Мэнни бригадасын Парсонспен күресу үшін ашық төбеге алға жылжытты, бірақ Донелсон бригадасы отқа төтеп бере алмады және сағат 14:30-да шамамен 20% шығынмен бастапқы орнына қайтып келді; Савидж полкі 370 адамының 219-ын жоғалтты. Парсонстың ашық төбедегі сегіз зеңбірегін тәжірибесіз сарбаздар, олардың кейбіреулері 105-ші Огайо жаяу әскерінің жаңадан келген сарбаздары басқарды. Терриллдің 33-ші бригадасы зеңбіректерді қорғауға тағайындалды. Осы уақытта Конфедерацияның бригадир-генералы Джордж Мэнни бригадасы одақ әскерлерінің назары Донелсон шабуылына аударғандықтан, орман арқылы байқалмай төбеге жақындады. Соңынан Одақ артиллериясы өз зеңбіректерін басқа бағытқа бұрып, қызу шайқас басталды. 10-дивизияның қолбасшысы генерал Джексон шайқаста қаза тауып, басқару Терриллге тиді, ол дереу дұрыс шешім қабылдамады. Артиллериясының қауіпсіздігіне алаңдап, ол 123-ші Иллинойс полкіне төбеден төмен штыкпен шабуыл жасауға бұйрық берді. 770 одақтық әскер 1800 тәжірибелі конфедерациялық әскерлерінен ауыр зардап шекті. 80-ші Иллинойс полкі мен полковник Теофилус Т. Гаррард басқаратын жаяу әскердің жасағы келген кезде екі жақ қысқа уақытқа тоқталды. Лейтенант Уильям Тернер басқарған Мэннидің артиллериясы тәжірибесіз қорғаушыларды ұрып-соқты, ал Мэнни тік беткейге шабуыл жасауға бұйрық берді, бұл одақ әскерлерін төбеден сүртіп, Парсонстың көптеген зеңбіректерін басып алды; табанды Парсонстың сарбаздары кері шегінгенде оны сахнадан алып кетуге мәжбүр болды. Мэннидің шабуылы батысқа қарай, ашық төбеге қарсы беткеймен, жүгері егісі арқылы және Бентон жолы арқылы жалғасты, содан кейін тағы бір тік жота болды, оны полковник Джон С. Старквезердің 28-бригадасы (Русо дивизиясы) және он екі зеңбірек басып алды. Сол зеңбіректер ашық төбені ұстап тұру мүмкін емес етті. Старквезер Мэнни Парсонстың позициясына шабуыл жасағанда 21-ші Висконсин полкін жүгері егісіне орналастырды. 21-ші полктің тәжірибесіз сарбаздары - кейбіреулері бұрын ешқашан қаруын атқан емес, полк бір ай бұрын құрылған - 4 метр биіктігі бар жүгері сабақтары арқылы аз көре алды. Олар Террилл бригадасының қалдықтары өздерінің позициясынан кері шегінгенін көргенде таң қалды. Террилл кері шегінгенде: «Дұшпандар қорқынышты күшпен алға жылжып келе жатыр!» - деп айқайлады. Террилл полк адъютантын тағы да штыкпен шабуыл жасауға көндірді; 200 сарбаз алға жылжыды және оларды қарсы келе жатқан конфедерациялық әскерлер тез талқандады. Одақтық сарбаздар кері шегінген жолдастарын атудан сақтану үшін атысты тоқтатуға мәжбүр болғандықтан, Старквезердің батареяларынан келген артиллериялық оқтар көптеген достық оқтан зардап шегуге себеп болды. 21-ші полк конфедерациялық қатарларға оқ атып үлкерді, бірақ 1400 мылтық оғына жауап берді, ол одақтық полкті жойды, ал аман қалғандары Бентон жолына қарай қашты. Донелсон бригадасы шайқасқан конфедерациялық желідегі бос орынды толтыру үшін Шетам генерал Александр П. Стюарттың Теннесси бригадасын орналастырды және олар Старквезерге қарсы шабуылда Мэнни бригадасына қосылды. 1-ші Теннесси төбенің солтүстік жағына шабуыл жасады, ал Мэнни бригадасының қалған бөлігі тік беткейге шабуыл жасады. Бірақ Старквезердің позициясы мықты болды және конфедерациялықтар бастапқыда күшті жаяу әскер мен артиллериялық оқтарға тойтарыс берді. Екінші шабуыл мен қатыгез қолдан-қол ұрыс конфедерациялықтарды батареялардың арасындағы төбеге жеткізді. Осы кезде генерал Террилл шайқасқа оралып, әскерін төбенің кері беткейіне бастап әкелді. Ол жоғарыдан келген артиллериялық оқтан жараланып, ертесі күні сағат 2-де қайтыс болды. Осы уақытта Старквезер өзінің он екі зеңбірегінің алтауын сақтап алып, оларды батысқа, келесі жотаға көшіре алды. Полковник Альберт С. Холл күнін 105-ші Огайо полкінің командирі ретінде бастады, ал Джексон, Террилл және полковник Джордж Вебстердің қазасынан кейін күнінің соңына қарай 10-дивизияның басқаруын толығымен өз қолына алды. Одақтықтар тағы да мықты қорғаныс позициясына ие болды, жақсы артиллериялық қолдауы мен тік беткейдің үстіндегі тас қабырғасы болды. Мэнни мен Стюарт әскерлері үш шабуыл жасады, барлығы сәтсіз аяқталды және сағат 17:30 шамасында ашық төбеге жақын жерге қайтып келді. Мэнни бригадасының үш сағаттан астам жасаған шабуылы шайқастың ең қандысы болды және, әрине, оның ең маңызды әрекеті болды. Тарихшы Кеннет У. Ноэ Мэннидің соңғы тоқтауына «Батыс театрындағы Конфедерацияның ең жоғары нүктесі, Геттисбердегі бұрыштан кем емес» деп сипаттайды.

