Кіріспе

Америкалық Азамат соғысының маңызды шайқасы

Нэшвилл шайқасы – Франклин-Нэшвилл науқанындағы екі күндік шайқас, ол Америка Азамат соғысында жағалау штаттарының батысындағы ірі шайқастардың аяқталуын білдірді. Бұл шайқас 1864 жылдың 15-16 желтоқсанында Теннесси штатының Нэшвилл қаласы маңында генерал-лейтенант Джон Белл Худ басқаратын Теннесси Конфедерациялық армиясы мен генерал-майор Джордж Х. Томас басқаратын Камберленд армиясы (Камберленд департаменті) (AoC) арасында болды. Соғыс барысында Одақ армиясының қол жеткізген ең ірі жеңістерінің бірінде Томас Худ армиясына шабуыл жасап, оны тиімді жауынгерлік күш ретінде дерлік толықтай жойды.

Әскери жағдай

Худ Атланта жорығында жеңілгеннен кейін солтүстік-батысқа қарай қозғалып, Чаттанугадан генерал-майор Уильям Т. Шерманның жабдықтау желілерін бұзуға тырысты, Шерманды Худқа тиімді шайқасқа шақыру үмітімен. Худды қысқа ғана уақыт қуып, Шерман өзінің негізгі әскерін осы желілерден бөліп алып, Атлантадан Саваннаға дейін жасаған теңізге қарайғы жорысында "жерден көретін болды". Осылайша, ол жүздеген шақырымдық жабдықтау желісін үнемі шабуылдан қорғаудан аулақ болды, және Худтың әскеріне қарсы "ай сайын мың адамды жоғалтамын, ешқандай нәтижеге жете алмаймын" деп болжады. Шерман шығысқа бұрылып, Худтың әскері мен Теннессиді қорғау мәселесін Томасқа тапсырды. Худ Теннессиге шабуыл жасап, Томас әскерін географиялық тұрғыдан бөлінген кезде жеңуді жоспарлады. Ол генерал-майор Джон М. Скофилд әскерін Пуласкиден Колумбияға дейін қуып, содан кейін Спринг-Хиллде тосқауылдап, жоюға тырысты. Томас, Худты мүмкіндігінше кешіктіруді, әскерін жоғалтпай, күштерін Нэшвиллге шоғырландыру үшін Скофилдке тапсырма берді. Конфедерация командасының қателіктері мен Спринг-Хилл шайқасында (1864 жылдың 29 қарашасы) АҚШ армиясының мықты басшылығының нәтижесінде Скофилд Колумбиядан кері шегініп, Спринг-Хиллде Худтың әскерінен салыстырмалы түрде зардап шекпеді. Спринг-Хиллдегі сәтсіздікке ашуланған Худ Скофилдті солтүстікке қарай қуып, Франклинде одақтың күштерімен кездесті. 30 қарашадағы Франклин шайқасында Худ өзінің 31 000-нан астам әскеріне одақтың бекіністеріне шабуыл жасауға бұйрық берді, ал Скофилд Харпет өзенінен өтіп, Нэшвиллге қашып кетуге үлкерді. Скофилд пен оның әскері Харпет арқылы өтуді көздеді және Худ пен оның әскерінің шабуыл жасайтынын күтпеді; олардың осындай қатыгездікпен шабуыл жасағаны АҚШ әскерлеріне олардың кейінге қалдыру әрекетінен өмір үшін күреске айналғандығын көрсетті. Одақ әскерлері бірнеше шабуылдарды тойтарды және конфедераттарға 6000-нан астам шығын келтірді, оның ішінде көптеген маңызды конфедерация генералдары болды, бұл Теннесси армиясының басшылығына ауыр соққы болды. Скофилд түнімен Франклиннен кері шегініп, 1 желтоқсанда Нэшвиллдің қорғаныс бекіністеріне келді, онда Томас басқаруға кірісті, қазір оның шамамен 55 000 әскері болды. Көбінесе оның әскерлері ардагерлер болды, бригада генералы Томас Дж. Вудтың 4-ші корпусы мен Скофилдтің XXIII корпусы Атланта жорығында, ал генерал-майор Эндрю Дж. Смиттің "Теннесси армиясының бөлімшесі" (жақында таратылған XVI корпус осы ерекше атаумен 6 желтоқсанда қайта тағайындалды) Виксбургте, Қызыл өзен жорығында, Тупелода С.Д. Ли мен Натан Бедфорд Форестке қарсы және Миссуриде Стерлинг Прайске қарсы шайқасқан. Вильсонның атты әскерінің жауынгерлік тәжірибесі болғанымен, оның көп бөлігі Натан Бедфорд Форест, Джон Хант Морган немесе Джо Уилердің қолынан келген қателіктерден туды. Тек генерал-майор Джеймс Б. Стидманның дивизиясында ғана бірге соғысу тәжірибесі болмады. Ол Теннесси мен Джорджиядан келген гарнизондық әскерлер мен теміржол күзетшілерінен және АҚШ-тың түсті әскерлерінің сегіз полкінен тұрды. Одақ күштері 1862 жылдың ақпан айынан бастап қала басып алынғаннан бері Нэшвиллдің айналасында қорғаныс бекіністерін салған. 