Кіріспе

1863 жылы АҚШ Азамат соғысының шайқасы

Хелена шайқасы 1863 жылдың 4 шілдесінде Арканзас штатының Хелена қаласы маңында АҚШ Азамат соғысы кезінде болды. Одақ әскерлері 1862 жылдың шілдесінде қаланы басып алып, оны операциялардың базасы ретінде пайдаланды. Виксбургте (Миссисипи штаты) қоршауға алынған Конфедерация армиясына жасалған қысымды жеңілдету мақсатында генерал-лейтенант Теофилус Холмс басқаратын 7500-нен астам Конфедерация әскері Хеленаны басып алуға тырысты. Хеленаны генерал-майор Бенджамин Прентисс басқарған 4100 одақ әскері қорғады, олар бір бекініс пен төрт артиллериялық батареяны ұстады. Холмстің таңда шабуылдау туралы бұйрығының әртүрлі түсіндірілуі салдарынан бригадир генерал Джеймс Ф. Фаганның әскері қолдаусыз Д батареясына шабуыл жасады, ал генерал-майор Стерлинг Прайстың одақ орталығына жасаған шабуылы Фаганның шабуылы көтеріліп, сәтті аяқталмағаннан кейін басталды. Солтүстік бағытта бригадир генералдар Джон С. Мармадюк пен Люциус М. Уокер басқарған Конфедерация атты әскері үйлесімді әрекет ете алмады және көп нәтижеге қол жеткізбеді. Шабуылдар сәтсіз аяқталып, Виксбург та сол күні түсті. Кейіннен одақ әскерлері Хеленаны Арканзастағы Литтл-Рок қаласын басып алуға арналған сәтті науқан үшін жиын орыны ретінде пайдаланды.

Өмірбаян

1860 жылы желтоқсанда Оңтүстік Каролина штаты бірнеше келіспеушіліктер, оның ішінде құлдық мәселесі федералды үкіметпен туындаған соң, АҚШ-тан бөлініп шықты. Келесі жылдың басында тағы да Оңтүстік штаттары бөлініп, Америка Конфедерациялық Штаттарын құрды. Азамат соғысы 12 сәуірде Конфедерация әскерлері Форт Самтерді бомбалауымен басталды. Америка Құрама Штаттарының жаңа сайланған президенті Авраам Линкольн көтерілісті басу үшін 75 мың ерікті шақыруы Арканзас штатының оңтүстігін бөлініп, Конфедерацияға қосылуына итермеледі. 1861 жылы Миссуриде шайқастар болды, бірақ 1862 жылдың наурыз айының басында Конфедерация күштері Арканзастың солтүстігіндегі Пи-Ридж шайқасында жеңіліске ұшырады. Сәуір айының соңында Біріккен Штаттар әскерлері Пи-Ридж жеңісінен кейін Арканзасқа кіріп, штаттың астанасы Литтл-Рокты қатерге тіге бастады және 12 шілдеде Миссисипи өзені бойындағы Хелена қаласын басып алды. 1863 жылдың басында Хеленаны бақылауда ұстау Одаққа маңызды артықшылықтар берді, мысалы, Виксбург жорығы үшін жабдықтау базасы ретінде қызмет ету, Литтл-Рокқа қарсы болашақ шабуылға дайындық үшін жинақтау орталығы болу және Арканзастың солтүстік-шығысын қамтамасыз ету. Мамыр айының соңында Одақ әскерлері Виксбургке күшті қысым көрсеткен кезде, Конфедерация билігі генерал Джозеф Джонстонға Транс-Миссисипи департаментінің күштерін Виксбургтегі жағдайды жеңілдету үшін пайдалануды ұсынды. Бір ұсыныс Хеленаға шабуыл жасау болды. Транс-Миссисипидегі Конфедерация күштерінің бас қолбасшысы генерал-лейтенант Эдмунд Кирби Смит маусым айында Джонстон алған хабарламаны алды және Хеленаға шабуыл жасау туралы шешімді Арканзас округінің Конфедерация қолбасшысы генерал-лейтенант Теофилус Холмске жүктеді.