Конфедерацияның орталығынан шабуыл

Андерсонның дивизиясы орталықта шабуылды жалғастырды. Сағат 14:45 шамасында, Мэйнидің алғашқы шабуылы Ашық төбеде тойтарыс берген кезде, полковник Томас М. Джонстың бригадасы үлкен шұңқырдың бақылауындағы аңғар арқылы шабуылға көшті. Джонс Андерсон мен Хардиден шабуыл жасауға бұйрық алмаған, бірақ оң жағынан оқ атысының дыбысын естіген соң, өз бастамасымен алға жылды. Олар аңғарға кіргенде, оның әскерлері келесі қыраттағы он екі артиллериялық орудың мылтықтары мен отымен қырылды, онда полковник Леонард А. Харрис басқаратын Одақтың 9-шы бригадасы (Руссо дивизиясы) орналасқан еді. Джонстың бригадасына қосылған Конфедерация артиллериясы, капитан Чарльз Ламсденнің Алабама жеңіл артиллериясы, жауап атысын ашты, бірақ екі бірдей қыратты бірдей көрінетін оптикалық иллюзияға байланысты, дұрыс қашықтықты анықтай алмады және олардың атысы Одақ шебіне ешқандай әсер етпеді. Сағат 15:30-да Конфедерацияның бригадасы, бригада генералы Джон Браун, Джонстың шегініп жатқан әскерлерінің орнына келді. Осы кезде Одақтың көп бөлігі артиллериясы оқ-дәрілерін толықтыру үшін кері шегінуге мәжбүр болды, сондықтан Браунның әскерлері Джонс сияқты тағдырға ұшырамады. Дегенмен, Конфедерацияның сол жағындағы табыстар Одақтың позициясына қысым жасағанша, олар орналасқан жаяу әскер бөлімшелеріне қарсы ешқандай ілгерілеме жасаған жоқ.