1864 жылға қарай қаланың оңтүстік және батыс жағында 7 шақырымдық жартылай шеңберлі одақтың қорғаныс желісі сол бағыттардан шабуылдардан қорғады. Желіге қамалдар салынған, олардың ішіндегі ең үлкені – Негли форты. Траншеялар 1 желтоқсанда батысқа қарай кеңейтілді. Камберленд өзені қаланың солтүстік және шығыс жағында табиғи қорғаныс кедергісін құрады. Смит әскерлері 30 қарашада өзен арқылы келді, ал олардың көлігін қуатты флотилия сүйемелдеді. Осылайша, өзен бөгеті жақсы қорғалған. Шығыстан батысқа дейін қорғаныс желісін Стидман дивизиясы, XXIII корпус, IV корпус және Смиттің XVI корпусының бөлімшесі қамтыды. Әскерін жинап, қорғанысын салу кезінде Томас әскерлері шағын шабуылдар мен рейдтермен өздерінің бекіністерін нығайтты. Одақ армиясы Камберленд армиясынан, Огайо армиясынан, Теннесси армиясынан, Этова округінен және Нэшвилл постынан құралғандықтан, Нэшвиллдегі күштердің ресми атауы болмады. Худтың Теннесси армиясы 2 желтоқсанда қаланың оңтүстігіне келді және қаладағы одақтық күштерге қарсы позиция алды. Ол одақтың бекіністеріне шабуыл жасауға жеткілікті күшті болмағандықтан, қорғанысқа көшті. Франклиндегі нәтижесіз фронталдық шабуылын қайталамаған Худ бекіністерге орнықты және Томас оған шабуыл жасағанша күтті. Содан кейін, Томас конфедерация бекіністеріне шабуыл жасағаннан кейін, Худ қарсы шабуыл жасап, Нэшвиллді басып алуды жоспарлады. Конфедерацияның шамамен төрт шақырымдық бекініс желісі одақтың оңтүстікке қарап тұрған бөлігіне (Стидман мен Скофилд бастанған бөлігіне) қарап тұрды. Оңнан солға қарай генерал-майор Бенджамин Ф. Читамын, генерал-лейтенант Стивен Д. Ли және генерал-лейтенант Александр П. Стюарттың корпустары орналасқан. Бригада генералы Джеймс Р. Чалмерс басқаратын атты әскер қаланың оңтүстік-батысында орналасқан. Конфедерацияның сол жақ фланкі бес кішкентай жеке қамалмен қорғалған, әрқайсысында 150-дей сарбаздан тұратын экипаждармен екі-төрт зеңбірек болған. Ауа суық болды және көптеген конфедерация сарбаздары екі-үш адамға бірге ұйықтауға және бір жағынан кішкентай от жағуға жеткілікті үлкен қарапайым шұңқырларда паналады. Алабама сарбазы Эдгар Джонс оның жаңа үйінің жылуын ұнатып, бірақ оған "құрымды сезім" бергенін жазды, себебі олар қабірлерге өте ұқсас болды. Худ шайқасқа дейін маңызды стратегиялық қате жасады. 2 желтоқсанда ол Уильям Б. Бейттің дивизиясының үш бригадасын Читамын корпусынан Нэшвилл мен Мерфрисборо арасындағы Нэшвилл және Чаттануга теміржолына шабуыл жасауға, сондай-ақ соңғы қаладағы одақтық гарнизонға шабуыл жасауға жіберді. Үш күннен кейін ол тағы екі жаяу әскер бригадасын және екі атты әскер дивизиясын, барлығы Форест басқаруымен, Бейтті күшейтуге жіберді. Худ бұл шабуыл Томасты Нэшвилл бекіністерінен шығарып, Худқа Томасты жеке-жеке жеңуге немесе гарнизоны азайғаннан кейін Нэшвиллді күшпен басып алуға мүмкіндік береді деп сенді. Нэшвилл мен Мерфрисборо арасындағы теміржол бірнеше жерде бұзылса да, Мерфрисборо гарнизоны конфедераттарды үшінші Мерфрисборо шайқасында (сонымен қатар Седр шайқасы деп те аталады) жеңді. Сонымен қатар, Томас бұл шабуылға алданбады және өзі шабуыл жасауға дайын болғанша бекіністерінде қалды. Бейттің дивизиясы мен бірге жіберілген жаяу әскер бригадасы Нэшвиллге қайтып келді, бірақ Худ өзінің бұрыннан-ақ аз болған күштерін одан да азайтты және армиясынан ең күшті және ең жылдам бөлімшесін – Форест пен оның атты әскерін жоқ қылды.

