Кіріспе

1862 жылы АҚШ Азамат соғысының шайқасы

Котон Плант шайқасы, сондай-ақ Hill's Plantation шайқасы немесе Cache River шайқасы немесе Round Hill шайқасы (7 шілде 1862) деп те белгілі, АҚШ Азамат соғысы кезінде Арканзас штатының Вудruff округінде болды. Little Rock қаласына жорық жасауға тырысқанда, жетіспейтін жабдықтарға байланысты қиындыққа тап болған Оңтүстік-Батыс армиясы Сэмюэл Райан Кертистің басшылығымен Уайт өзені бойымен оңтүстікке қарай жылжыды. Кертистің әскері Альберт Раст басқарған Конфедерация күштерімен Cache өзенінің шығыс жағасында, Котон Плантқа жақын жерде кездесті. Раст тек екі Техас кавалериялық полкін ғана шайқасқа тарта алды. Бұл атты әскерлер Чарльз Эдвард Хови басқарған федералдық алғы шепке шабуыл жасады, бірақ қаһармандық шайқастан кейін одақтың қосымша күштері келді және техастықтарды ығыстырды. Расттың күштері дүркіреп шегінді, ал Кертистің әскері Миссисипи өзеніндегі Хеленаны басып алу үшін шығысқа бұрылып, Кларендонға оңтүстікке қарай жорық жасады.

Стратегиялық жағдай

Біріккен Одақтың 1862 жылғы 7-8 наурыздағы Пи-Ридж шайқасындағы жеңісінен кейін бірнеше апта өткен соң, Одақ генералы Кертис генерал Эрл Ван Дорнның Конфедерация армиясы шығысқа қарай жылжып жатқаны туралы хабар алды. 5 сәуірде Кертистің басқарушысы генерал Генри Халлек Ван Дорнның күшін тоқтату үшін шығысқа қарай жылжуға рұқсат берді. Сәйкесінше, Оңтүстік-Батыс армиясы Миссури штатының Кассвилл, Форсайт және Вест-Плейнс қалалары арқылы шығысқа қарай батылды. Шындығында, 23 наурызда генерал Альберт Сидни Джонстон Ван Дорнның әскерлеріне үлкен Конфедерация армиясы жиналып жатқан Миссисипи штатының Коринт қаласына көшуді бұйырды. Ван Дорн жаңа бұйрықты орындауға құштар болғандықтан, Арканзас штатын солдаттардан, қару-жарақтан, оқ-дәрілерден және басқа да әскери жабдықтардан толықтай босатты. Айырықша жағдай, Ван Дорнның әскерлері 6-7 сәуірде болған Шило шайқасына кешігіп келді, ол Конфедерация үшін жеңіліспен аяқталды.

Литтл-Рокка қарсы шабуыл сәтсіз аяқталды

Шилодан кейін Халлек Кертиске Арканзастың солтүстік-шығысына жылжуды және генерал Фредерик Стил басқаратын тағы бір федералдық күшпен кездесуді бұйырды. Кертистің әскері 29 сәуірде штат шекарасын кесіп өтіп, 2 мамырда Арканзас штатының Бейтсвилл қаласына жетті. Стилдің әскерлері 4 мамырда жақын орналасқан Джексонпортқа келді. Бірақ Халлек Кертиске жаяу әскерінің жартысын Миссисипи өзенінен шығысқа қарай көшіру үшін Миссури штатындағы Кейп-Жирадоға жіберуді тапсырды. Кертис жеті Иллинойс, екі Миссури және бір Индиана полкін жинап, генералдар Джефферсон С. Дэвис және Александр Асботқа қарастырып, Халлекке жіберді. Кертис қалған әскерін үш дивизияға бөлісті: 1-ші дивизияда генерал Стилдің басқаруындағы Индиана полктері, 2-ші дивизияда генерал Юджин Аса Каррдың басқаруындағы Иллинойс және Айова полктері, ал 3-ші дивизияда генерал Питер Дж. Остерхаус басқаратын Миссури полктері болды. Содан кейін Халлек Кертиске оңтүстікке қарай Литтл-Рок қаласын басып алуға бұйрық берді. Кертистің мамыр айындағы есебінде 6000 жаяу әскер, 3000 атты әскер және 1000 артиллерияшы болды. Бейтсвиллді федералдық әскер басып алуы Арканзас штатының губернаторы Генри Масси Ректорды милицияны шақырып, мемлекеттік архивтерді Литтл-Роктан көшіруге мәжбүр етті. Конфедерацияның генералы Джон Селден Роан "әскерім де, қаруым да, оқ-дәрім де жоқ" деп шағымданып, штат арқылы өтетін Техас бөлімшелерін ұстап алуға ант берді. П. Г. Т. Борегард Роанның жаңа басшылық туралы өтінішіне жауап ретінде генерал Томас С. Хиндманды Транс-Миссисипи департаментінің басқарушысы етіп тағайындады. Хиндманның әдістері қатаң болды, бірақ ол тез арада 4000 техас атты әскері, 1500 арканзас жаяу әскері және жеңіл артиллерия батареясын жинауға үлкерді. Остерхаустың 3-дивизиясы 7 мамырда Ақ өзеннен өтіп, төрт күннен кейін Сеарси маңындағы Кішкентай Қызыл өзенге жетті. 1862 жылдың 19 мамырындағы Уитнидің жолағы шайқасында техас атты әскерлері 17-ші Миссури ерікті жаяу әскерінің азық іздеу тобына шабуыл жасап, 15 адамды өлтіріп, 32 адамды жаралады және екі адам жоғалып кетті. Келесі күні Каррдың 2-дивизиясы Кішкентай Қызыл өзенге жетіп, алға жылжуды жалғастыруға дайын болды. Сол күні армияның квартирмейстері Кертиске Ролладағы (Миссури штаты) теміржол станциясына дейінгі қашықтықта әскерге азық-түлік жеткізілмейтінін хабарлады. Кертис Литтл-Рокқа жасалған шабуылдан бас тартты.