Конфедерацияның сол жақтан шабуыл жасауы

МакКуктың I корпусының барлық бөлімшелері шайқастың басында «Сквайр» Генри П. Боттомға тиесілі жерде орналасты. Корпустың оң жақ фланкі, полковник Уильям Х. Лайтлдің 17-бригадасы, Сквайр Боттомның үйі мен қорасы орналасқан төбеге орналастырылды, ол Чаплин өзенінің иілісіне және қарсы жағында Р. Ф. Чатхамға тиесілі төбе мен шаруашылыққа қарады. Сағат 14:30 шамасында майор Джон Э. Остиннің Луизиана штатының 14-батальоны, генерал-бригадир Дэниел У. Адамстың конфедерациялық бригадасын қорғап, Doctor's Creek шатқалында су жинап жатқан 42-Индиана полкіне шабуыл жасады. Бұл аймаққа қарсы конфедерациялық шабуылдарды бастады. Генерал-бригадир Бушрод Р. Джонсонның бригадасы шамамен 14:45-те Чатхам Хаус төбесінен түсіп, құрғақ өзен арқылы өтіп, полковник Джон Биттидің басқаруымен 3-Огайо жұмылдырылған әскеріне шабуыл жасады. Шабуыл ұйымдастырылмаған еді; Бакнерден соңғы минуттағы бұйрықтардың өзгеруі барлық қатысушы бөлімшелерге жеткізілмеді және конфедерациялық артиллерияның кездейсоқ атысы олардың Chatham House Hill-де әлі де қатарын бұзды. Жайау әскер шабуылдары төбеге көтерілгенде, тас қабырғадан тас қабырғаға дейін шайқасқанда, конфедерациялық артиллерия 3-Огайоны бомбалады және Сквайр Боттомның ағаш қорасын өртеп жіберді. Кейбір одақтық жараланған әскерлер қорада паналап, көптегені өртеніп қайтыс болды. Огайолықтар кері шегінді және олардың орнына 15-Кентукки полкі орналасты. Джонсонның әскерлерінде оқ-дәрі азайғанда, генерал-бригадир Патрик Р. Клебурнның бригадасы шамамен 15:40-та шайқасқа қосылды. Клебурнның аты, Дикси, артиллериялық снарядтан қаза тапты, сонымен қатар Клебурнның білегіне жарақат келді, бірақ ол әскерін алға жылжыта берді. Олар төбеге көтерілгенде, конфедерациялық артиллерияның атысына ұшырады; кейін Клебурн бұл кездейсоқ атыстың себебі оның әскерлерінің Ричмондта одақтық әскерлерден тартып алған көгілдір шалбар кигенінен болды деп болжады. Клебурннің сол жағында генерал-бригадир Дэниел У. Адамстың бригадасы 15-Кентуккиге қарсы шабуылға қосылды, оны 3-Огайоның үш ротасы нығайтты. Одақтың әскерлері батысқа қарай МакКук штабының Рассел үйіне қарай шегінді. Лайтл өзінің әскерін қайта жинауға тырысқанда басына жарақат алды. Ол майдан даласында өлгендей қалдырылды және тұтқынға алынды. Лайтлдің бригадасы кері