Томас шабуылға дайындалады

Томастың әскері одан әлдеқайда күшті болса да, ол Худтың әскерін назардан тыс қалдыра алмады. Франклинде ауыр жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Теннесси армиясы Худтың тек қана болуымен және маневр жасау мүмкіндігімен қауіп төндірді. Томас шабуыл жасауы керектігін білді, бірақ ол сақтықпен дайындалды. Оның атты әскер корпусына белсенді жас бригада генералы Джеймс Х. Уилсон басшылық етіп, нашар қаруланған және жабдықталған еді. Ол өзінің қанаттарының тиімді қорғанысы болмаса, шешуші шайқасқа түсуге бармады. Бұл әсіресе маңызды болды, өйткені Уилсон қаһарлы Форресттің атты әскерлеріне қарсы тұратын еді. Одақтың атты әскерін қайта жарақтандыруға уақыт кетті. Осы уақытта Вашингтон осылай кешіктіруге ашуланды. Шерман теңізге қарай жорық жасағанда, Улисс С. Грант пен Генри Халлек Худтың Теннессиге шабуыл жасау мүмкіндігін пайдаланады деп қарсылық білдірді. Шерман оған жауап ретінде, осыны қалағанын және егер Худ «Огайоға дейін солтүстікке қарай жүріп кетсе, мен оны азық-түлікпен қамтамасыз етемін» деді. Бірақ, әрқашан сенімді Шерман Грузияның терегіне енгенде, Грант Кентукки немесе Огайоға шабуыл жасау мүмкіндігі туралы қайта алаңдады. Грант кейіннен жағдай туралы былай деді: «Егер мен Худ болсам, Луисвиллге барып, солтүстікке қарай Чикагоға дейін барар едім». Оның алаңдауы, әрине, Авраам Линкольннің алаңдауын көрсетті. Линкольн баяу генералдарға шыдамдылық танытпады және жағдайды былай деп түсіндірді: «Бұл Макклеллан мен Роузкранстың ештеңе жасамау және көтерілісшілерге елді тонауға рұқсат беру стратегиясы сияқты». Вашингтоннан қысым жалғасып жатқанда, 8 желтоқсанда Нэшвиллде қатты мұзды дауыл болды, ол кез келген шабуылға кедергі келтірді. 12 желтоқсанға дейін суық ауа райы сақталды. Бұл Грантке түсіндірілді, бірақ Томас 13 желтоқсанға дейін қимылға келмегендіктен, Грант генерал-майор Джон А. Логанға Нэшвиллге барып, егер Томас келген кезде операциялар басталмаса, басқаруды өз қолына алуын бұйырды. Логан 15 желтоқсанда Луисвиллге жетті, бірақ сол күні Нэшвилл шайқасы басталды. Грант өзі 14 желтоқсанда Петербургтен жеке басқару үшін кетіп, шайқас басталғанда Вашингтонға дейін ғана жетті. Ол одан әрі жолға шықпады.