Ақ өзеннің бойында

27 мамырда Кертис Остерхаус пен Каррдың ат әскеріне Кіші Қызыл өзенінің оңтүстігіндегі Конфедерация бақылауындағы аумаққа шабуыл жасауға бұйрық берді. Осы операцияның қамтылуымен одақтың азық-түлік жинаушы топтары көбірек жабдық жинады. Бірақ 4 маусымда федералды әскерлер Бейтсвиллге қайта шегінді. Кертис Халлекке логистикалық жағдайдың қатты қиын екенін ескертіп, Миссуриге шегінуге тура келуі мүмкін екенін мәлімдеді. Коринф қамалы 30 мамырда сәтті аяқталғандықтан, Халлек Грэм Н. Фитч басқаратын әскер және Джеймс Ширк басқаратын флоттан Ақ өзенге экспедиция жіберді. Көліктік кемелерде бірнеше жаяу әскер полкімен қатар 100 000 бушель астық және 2 500 шөп балдағы Кертистің әскеріне жеткізілді. 17 маусымда Сент-Чарльз шайқасында экспедицияға соққы тиді, себебі конфедераттардың снаряды USS Mound City кемесінің бу барабанын тесіп, экипаждың жартысын өлтірді, ал қалғандарының көпшілігі жарақат алды. Дегенмен, экспедиция өзенмен жоғары қарай жылжып, Кларендонға жетті, бірақ су деңгейінің төмендеуіне байланысты тоқтады. Кертис экспедиция тоқтап қалғанын байқаған соң, Ақ өзенмен Кларендонға қарай түсуге шешім қабылдады. Бұл үшін одақ командирі Роллаға азық-түлік жеткізу жолын үзуге және әскерлеріне жергілікті жерден азық табуға бұйрық берді. Оңтүстік-Батыс армиясы маусым айының соңында Бейтсвилльден шықты. Кертистің әскері жылжығанда, олар 1,5 миллион долларлық мүлікті тонап, жойды. Әскерлердің көмегімен афроамерикандық құлдар өз плантацияларынан қашып, 3 000-нан астам адам армияға қосылды, ал қалғандары Миссуриге бет алды. 1862 жылдың 24 маусымында Хиндман Кертистің әскері Ақ өзеннің шығыс жағалауымен оңтүстікке қарай жылжып келе жатқаны туралы хабар алды. Ол Бейтсвилльдің үстіндегі Ақ өзеннен полковник Свиттің 15-Техас атты әскер полкіне шабуыл жасауға жіберді. Хиндман 200 одақ әскерінің тұтқынға алынғанын және полковник Кэдвалладер С. Уошберннің федералды атты әскер бригадасы техастықтарды кері шегіндіргенге дейін бірнеше азық-түлік вагондарының тартылып алынғанын мәлімдеді. Хиндман генерал Растқа Де Арк өзенінің шығыс жағалауына өтіп, Каш өзенінің артындағы қорғаныс позициясына қарай жылжуға бұйрық берді. Мақта зауытында жиналған Расттың күші 5 000 әскерге дейін артты. Растқа жолдарды бөгеп, көпірлерді өртеп, барлық азық-түлікті жоюға бұйрық берілді, бірақ бұл тапсырма орындалмады. Хиндман өзі 2 000 әскермен ДеВолл-Блаффта қалды және одақтың өзен экспедициясына қарсы тұруға дайындалды. Ол сондай-ақ Том Сагг кемесін 8 дюймдік Колумбиад зеңбірегімен қаруландырып, Ақ өзенді күзетті. Хиндман 500 әскерді Девалл-Блаффты ұстап тұру үшін қалдырып, қалғандарымен Растқа көмекке баруды жоспарлады, бірақ ол кезде кеш болды. Кертис Каш өзенінен өтуге көшті.