шегінді, ал Фил Шериданның дивизиясының сол жақ фланкі Петерс Хиллінен оңтүстікке қарай бірнеше жүз метр қашықтықта болды. Шайқастың даулы мәселесінің бірі – ол неге шайқасқа қосылмады. Оған бұрын Гилберт жалпы шайқасқа түсуге тыйым салған еді. Сағат 14:00 шамасында артиллерия атысының шуы армия штабына жетті, онда Бьюэлл Гилбертпен кешкі ас ішіп отырды; екі генерал бұл одақтың артиллериясының жаттығуы деп ойлап, Шериданға оқ-дәріні ысырап етпеу туралы бұйрық берді. Шеридан конфедерациялық шабуылға артиллериялық отын жіберді, бірақ Гилберт арттан келгенде, Шериданға шабуыл жасалады деп қорқып, оны қоршауына қайтаруға бұйырды. Шериданның дивизиясы шайқастың соңына қарай қатысты. Конфедерация бригадасы полковник Сэмюэл Пауэллдің (Андерсон дивизиясы) Адамстың бригадасымен бірге Клебурннің сол жағына ілгерілеуге бұйрық алды. Екі бригада кеңінен бөлінген, бірақ Пауэллдің Эдвардс Хаус төбесінде, Перривилльдің батысында болды. Сағат 16:00 шамасында Пауэлл Брэггтен Спрингфилд Пайк арқылы батысқа қарай Капитан Генри Хескокқа тиесілі батареяны үнсіздендіру үшін ілгерілеуге бұйрық алды, ол Брэггтің шабуылының сол жақ қанатына атып тұрды. Брэгг бұл оқшауланған батарея деп ойлады, емес, III корпустың толық бөлігі деп. Пауэлл бригадасының үш полкі Шеридан дивизиясымен кездесті, және Шеридан бастапқыда конфедерациялықтардың агрессивті шабуылына алаңдап, күш-жабдық сұрап жібергенімен, үш полк тез кері қайтарылды. Шеридан, кейінірек шайқастарда өте агрессивті деп сипатталатын, кішігірім күшті қудалаудан тартынды, сондай-ақ Дэниел МакКуктың ағасының корпусын қолдауға солтүстікке жылжу туралы өтінішіне қарсылық көрсетті. Алайда, оның бұрынғы күш-жабдық туралы өтініші жемісті болды және полковник Уильям П. Карлиннің 31-бригадасы (Митчелл дивизиясы) Шериданның оң жағына көтерілді. Карлиннің әскері Пауэллді қудалап, оларды Перривилге қарай шапқандай қуып жете берді. Олар қаланың батыс шетіндегі зиратқа жеткенде, қатал артиллериялық дуэль басталды. Карлин алға жылжыды және оған полковник Джордж Д. Вагнердің 21-бригадасы (Вуд дивизиясы, II корпус) қосылды. Олар қаланы және Брэкстон Брэггтің кері шегінуіне ықпал ететін маңызды жол торабын басып алуға дайын болды, бірақ Гилберттен Митчеллге алға жылжуды тоқтату туралы бұйрық келді, Митчелл ашуланып қарсылық көрсеткеніне қарамастан.