Теңіз әрекеттері

Конфедерация әскерлері 1864 жылдың 2 желтоқсанында Нэшвилл қаласының төменгі жағындағы Камберленд өзенінің жағасында Белл Бенд деген жерде батареялар орнатты. Олар сол күні аттар, есектетер мен жем-шөп тасымалдаған екі одақтық көлікті тұтқындап, дереу табысқа жетті. Нэшвиллдегі одақтың теңіз эскадрильясы 3-4 желтоқсан түнінде жауап берді. Эскадрильяның көп бөлігі жоғарғы батареямен шайқасқанда, екі кеме – темір кеме «Каронделет» және «Фэрплей» төменгі батареяға бет алды, онда олар екі көлікті қайта басып алып, қайтарды. Одақтың эскадрильясының командирі, лейтенант-коммандер Лерой Фитчке өзендегі блокаданы бұзуға бұйрық берілді. 7 желтоқсанда ол өзінің ең ауыр екі кемесі – темір кеме «Каронделет» және өзен мониторы «Неошо» кемелерін алып, батареяларға шабуыл жасады. «Неошо» айтарлықтай сыртқы зақымдар алған болса да, шайқас шешілмей қалды. «Неошо» кемесінің екі теңізшісі, оққа түсірілгеннен кейін, снарядтармен шашылған палубаға шығып, кеменің туын қайта көтергені үшін Құрмет медалімен марапатталды. Конфедерацияның батареялары 15 желтоқсанда одақтың атты әскері таратып жібергенге дейін, Нэшвиллдің төменгі жағындағы өзенді тиімді түрде жапты.

Конфедерация құқығындағы іс-қимылдар

Томас конфедерацияның оң жағына қарсы алдау шабуылы жасауды жоспарлады, оның мақсаты оларды сол жақтанғы басты шабуылдан ыңғайсыздандырып, сол жақтан оң жаққа әскерлерді ауыстыруға мәжбүр ету болатын. Шабуылға Стидманның Уақытша дивизиясынан таңдалған екі бригада қатысты: АҚШ Түсті әскерлерінің үш полкінен құралған Бірінші Түсті бригада (бұрын гарнизондық қызметте немесе теміржол күзетінде болған) және командирлері «жаңа шақырылғандар, жазылып жатқандар және сыйлық аңшылары» деп сипаттаған артқы эшелоннан алынған ақ әскерлерден құралған бригада. Конфедерацияның оң жағы Нэшвилл және Чаттануга темір жолындағы терең шатқырдың батыс жағында бекітілген еді. Шатқырдың шығыс жағында әлсіз шайқас желісі орналастырылған, ал 14 желтоқсанда Гранберидің (Гранбери Франклинде қаза болғаннан кейін Хоутонның) Техас бригадасымен күшейтілген, төрт зеңбірекпен жабдықталған лунет қосылды. Гранберидің лунеті ағаштар мен бұталармен жақсы жасырылған еді. Екі одақтық бригада да алға жылжып, шайқас желісін басып өтті. Содан кейін олар теміржолдың батыс жағында орналасқан конфедерациялық батареядан қарқынды артиллериялық атысқа түсті. Бригадалар Гранберидің лунетін өте салғанда, оларға өте қатты, жақын қашықтықтан жасалған флангалық атыс жасалды. Екі бригада да біраз тәртіпсіздікпен кері шегінді, бірақ қайта құрылып, күннің қалған бөлігінде бұрынғы шайқас желісінен конфедерациялық бекіністерін атқылап тұрды. Шабуыл өз мақсатына жетпеді, себебі конфедерациялықтар алаңдамады, тіпті Ли және Читаем корпустарынан бригадаларды қауіпті сол фланганы нығайту үшін жіберді. Алайда, Стидманның шабуылы Худтың сол жағын тұрақсыз еткен бекіністерді басып алды және түнде оның шегінуіне әкелді.