Кіріспе

9 маусымда Холмс Хеленадағы одақ күштерінің саны шамамен 3000-4000 адамды құрайтынын біліп, шабуылдан бас тартты. Ол шабуылдың тым қымбатқа түсетінін ойлады және оның орнына Миссисипи өзені бойында артиллериялық батареяны орналастырып, одақ кемелерінің қарым-қатынасын тоқтатуды ұсынды. 14 маусымда Конфедерация атты әскері Хеленадағы гарнизонның әлсірегенін хабарлағаннан кейін Холмс одан әрі күдіктенуден бас тартты. Ол Джексонпортқа қарай жылжуды бастады және 18 маусымда генерал-майор Стерлинг Прайс пен бригадалық генерал Джон С. Мармадюкпен кездесті. Олар Хеленаға қарсы конфедерациялық күштерді шоғырландыру жоспарын жасады, бірақ Холмс ұсынылған шабуылға қатысты алаңдауын жалғастырды, өйткені ол оның сәтсіз аяқталуы мүмкін деп ойлады. Прайс, халық арасында одан әрі танымал болғандықтан, Холмс оның сәтсіздікке ұшыраған жағдайында шабуыл туралы шешімді жария түрде қолдайтыны туралы келісімге келді. Жоспар бойынша Прайс 3095 жаяу әскерімен 22 маусымда Джексонпорттан Котон Плантқа, Мармадюкпен 1750 атты әскерімен бірге жүруі керек еді; бригадалық генерал Джеймс Ф. Фаганның 1339 жаяу әскері Литтл-Роктан Кларендонға, ал бригадалық генерал Люциус М. Уокер 1462 атты әскерімен Хеленаны күзетуі керек еді. Холмс шабуылға қатысатын еді. 22 маусымда Холмс жоспарды қайта қарастырып, Прайске Котон Планттың орнына Швайцер деген жерге шоғырлануды бұйырды. Жаңбыр мен өзендердің деңгейінің жоғарылауы Прайс жылжуын баяулатты, Мармадюк әскері Швайцерге уақытында жеткенімен, жаяу әскер Каше өзенін кешіп өтуде кешікті. Батпақты жерлерден өтудің салдарынан көптеген мал мен арба жоғалып кетті. Холмс пен Фаган 26 маусымда Кларендонға жетті. Ол жерде Холмс алға жылжу үшін қосымша бұйрықтар берді: Уокер өзінің бөлімшесінің бір бөлігімен Фаганның Хеленаға жылжуын күзетуі керек еді, ал Прайс Швайцерден Хеленаға қарай жалғастыруы керек еді. Прайс жылжуы жер бедері мен ауа райының нашарлауына байланысты баяулады, бұл Холмсты ашуландырды, ол кешігу қозғалыстың кез келген қалған тосын сыйына кедергі келтіреді деп дұрыс сенді. Конфедерация колонналары 3 шілдеде бірікті және сол күні Хеленаға қарай соңғы жылжу басталды. Барлығы Конфедерацияда 7646 адам болды. Хеленадағы одақ әскерлеріне генерал-майор Бенджамин Прентисс басшылық етті және 13-ші корпустың 13-ші дивизиясынан тұрды. Прентисс Хелена маңындағы ауданның бас қолбасшысы болғанымен, гарнизонның операциялық басқаруы дивизия командирі, бригадалық генерал Фредерик Соломонға жүктелді. Соломон алдағы шайқаста көптеген шешімдер қабылдады. Прентисс бастапқыда конфедерациялық шабуыл туралы қауесеттерді жоққа шығарды, бірақ маусымның соңында хабарламаларға көбірек сенім білдірді. Хеленаның батысында Форт-Кертис деп аталатын қорғаныс позициясы болды, бірақ А, В, С және Д әріптерімен белгіленген төрт жаңа батарея салуға бұйрық берілді. Төрт батареяның