Диксвилл жол қиылысы

Брэггтің шабуылы кең ауқымды қысқышпен ұстау болды, ол МакКук корпусының екі жағын да жиынтық күшке жинақтауға мәжбүрледі. Бұл жиын Диксвилл жол торабында болды, онда Бентон жолы Маквилл жолымен қиылысты. Егер Конфедерация әскерлері осы торапты басып алса, олар МакКук корпусының оң қанатын айналып өтіп, оны армияның қалған бөлігінен толығымен оқшаулап тастауға мүмкіндік алатын еді. Оң жаққы қысқыш Рассел үйінің тұсында орналасқан уақытша бекіністе баяулады. Харрис пен Лайтл бригадалары Клебурн мен Адамстың шабуылы тоқтағанша қорғанысқа тұрды. Сол жаққы қысқыш Старквезердің қорғанысымен тоқтатылды. Қалған шабуылдар Бакнер дивизиясының екі жаңа бригадасымен Маквилл жолының солтүстігінен жасалды: бригада генералдары Сент-Джон Р. Лидделл мен Стерлинг А.М. Вуд. Шабуылдың бастапқы нысаны Джексон дивизиясының 34-бригадасының полковнигі Джордж Вебстер болды. Вебстер шайқаста қаза тапты. Оның өлімі 10-шы дивизия үшін ауыр жоғалту болды – дивизия командирі Джексон және басқа бригада командирі Террилл де қаза тапқан еді. (Кеше кешке Джексон, Террилл және Вебстер шайқаста бәрінің қаза болу мүмкіндігін талқылаған, бірақ мұндай оқиғаның ықтималдығын математикалық тұрғыдан жоққа шығарған.) Вебстердің жаяу әскері мен капитан Харристің Бентон жолының жанындағы төбеде орналасқан артиллериялық батареясы Вудтың шабуылдаушыларын таратып жіберді, олар кері шегінуге мәжбүр болды. Олар төбеге қайта жиналды және шабуылды жаңартты. Харристің батареясында оқ-дәрі бітіп, кері шегінуге мәжбүр болды, ал Конфедерация шабуылы Вебстердің әскерін жол торабына қарай ығыстырды. Майкл Гудингтің 13-бригадасы (Митчелл дивизиясы) Гилберт корпусынан майданға келді және шайқасқа қосылды. Вудтың әскері кері шегінді, олардың орнына Лидделлдің әскері келді. Көмек күштерінің келуі МакКук корпусының қиын жағдайдағы корпусына көмек сұрау бойынша кешіккен әрекеттерінің нәтижесі болды. Сағат 14:30-да ол Питерс төбесіндегі Шериданға көмекші жіберіп, I корпустың оң қанатын қорғауды өтінді. МакКук сағат 15:00-де III корпустың ең жақын бөлімдерінен көмек алу үшін екінші штаб офицерін жіберді. Офицер III корпустың резервіндегі 1-ші дивизияның командирі, бригада генералы Альбин Ф. Шопфке кездесті. Өзінің өкілеттігімен әрекет етуге дайын болмаған Шопф штаб офицерін Гилбертке жіберді, ол оны 3 шақырым қашықтықтағы Бьюэлл штабына жіберді. МакКук штаб офицерінің шамамен сағат 16:00-де келуі армия командирін таң қалдырды, өйткені ол шайқас шуын аз естіді және үлкен конфедерациялық шабуыл біраз уақыттан бері жүріп жатқанына сену қиын болды. Дегенмен, Бьюэлл I корпусын қолдау үшін Шопф дивизиясынан екі бригаданы жіберді. Бұл салыстырмалы түрде шағын міндеттеме Бьюэллдің хабарланған қиын жағдайды бетке алып қарауға дайын еместігін көрсетті. Лидделлдің әскері жол торабынан шығысқа қарай белгісіз бірлікке атысты. "Сіз достарыңызға оқ атып жатырсыз, Құдай үшін тоқтатыңыз!" – деген ұрандар естілді. Қанат командирі Леонид Полк, жау атысынан кім зардап шеккенін көру үшін алға жүгіруді шешті. Полк қателікпен 22-ші Индиана сапына кіргенін анықтады және одақтық офицер екенін айтып, федералды әскерлерге атысты тоқтатуды бұйырды, одақтық желіден төмен қарай жүгіріп шықты. Қашып кеткеннен кейін ол Лидделлге айқайлады, ал конфедерациялықтар бір ретте жүздеген мылтықтарды атып, полковник Сквайр Китті өлтірді және 22-ші Индиана полкінде 65% зардап шекті, бұл Перривиллдегі шайқасқа қатысқан кез келген федералды полктің ең жоғары көрсеткіші. Лидделл шабуылды жалғастыруды қаласа да, Полк жаумен тікелей қарым-қатынасқа түскендіктен қорқып, шабуылды тоқтатты, қараңғылықтың басталғанын кінәлады. Одақтық бөлімшелер өздерінің жабдықтауларын және жабдықтарын қауіпті жол торабы арқылы өткізіп, солтүстік-батыстағы төбелер тізбегінде өздерінің желілерін нығайтты. МакКук корпусы күні бойы ауыр зақымдарға ұшырады, бірақ жойылған жоқ.

Шығындар

Одақтың қазасы 4 276 адамды құрады (894 адам қаза тапты, 2 911 адам жараланды, 471 адам тұтқынға алынды немесе хабарсыз жоғалды). Конфедерацияның қазасы 3 401 адамды құрады (532 адам қаза тапты, 2 641 адам жараланды, 228 адам тұтқынға алынды немесе хабарсыз жоғалды). Барлығы, қатысқандардың бес бөлігі зардап шекті.