Қарсылас күштер

Котон зауыты шайқасында Самуэль Райан Кертистің басшылығындағы 10 000 сарбаздық одақ әскері Альберт Расттың басшылығымен 5 000 сарбаздық конфедерация күштерімен кездесті. Чарльз Эдвард Ховидің басқаруындағы одақтың алдыңғы құшағы шайқастың көп бөлігін жүргізіп, Уильям Генри Парсонс бастаған екі техас атқышы полкінің шабуылын тойтарды. Уильям П. Бентон басқаруындағы одақ күштерінің қосымша әскерлері келген соң, техас атқышылары мен арканзас жаяу әскерлері тәртіпсіз түрде шегінуге мәжбүр болды. Кертистің әскері кейін Хеленаны басып алды. 1862 жылдың 3 тамызында Марианнаның жанындағы Л’Ангуилль паромдағы шайқаста техас атқышылары одақтың вагондық колоннасын басып алды.

Қазақстан Республикасы

Одақ әскерінің келесі бөлімдері мен командирлері осы науқанға қатысты.

Шайқас

1862 жылдың 7 шілдесінде Оңтүстік-Батыс армиясы Каше өзеніндегі Джеймс Ферриге жетті, судың кешуге жеткілікті төмен екенін анықтады және кесіп өтуге кірісті. Стилдің 1-ші дивизиясының бригадасын басқарған полковник Чарльз Эдвард Хови 400 сарбазымен 11-ші Висконсин ерікті жаяу әскер полкінің полковника Чарльз Харристі алға жіберді. Харристің алға ұмтылған күштері 11-ші Висконсин, 33-ші Иллинойс жаяу әскер полкі мен 1-ші Индиана кавалерия полкі, бір пушканы қоса алғанда, төрт ротадан құралды. Харрис өз күшін оңтүстікке қарай Парли Хилл плантациясының жол қиылысына бастап, ол Мақта зауытының солтүстік-батысында орналасқан. Харрис өз әскерлерін Кларендон жолына бағыттады, ол Мақта зауытына қарай апаратын. Алайда Хови федералды сарбаздың тұтқынға алынғанын біліп, Харристі қайта шақырып, оңтүстік-батысқа апаратын Дес-Арк жолын алуға бұйырды. Расттың күштері Техас атқышы жасағының бес полкі, Арканзас жаяу әскерінің үш полкі және бір артиллерия батареясынан тұрды. Раст полковник Уильям Х. Парсонсқа Парсонның 12-ші Техас атқыштар полкі мен полковник Уильям Фитцхугтың 16-шы Техас атқыштар полкіне 1000 сарбазбен бірге Джеймс Ферридегі өзеннің өткелін ұстауға бұйрық берді. Алдыңғы күні 12-ші Техас полкі алға басуға дайындалды. Бірақ Парсонс 16-шы Техас полкін күтуге шешім қабылдады, ол кешігіп келді, сондықтан 12-ші Техас полкі өткелдің оңтүстігіне қарай орналасты. Таңғы сағат 9:00-де Парсонс одақ сарбаздарының Джеймс Ферридегі Каше арқылы өтіп бара жатқанын білді. Ол солтүстік-шығысқа қарай Des Arc жолын жалғастырып, 20 атты әскерін кипарис батпағы арқылы шайқасқа жіберді. Хови Висконсин штатының бір ротасын қиылыста ұстап, Харристі қалғандарымен бірге алға жіберді. Харристің Висконсин штатындағы үш ротасы Хилл үйі мен жүгері өрісінен өтіп, содан кейін шайқас формациясында орманға кірді. Иллинойс штатының бір ротасы мен пушкалар шабуылшыларды қолдады. Ал қалған үш рота Иллинойс штатынан әрі тұрды. Висконсиндіктер бұталар арасынан жол таба алмағанда Парсонстың аттыларын байқады. Бірінші атыс 20 техастық және кейбір одақтық атқыштар арасында қашықтықтан басталды. Кем дегенде үш техастық бірден жараланды. Харрис алға қарай ұмтылды, бірақ оның шабуылшылары 12-ші Техас полкінің негізгі күшіне соқтығысқанда оққа түсті. Харрис жараланды, бірақ өз адамдарын басқаруды жалғастырды. Техастың ат әскері ат үстінде шабуыл жасап, Висконсин әскерін кері қайтарды. Эдвард Пайк одақ қаруын тұтқындалудан сақтап қалғандығы үшін Құрмет медалімен марапатталды. Хови Висконсин штатының үш ротасына, Иллинойс штатының қолдаушы ротасына және қару-жараққа қиылысқа қарай шегінуді бұйырды. Хови Иллинойстың қалған үш ротасын жүгері өрісіне жасырындыруға жіберді. Парсонс атты әскері Висконсин сарбаздарын қуып, ағаштардан шығып келгенде, жүгері өрісінде федералдылар оларды қатты атумен қарсы алды. Көптеген аттардан әскерлер құлағаннан кейін Техастың ат әскері орманға қайтты. Хови өз позициясын сақтап, Конфедерацияның келесі қимылын күтті. Парсонс атты әскері кипарис батпағынан артқа шегінді. Ховидің күшін Кертистің негізгі корпусынан бөліп алу үшін Раст полковнигі Джеймс Р. Тейлордың 17-ші Техас кавалерия полкімен бірге солтүстік-шығысқа қарай кеңінен шабуыл жасады. Атқыштар мақта зауыты арқылы айналып өтіп, жол қиылысына жақындады. Бірақ олар жақындаған кезде Конфедерация әскерлері барабанның соққысын естіді және одақ сарбаздарының көпшілігі аяқ астынан тұрды. Техас полкі кері шегінді. Бұл одақ әскерлері Висконсиннің төрт ротасы, Иллинойс ротасы және бір қару болды. Көп ұзамай, 1-ші Индиана кавалериясынан 200 одақ күшейткіші және қосымша 3 дюймдік екі орднанс мылтығы келді. Артиллерия шабуылдан кейін Хови тағы бір шабуыл ұйымдастырды және шамамен 20 минут шайқастан кейін Конфедерация әскерлері кері шегінді. Кейін 1-ші дивизиядан генерал Уильям П. Бентонның бригадасы майданға жетіп, қуғын-сүргінді жалғастырды. Конфедерацияның Дес-Аркқа қарай шегінуі жеңіліске ұшырады. Сол күні кешке Конфедерация әскерлері Каше өзенінің төменгі жағасынан өтіп, қайықтарын жойып, одан әрі қууға жол бермеді.