әрқайсысы Кроули қырқасының биік нүктесінде орналасқан. Одақ шебінің алдында ағаштар кесілді, бірақ олар кедергі ретінде құлаған жерінде қалдырылды ма, әлде абаттарға айналдырылды ма, белгісіз. Прентисс бастапқыда одақ флотының үш кемесімен күшейтілуі керек еді, бірақ конфедерациялық шабуыл басталғанда тек USS Tyler ғана қол жетімді болды. Прентисс сондай-ақ сақтық шарасы ретінде 4 шілдеде жоспарланған мерекелік шараны тоқтатты және қалаға келетін жолдарды кесілген ағаштармен жапты. Одақ гарнизоны 4129 адаммен алдағы шабуылға қарсы тұрады. Бұрынғы Шило шайқасындағы қол астындағы әскерлерінің басынан өткен тосын шабуылды еске түсіріп, Прентисс күн сайын сағат 2-де дабыл қағуға бұйрық берді. Прентисс әскерлері қорғаныстары, батареялары және теңіз қолдауы арқасында конфедерациялық әскерлерге қарағанда артықшылыққа ие болды. Конфедерация жергілікті ақ халықтан қолдау тапты.

Шайқас

3 шілдеде Холмс, Прайс, Уокер, Фаган және Мармадук шабуыл жоспарын жасау үшін жиналды. Холмс Хеленаның қорғанысы күткеннен де мықты екенін байқады, бірақ шабуылды жалғастырды. Прайске одақтың орталығына шабуыл жасап, Грейверд-Хиллдегі С батареясына баса назар аудару тапсырылды. Прайстің оңтүстігінде Фаган Хиндман төбесіндегі D батареясына шабуылдайтын, ал Мармадук, Уокердің қолдауымен, солтүстіктен шабуыл жасап, Райтор төбесін басып алып, содан кейін төбені А және В батареяларына оқ ату үшін артиллериялық позиция ретінде пайдалануы керек еді. Уокерге берілген нақты бұйрықтар «жағдайға қарай жауға қарсы әрекет ету» болды, бұл оны өз еркінде қалдырып, алдағы шайқаста аз жетістіктерге жеткізді. Холмс шабуыл сәтсіз аяқталса, оның нәтижесі үшін жеке жауапкершілікті өз мойнына алатынын айтты. Бірлескен шабуыл қиын болды, және генералдар Холмстың шабуылды «күндіз» бастау туралы бұйрығын әртүрлі түсіндірді. Тарихшы Роберт Керби Конфедерация жоспарын «асау жауапсыздықтың үлгісі» деп сипаттады. Прентисс шабуыл болатынын білгендіктен, Конфедерация әскерлері күтпеген шабуыл жасау мүмкіндігіне ие болмады. Олардың жоспарларына нашар барлау да кедергі келтірді. 3 шілде күні кешке Фаган полковник Уильям Х. Брукс басқаратын жасақты Литтл-Рокке баратын екі жолдың қиылысын бақылауға жіберді. Фаганның қанатын қорғау үшін Брукстің әскері таңғы сағат 1:30-да Төменгі Литтл-Рок жолымен жіберілді; жасақ таңертең ерте шайқас бастады. Брукстің конфедерациясы афроамерикалық босқындар лагеріне де тап болды. Кейбір босқындар қаза тапты, ал кейбіреулері тұтқынға алынды, лагерь шайқас барысында конфедерация әскерлерімен өртеліп жіберілді. Ағаштарды кесу Фаганның Үстіңгі Литтл-Рок жолындағы негізгі шабуылын баяулатты және конфедерация әскерлерін жүк вагондары мен артиллериясын қалдыруға мәжбүр етті. Таңғы сағат 3:30-да немесе таңғы сағат 4:00-ден кейін Форт Кертис ескерту оғын атты, бұл одақ қорғаушыларын конфедерацияның жақындауы туралы