Реакциялар мен әсерлері

Бракстон Брэгг тактикалық жеңіске жеткеніне күмән жоқ, өйткені ол шабуылдап, қарсыласын бір шақырымнан астам ығыстырды. Бірақ оның қиын стратегиялық жағдайы Спрингфилд Пайкіндегі III корпустың ілгерілеуі және Ливан Пайкіндегі II корпустың болуы туралы білгенде оған анық болды. Сағат 21:00-де ол Кроуфорд үйінде бағыныстарымен кездесіп, түн ортасынан кейін шегінуді бастауға бұйрық берді, әскері Керби Смит әскерімен қосылғанда, күзеттік шебін қалдырды. Олар Харродсбургке қарай жол тартқанда, 900 жараланған әскерді қалдыруға мәжбүр болды. Брэгг Харродсбургте күштерін Смитпен біріктірді, ал Одақ және Конфедерация әскерлері, енді шамамен бірдей күшпен, келесі апта бойы ұсақ шайқастар жасады, бірақ ешқайсысы шабуылға көшпеді. Брэгг Кентуккиден іздеген жаңа жаяу әскері келмейтінін білді, бірақ көптеген кентуккиліктер Конфедерацияның атты әскеріне қосылуға дайын болды. Сонымен қатар, Брэгг штатта қалу үшін қажетті логистикалық қолдаудың жетіспеуін түсінді. Ол Камберленд аңғары арқылы Кноксвиллге (Теннесси штаты) қарай оңтүстік-шығысқа қарай жол тартты. Брэггті Конфедерацияның астанасы Ричмондқа (Вирджиния штаты) шақырып, офицерлерінің науқанын жүргізу тәсіліне қатысты айыптауларын Джефферсон Дэвиске түсіндіруге бұйрық берді, олар оны армия басшысы қызметінен шеттетуді талап етті. Дэвис генералды қолбасшылыққа қалдырса да, Брэггтің бағыныстарымен қарым-қатынасы нашарлады. Армияға қайта оралғаннан кейін, ол Теннесси штатының Мурфрисборо қаласына жылжуға бұйрық берді. Бьюэлл Брэггты жартылай қуып, Линкольн әкімшілігінің тілегі бойынша Шығыс Теннессиге емес, Нэшвиллге қайтты. Бьюэллдің қызметіне наразылық Батыс департаменттерін қайта ұйымдастыруға әкелді. 24 қазан күні генерал-майор Уильям С. Роузкранс басқаратын Камберленд департаменті құрылды, ал Бьюэллдің Огайо армиясы оған бекітіліп, XIV корпус деп қайта аталды. (Желтоқсан айының соңында Мурфрисборо шайқасынан кейін, Брэкстон Брэгг үшін тағы бір стратегиялық жеңіліс, ол өзінің танымал атын – Камберленд армиясын алды.) Бьюэллді науқаны кезіндегі әрекеттерін тергейтін комиссия алдында тұруға бұйрық берді. Ол бір жарым жыл бойы әскери беймәлімдікте қалды, оның мансабы дерлік құлдырады. Ол 1864 жылдың мамыр айында қызметтен кетті.

Кейінгі оқиғалар

Перривилл шайқасынан кейін Одақ соғыстың қалған бөлігінде Кентуккиді өз бақылауында ұстады. Тарихшы Джеймс М. Макферсон Перривиллді соғыстың маңызды бұрылыс нүктесінің бір бөлігі деп санайды: "Антиетам және Перривилл шайқастары Конфедерацияның шабуылын кері қайтарып, Еуропаның араласуы мен Конфедерацияны мойындауына жол бермеді, мүмкін 1862 жылғы солтүстік сайлаудағы демократтардың жеңісіне бөгет қойып, үкіметтің соғысты жалғастыру мүмкіндігін шектеді, сондай-ақ соғыстың мақсатын кеңейткен Азат ету туралы жарлыққа жағдай жасады." Шайқастан кейін екі күн өткен соң, құрғақшылық кенеттен аяқталды, себебі суық фронт аймақтан өтіп, Кентуккиге жаңбыр мен салқын ауа әкелді.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

Перривилл шайқасының бір бөлігі Кентукки штатымен Перривилл шайқасы орны мемлекеттік тарихи ескерткіші ретінде сақталған. Сонымен қатар, Перривиллдің орталық бөлігін қамтитын Перривилл тарихи ауданында шайқаста маңызды рөл атқарған ғимараттар бар, оның ішінде шайқас кезінде госпиталь ретінде пайдаланылған Элмвуд сарайы да бар. 2023 жылдың ортасына дейін Американдық шайқас алаңдарының қоры, оның мүшелері және Кентукки табиғатын қорғау кеңсесінің Кентукки мұралық жерді сақтау қоры Перривилл шайқасы орнында шамамен 1,202 акр жерді сақтап қалды.