Конфедерацияның сол жағындағы әрекеттері

Томас конфедерацияның ашық сол жақ қанатына түсетін үлкен дөңгелек қозғалысын жоспарлады. Вильсонның ат әскерлері Шарлотта Пайк батысына қарай жылжыды, ерте таңғы тұман тараған соң, конфедерацияның сол жағы мен Камберленд өзені арасындағы аймақты қарауылдап жүрген конфедерациялық ат әскерін ығыстырып шығарды. Смиттің XVI корпусының жасағы олардан кейін жүріп, шамамен бір шақырымнан кейін конфедерацияның қанатына қарай бұрылды. Ат әскері Смиттің оң жақ қанатында орналасты. Шофилдтің XXIII корпусы резервке кірді, ал шабуыл оңтүстікке қарай жылжығанда Смит пен Вильсон арасындағы бос орынды толтыруға Шофилдке тапсырма берілді. Сағат 14:30-да одақ әскерлері конфедерацияның сол жағын қорғайтын бес редутқа шабуыл жасады. Төрт бригада – екі атты және екі жаяу әскер – No. 4 редутты, содан кейін No. 5 редутты басып алды, No. 4 редутының қорғаушыларының қарқынды қарсылығына қарамастан. Смит бригадасының тағы бір бөлімі No. 3 редутты басып алды; алайда оның командирі, полковник Сильвестр Г. Хилл, No. 2 редуттан жасалған конфедерациялық артиллерияның оғынан қаза тапты. Ол шайқаста қаза тапқан одақ офицерлерінің арасындағы ең жоғары шенді офицер болды. Смит әскерлері No. 2 редутқа жылжыды, ол тез басып алынды. Осы уақытта IV корпусына Гранни Уайт және Хиллсборо Пайктан конфедерация шебінің сол жағына майданға шабуыл жасау міндеті жүктелді. Шабуыл Смит әскерлері сол жақ редуттарға шабуыл бастағаннан кейін басталғанға дейін күтілуі керек еді. Конфедерация шебі Браун-Крик өзенінің солтүстік жағындағы Монтгомери төбесінде орналасқан деп есептелді. Конфедерация әскерлері бастапқыда сол жерде шебін құрған болса да, бастапқы позициялар Нэшвилл бекіністерінен артиллерия отына ұшырағандықтан, Браун-Крик өзенінің оңтүстік жағындағы бірдей мықты позицияларға шегінді. IV корпусы Монтгомери төбесіне сақтықпен көтерілді, бірақ оны тек жұқа майдандық желі қорғап тұрғанын анықтады. Олар қайта ұйымдастыру үшін тоқтады, және Смит жасағы конфедерация редуттарын айналып өтіп жатқанда, олар конфедерацияның негізгі шебіне қарай жылды. Осылайша No. 1 редут – конфедерацияның сол жақ қанатындағы соңғы бекініс – солтүстіктен, оңтүстіктен және батыстан келген әскерлер басып алды. Стюарт корпусы күндізгі шайқастарда қирады және оңтүстікке қарай бір-екі шақырым қашықтықтағы жаңа қорғаныс шебіне шегінді. Ли корпусының күштерінің артқы саптық әрекеттері шегінудің жеңіліске ұшырауына жол бермеді. Конфедерацияның сол жағы құлағаннан кейін, Читэм және Ли корпустары жаңа шепке ерді.