ескертті. Таңғы сағат 4:05-те Фаганның шабуылшылары одақтың позициясын көріп, таң атқанда Фаган үш жаяу әскер полкімен шабуылға шықты. Фаганның шабуылы одақтың қорғанысының бірінші қатарын алды, бірақ оның әскерлері С және D батареяларынан оқ ала бастады. Фаганның әскерлері шайқасқа түскеннен кейін бірнеше минут өткен соң, конфедерация желісінің солтүстік жағындағы Мармадук әскері әрекетке кірісіп, одақтың шабуылшыларын А батареясына қарай итермеледі. Конфедерация әскерлері 29-шы Айова жаяу әскер полкінен оқ ала бастады, ол Райтор төбесіндегі позицияны нығайтуға жіберілді және ұйымдаспады. Мармадук аттан түсіп, шайқасып жатқан әскерлерін артиллерия келгенше және Уокер әскері қолдау көрсеткенше күтуге бұйырды. Осы уақытта, Төменгі Литтл-Рок жолында Брукс қиындыққа тап болды, 1-ші Миссури жеңіл артиллерия полкінің К батареясы мен Тайлерден оқ ала бастады. Артиллерия батареясының оқтары көп зиян келтірмеді, бірақ канонерлік кеменің оқтары тиімдірек болды. Брукстің әскері ұйымдаспай қалды және таңғы сағат 8-ге дейін қайта құрылмады. Прайстің шабуылы кешікті. Әскерлерін ойыстар мен төбелер арқылы жылжыта отырып, Прайс өзінің артиллериясын артта қалдыруға шешім қабылдады, бірақ оның батареясынан таңдалған әскерлер жаяу әскермен бірге соғыс күткен одақтық бөлшектерді басып алуға тиіс еді. Жолдағы кедергілер Прайстің қатарын да бұзды. Прайстің алға жылжуын 9-шы Миссури атушы батальоны бастады, олар Грейверд-Хиллдегі одақтың позицияларын байқады. Таң аспанда көріне бастағанмен, Прайс Холмстың күндіз шабуылдау туралы бұйрығын дұрыс түсінбеді және Холмс өзінің бұйрықтарын түсіндіргенше әскерлерін ұстап тұрды. Осы уақытта Фаганның әскері екінші одақтың желісіне шабуыл жасады. 43-ші Индиана жаяу әскер полкі Фаганның конфедерация әскерлерімен бетпе-бет келді және оны 33-ші Айова жаяу әскер полкі мен 35-ші Миссури жаяу әскер полкінің бөліктері Саломонның бұйрығы бойынша нығайтты. Прайс әлі шабуыл жасамағандықтан, Фаганның әскерлері D және C батареяларынан оқ ала бастады. Фаганның конфедерациясы екінші одақтың желісін, содан кейін үшінші және төртінші желіні бұзып өтті, бірақ таңғы сағат 7:00-де тоқтады, олардың шабуылы аяқталды. Олар қазір D батареясының алдында тұрды. Мармадук өз секторында да қиындыққа тап болды. Джозеф Бледсоудың Миссури батареясы артиллериялық қолдау көрсету үшін келді, және оның екі зеңбірі одақтың позицияларына оқ атып, шабуылды бастады. Мармадук А батареясына шабуыл жасады, бірақ шабуылды жасырған тұман таралып, 29-шы Айова шабуылды тойтарды және қарсы шабуыл жасады. Оның аттан түсірілген кавалериясы 29-шы Айова және 36-шы Айова жаяу әскер полкінің бір бөлігімен кері итерілді, ал оның қанаты Пауэлл Клейтон басқарған 5-ші Канзас кавалерия полкі мен 1-ші Индиана кавалерия полкімен қауіпті жағдайда қалды. Екі одақтың кавалерия полкі левек артында позицияны ұстап тұрды. Бледсоудың