Нәтижелер

Федералистер шабуыл кезінде 6 адамның қаза тапқанын және 57 адамның жараланғанын мойындады. Олар 138 конфедерациялық сарбаз бен 66 жылқыны өлтіргендерін мәлімдеді. Бір бағалау бойынша конфедерациялықтардың жоғалғандары 250 адамды құрады. Тағы бір дереккөз конфедерациялықтардың 30-ы қаза тапқан, ал 50-60-ы жараланған деп болжады. Бір техас штатының азаматы 12-ші техас жасағының 14-і қаза тапқан, 20-ы ауыр жарақат алған, 16-сы жеңіл жарақат алған және екі адам жоғалып кеткенін хабарлады. Ол 16-шы техас полкі де шамамен сондай шығынға ұшырағанын болжады. Кертис 9 шілдеде қол жеткізген Кларендонға барды, бірақ флотилия бір күн бұрын кетіп қалғанын білді. Фитч пен Ширк Кертистің әскерімен байланыс орната алмады және одан әрі күте алмады. Кертис зеңбіректерден оқ атуға бұйрық берді және жеделхатшыларды өзен бойымен жіберді, бірақ флот өзен төмен қарай жоғалып кетті. Кертис Литтл-Рокқа шабуылды қайта бастау үшін Ақ өзенде база құруға сәл үміттенді. Енді федералды қолбасшы әскерін қайта жабдықтау ең маңызды міндет екенін түсінді. Сондықтан ол марш жасаған колонналарын шығысқа қарай, Еленаға бұрды. Оңтүстік-Батыс армиясы 12 шілдеде қатты ыстық пен шаң бұлттары арасында қиын жорықтан кейін қарсылықсыз Еленаны басып алды. Одақ әскерлері Миссисипи өзенінде өтіп бара жатқан көліктерді қарсы алып, армия жақын арада қайта жабдықталды. Кертис штаб-пәтерін Хиндманның сарайына орналастырды. 1862 жылдың жазының ортасында Батыс майданындағы федералды әскери операциялар тоқтады. Бірнеше ай бойы Кертистің әскерлері жұмыссыз қалды, ал Еленаға ашкөз мақта саудагерлері ағылып келді. Оңтүстік-Батыс армиясының полктері Теннесси армиясына біріктірілді. Одақ әскерлері соғыс аяқталғанға дейін Еленаны ұстап тұрды. 1863 жылдың 4 шілдесінде Елена гарнизоны Конфедерация күштерінің Елена шайқасындағы шабуылын тойтарды.