Конфедерация әскерінің жаңа құрылымы

Конфедерацияның жаңа желісі бірінші күнгі желіге қарағанда әлдеқайда күшті және тығыз болды. Ол шығыстан Пич Орчард төбесінде бекітілген. Батыс жағы Комптон төбесінен оңтүстікке қарай созылған төбелер қатарымен жүрді, және сол күнгі шайқастан кейін бұл төбе Шай төбесі деп аталды, оның құрметіне полковник Уильям М. Шай, 20-шы Теннесси жұмыскерлік полкінің командирі, оны қорғау кезінде қаза тапқан. Орталық бөлігі бірнеше берік құрғақ тас қабырғалармен нығайтылған, сондай-ақ бекініс жұмыстары жүргізілді. Худ Ли корпусын оң жаққа орналастырды. Бұл корпус екі бригададан басқа, алдыңғы күні ешқандай шайқасқа қатыспаған, тіпті екі апта бұрынғы Франклиндегі қанағатсыз қақтығыста да көбінесе қатыспаған. Лидің желісі төбеден Конфедерация орталығына дейін созылды. Стюарт корпусы Франклинде және 15 желтоқсандағы шайқастарда ауыр шығындарға ұшырағаннан кейін Конфедерация орталығын басып алды. Читэм корпусы, Франклинде ауыр жарақат алған, Конфедерацияның сол жақ қанатында орналасқан, оған Шай төбесі және оның оңтүстігіндегі төбелер қатары кірді. Раккердің кавалериялық бригадасы Читэм корпусының оңтүстігінде күзеттік сапар жүргізді. Конфедерацияның Шай төбесіндегі қорғанысы өте мықты көрінді, себебі тік төбе айналасындағы барлық жерге басымдық танытты. Дегенмен, бұл сыртқы әсер ғана еді. Біріншіден, төбедегі қорғаныс шығыңқы болды және оңтүстік-шығыстан басқа барлық бағыттан одақтас артиллериясының атысына ұшырады. Екіншіден, бұл бекіністер шаршаған әскерлермен бір түнде салынған, олар терең емес орларды құрады, онда қоршаулар немесе кедергілер болған жоқ. Үшіншіден, ең бастысы, орлар төбенің географиялық биіктігінде емес, еңістерді бақылайтын әскери биіктігінде салынған, сондықтан шабуылдаушы әскерлер төбеге жақын келгенше атыстан қашып құтыла алатын.

Томастың жоспары

Томас кешегі тактикасын қайталады. Конфедерацияның оң жағына шабуыл жасалып, осы арқылы конфедерация әскерлері сол жақтан алынып тасталмақ. Сосын Скофилдтің XXIII корпусы сол жаққа күшті соққы беруге тиіс болды.

Одақтың Персик бағына шабуыл жасауы

Персик Орчард төбесіне жасалған шабуылдар 15 желтоқсандағыдан әлдеқайда күшті болды. Вудтың IV корпусының Бити дивизиясынан екі бригада және Стидманның Уақытша дивизиясынан екі бригада сағат 15:00 шамасында шабуыл жасады. Бетонды орналасқан конфедераттардың шоғырланған мушкет және артиллерия атысы шабуылды жылдам тоқтатты. Стидман дивизиясының 2-ші түсті бригадасының соңғы полкі, 13-ші АҚШ түсті әскерлері, дерлік өздігінен шабуылға түсіп, конфедераттардың парапетіне жетті, осы процесте өз туларының біреуін және 220 офицер мен сарбазын жоғалтты, бұл полк күшінің шамамен 40% құрады. Персик Орчард төбесіне жасалған шабуыл күтілген нәтижені берді. Худ Лиді күшейту үшін Читхемнің екі бригадасын жіберді. Сая төбесіндегі және оны қоршаған биіктіктегі конфедераттардың жұқа қорғаныс шебі одан да жұқарып кетті.