екі зеңбірі қуып шығарылды, бірақ екі тараптың бірі де жеңіске жете алмады. Уокердің әскері алға жылжу жолында кесілген ағаштарға тап болды, және ол шабуылдық жасақты жібергенімен, көптеген әскерлері бекіністе қалды. Уокердің әскері күнінің қалған бөлігін Клейтонның кавалериясымен шайқасып және алыстан оқ атып өткізді. Клейтонның әскері левек артынан қуылмайынша, Райтор төбесін басып алу мүмкін емес еді. Фаганның әскері таңғы сағат 7:00-де D батареясына жақындаған кезде Прайстің шабуылы басталды. Прайстің басқаруында бригада генералдары Дендридж Макрей және Мосби Монро Парсонс болды, ал алдыңғы қатарда 9-шы Миссури атушы батальоны және Хелена аймағынан шыққан еріктілер болды. Екі бригада төбемен бөлінгендіктен және бір-бірін көре алмағандықтан бастапқыда шатасу туды. Әрқайсысы екіншісінің алға жылжуын күтіп уақытты ысырап етті. С батареясындағы зеңбірлер 33-ші Миссури жаяу әскер полкінің әскерлерімен басқарылды, олар Парсонс әскерлеріне өлімге толы оқтарды төкті, ал В батареясы Макрей бригадасына оқ атты. А және D батареяларына жасалған шабуылдың сәтсіз аяқталуы Прайстің әскерлеріне оқ атуға мүмкіндік берді, ал Тайлер мен Форт Кертис артиллериялық оқтармен де қосылды; Тайлер Брукстің әскерлерін басып тастағаннан кейін Грейверд-Хиллге оқ ату үшін жаңа орынға көшті. Прайстің Миссури атушылары С батареясындағы артиллерияшыларды жоюға болатын позицияларды тапты. Прайстің алғашқы шабуылы тойтарылды, екінші шабуыл да сәтсіз аяқталды. Үшінші рет конфедерация әскерлері С батареясын басып алды, бірақ 33-ші Миссури әскерлері зеңбірін бұзуға және оқ атуға қажетті жабдықтарды алып кетуге үлкерді. Холмс пен Прайс төбеге келді және одақтың зеңбірін пайдалану мүмкін емес екенін анықтағаннан кейін, Тилденнің Миссури батареясы мен Маршаллдың Арканзас батареясын көтерілуге бұйырды. Төбеге көтерілу конфедерация әскерлерін де ұйымдастырмады. Жетекшілікке ие болған Прайстің жаяу әскері Хеленаға қарай төмен құлап, кері қайтарылды. Осы уақытта 7-ші Миссури жаяу әскер полкінің (Льюис) көптеген әскерлері тұтқынға алынды. Шайқастың шешуші сәті келді: конфедерация әскерлері Грейверд-Хиллге жеткілікті артиллерияны орналастыра алса, одақ күштерін басып тастауға болады. Прентис қалған үш батареяға, сондай-ақ Тайлерге, резервтегі екі зеңбірге және Төменгі Литтл-Рок жолында орналасқан 1-ші Миссури жеңіл артиллерия полкінің К батареясынан төрт зеңбірге Грейверд-Хиллге оқ атуға бұйырды. Уокерді ұстап тұруға сенімді Саломон 1-ші Индиана кавалериясын Форт Кертиске тартты және Индиана кавалериясының және 33-ші, 33-ші және 35-ші Миссури полкінің бөліктерін пайдаланып, сол жерде жаңа желі құрды. Фаганның әскері Грейверд-Хиллдегі шайқас естігеннен кейін шабуылды жаңартты және 43-ші Индиана және 33-ші Айова полкінің бір бөлігін D батареясының алдындағы соңғы одақтың желісінен ығыстырды, бірақ оны ала алмады...

Салдары

Холмс шайқасқа алып барған 7646 ер адамның 1636-сын жоғалтты: 173 адам қаза тапты, 687-сі жараланды, 776-сы хабарсыз кетті. Прентисс 1100-ден астам конфедерациялық әскердің тұтқындалғанын және одақтық әскерлердің 300-ден астам өлген конфедерациялық әскерлерін жерлегенін мәлімдеді. Конфедерацияның барлық жоғалтулары Фейган, Парсонс және МакРей бригадаларынан болды, олар шабуылға шыққан күштерінің 32 пайызын құрады. Уокер 12 ғана адамын жоғалтты; тарихшы Марк Кристос мұны оның шабуылының әлсіздігімен байланыстырады. Кристосқа сәйкес, Прентисс шайқасқа алып барған 4129 әскердің 220-сын жоғалтты: 57-сі қаза тапты, 127-сі жараланды, 36-сы хабарсыз кетті. Тарихшы Эд Берсс одақтың 57 әскерінің қаза тапқанын, 146-сының жараланғанын және 36-сының жоғалып кеткенін, барлығы 239 адамды құрағанын хабарлады, ал тарихшы Томас В. Катрер Берсспен бірдей сандарды келтірді. Зардаптар ең көп 33-ші Айова және 33-ші Миссури полктері арасында болды, ал 2-ші Арканзас жаяу әскер полкі (африкалық текті) Арканзаста соғыста африкалық американдық әскерлер алған алғашқы жарақаттарды көрді. Бұл бөлім шайқас кезінде толыққанды құрылмаған және жақсы даярланбағандықтан, тікелей қақтығысқа түспейтін аймаққа орналастырылды. Холмс Макрейді «душпан алдындағы жарамсыз мінез-құлық» көрсеткені үшін айыптады және өзінің есебінде сәтсіздікке Макрейдің де кінәлі екенін жазды, бірақ кейінірек әскери сот Макрейді ақтап шығарды. Бұл шайқас Холмс пен Прайс арасындағы барлық жақсы қарым-қатынасты жойды, Холмс Прайс Фейганды күшейтуге тиіс деп есептеді. Холмс пен Мармадук Уокерді қызметтік міндетін орындамағаны үшін айыптады. Конфедерациялық әскерлердің көп бөлігі келесі күні таңертең аймақтан шегінді, Джексонпортқа қайтып келді, бірақ Уокердің әскері қаладан шыққан одақтық әскерлерді тоқтату үшін қалды. Конфедерациялық әскерлер қайтадан шабуылға дайындалып жатыр деп есептеген Прентисс 6 шілдеде Мемфистен (Теннеси штаты) күшейту сұрады. Виксбург 4 шілдеде берілді, ал Луизиана штатындағы Порт-Хадсон қаласындағы конфедерациялық гарнизон бір апта ішінде құлады. Сонымен қатар, Хеленадағы одақтық күштерге Пенсильваниядағы Геттисбург шайқасындағы үлкен одақтық жеңіс туралы хабар жетті. Виксбург пен Порт-Хадсонның құлауымен, Транс-Миссисипидегі конфедерациялық күштер Конфедерацияның қалған бөлігінен оқшауланды. Конфедерациялық жаяу әскерлер көптеп дезертирледі, олардың рухы құлдырады. Хеленадағы конфедерациялықтардың қарсыласы Арканзастың шығысындағы одақтың плацдармын сақтап қалды және Миссисипи өзеніне одақтың бақылауын бұзуға жасалған әрекеттің алдын алды. Хелена күшейтілді және тамыздың ортасында одақтың күштері Литтл-Рокқа қарсы науқанды бастады, Хелена осы науқанның бастапқы орны болды. Прайс науқан кезінде конфедерациялық күштерге басшылық етті, өйткені Холмс ауырған еді. Бұл науқан кезіндегі оқиғалар Мармадук пен Уокер арасындағы араздықты одан әрі ушықтырды, және біріншісі 6 қыркүйекте дуэльде соңғысын өлтірді. 10 қыркүйекте одақтың әскерлері Литтл-Рокты басып алды. Хеленадағы конфедерациялық зиратта шайқаста қаза тапқан конфедерациялық әскерлердің жерленген жерлері бар және ол тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілген, сондай-ақ одақтың батареяларының қалдықтары да тізімде бар.