Одақтың Shy's Hill-ке шабуыл жасауы

Осы уақыт ішінде Вильсонның ат әскері Конфедерацияның сол жағында және артқы жағында өте белсенді болды, Бабуля Уайт Пайкке дейін жетті. Оған жауап ретінде Читам өз корпусын оңтүстікке қарай одан әрі созды. Томас, Скофилдпен бірге болды, Скофилдке Шайс-Хиллдің батыс бетіне шабуыл жасауға бұйрық берді. Скофилд өзін аз қалдықтап, оңтүстік қанатына шабуыл қаупі бар деп ойлап, Смитке қосымша дивизиялар жіберуді сұрады. Томас Смитке осы сұранышты орындауға бұйрық берді. Смит бір дивизия жіберді, бірақ Скофилд ештеңе істемеді. Күн батуға асығып жатты, егер күн батқанға дейін шабуыл жасалмаса, Худ түні бойы өз позициясын нығайта немесе оңтүстікке қауіпсіз шегіне алатын еді. Бұл туралы Смит дивизиясының командирлерінің бірі, генерал Джон МакАртур да білді. Ол сондай-ақ Конфедерацияның қатарларына оқ-дәрілердің күшті соққысын көрді, оларға барлық бағыттан атылып жатыр. Сағат 15:30 шамасында Смит пен Томасқа хабар жіберіп, егер оған кері бұйрық берілмесе, оның дивизиясы келесі бес минут ішінде Шайс-Хиллге және оның шығысындағы Конфедерация қатарына шабуыл жасайтынын мәлімдеді. Үш бригадалық шабуыл МакАртур белгілеген уақыт бойынша басталды. Бір бригада Шайс-Хиллге көтеріліп, басып өтті. Конфедерация окоптарының дұрыс орналаспауының нәтижесінде, сол жақтан жазықтан атып жатқан Конфедерациядан шығыстағы полк ғана айтарлықтай шығынға ұшырады. МакАртурдың екінші бригадасы Конфедерация әскерлерінің назары шашыраған сәтін пайдаланып шабуылдады. Үшінші бригада Бабуля Уайт Пайктің шығысында шабуыл жасап, Конфедерацияның көптеген жедел әскерлерін өз қатарларынан тыс ұстап алып, олармен бірге Конфедерация қатарына енді.

Конфедерацияның сол жақ флангі ыдырайды

Конфедерацияның сол жақ фланкі кенеттен күйреп кетті. Конфедерацияның шебі батыстан шығысқа қарай оралып, шабуылға ұшырады. Уилсонның атқыштар бригадасы Бэби Уайт Пайк жолын тосқауылдады. Конфедерация әскерлері Франклин Пайк арқылы оңтүстікке шегінді, сондай-ақ Овертон төбелеріндегі аңғардан Оттер Крик жазығы арқылы да өтті. Ли корпусының бір бөлігі жақсы тәртіпті сақтап, Франклин Пайк бойымен шегінуді қамтамасыз етті. Раккердің Конфедерация кавалерия бригадасы Бабуля Уайт Пайк жолында түнгі ұрыста, жаңбырдың астында осындай қызмет атқарды. БГЕН Чалмерстің есебі толық емес және генерал Чалмерстің өлімінен кейін табылған әскери құжаттарында қол қойылмаған болып шықты.

Худтың шегінуі

16 желтоқсан түнінде Худ әскерінің қалған бөлігі екі жолмен – Франклин Пайк және Гранни Уайт Пайк арқылы – оңтүстікке қарай Франклинге бет алды. Раккер уақытша Гранни Уайт Пайк бойындағы одақтың қуып жете беруін тоқтатқандықтан, негізгі қуып жете беру Франклин Пайк арқылы одақтың атты әскерлерімен жүргізілді. Лидің артқы жасағы шабуылдарды тойтарды. Осы кезде қуып жете беру баяулады, себебі Томас өзінің понтондық көпір пойызын Франклин мен Колумбияға емес, Мурфрисбороға жіберді, ал оның артиллериясы мен жабдықтау пойыздары понтондық пойыз келгенше Харпет өзенін кесіп өте алмады. Бұл Вильсонның атты әскерін Колумбияға шегінетін конфедераттарды агрессивті түрде қуудан тоқтатып қоймады. 17 және 18 желтоқсанда Вильсон Картер Л. Стивенсоннің артқы жасақ дивизиясына ауыр нұқсан келтірді, бірақ жабдықтаудың жетіспеуіне байланысты тоқтауға мәжбүр болды. 18 желтоқсанда Форрест пен оның екі атты дивизиясы Мурфрисбородан Колумбияға келгені Вильсонның қиын жағдайын одан әрі ушықтырды. 19 желтоқсанда конфедерат жаяу әскері мен артиллериясы Колумбиядағы Дак өзенін кесіп өтіп, артындағы көпірлерді қиратты. Форрест артқы жасаққа жетекшілік етіп, бригада генералы Эдвард С. Уолтолл басқаратын арнайы жаяу әскер дивизиясын өз кавалерия корпусына қосты. Понтондық пойыздың дұрыс бағытталмауы салдарынан Томас 23 желтоқсанға дейін Дак өзенін кесіп өте алмады. Вильсон қарқынды қуып жете беруін жалғастырды, бірақ Форрест оны келесі үш күн бойы Ричленд Крик, Энтони Хилл және Шугар Крик маңындағы қаһармандық артқы жасақ шайқастарында тоқтатты. Худ 28 желтоқсанға дейін Теннесси өзенінен Алабама штатының Бейнбридж қаласы маңындағы понтондық көпір арқылы әскерін өткізе алды. Томас Теннесси өзеніндегі әскери эскадрильяға қолбасшылық ететін контр-адмирал С. П. Лиден конфедераттардың көпірін жоюды сұрады. Алайда, су деңгейінің төмендеуі және конфедераттардың артиллериясы одақтың бронекейік қайықтарының өткелді кесуіне кедергі келтірді. Стидманның Уақытша дивизиясы Нэшвилльден Чаттанугаға теміржолмен, ал содан кейін өзен қайығымен Алабама штатының Декатур қаласына Худтың шегінуін кесіп тастау үшін жіберілді. Оның күштері өткелге уақтылы жете алмады. Дегенмен, полковник Уильям Джексон Палмер басқаратын Стидманның атты әскері 30 желтоқсанда конфедераттардың понтондық пойызын және көптеген жабдықтау вагондарын басып алды. Осымен одақтың қуып жете беруі аяқталды.

Шығындар

Соғыста федералдылардың 387 адамы қаза тауып, 2562 адам жарақат алып, 112 адамы із-түзсіз жоғалып кеткен. Конфедерациялық бөлімдердің тек бірнешеуі ғана шайқас туралы есеп бергендіктен, конфедерациялық әскердің жоғалғандарын анықтау қиын. Томас шайқастың өзінде 4561 тұтқынға түскенін, ал шегіну кезіндегі тұтқынға алынғандардың саны белгісіз екенін хабарлады. Бір тарихшы Нэшвиллде 2500 конфедерациялық әскер қаза тауып, жарақаттанғанын болжады. Теннесси армиясы Форресттің кавалериясын есептемегенде, Орта Теннесси науқанына шамамен 38000 адаммен кірді. Армия Спринг-Хилл, Франклин және Нэшвилл шайқастарында ауыр жоғалтуларға ұшырады және науқанның соңғы кезеңінде кем дегенде 2000 дезертир болды. 20 қаңтарда Худ Форресттің кавалериясын қоспағанда, 18 742 адамнан тұратынын хабарлады. 13 қаңтарда генерал П. Г. Т. Борегар Конфедерация президентіне Теннесси армиясының 15000 адамнан аспайтынын мәлімдеді.

Реакциялар мен әсерлері

Нэшвилл шайқасы Теннесси армиясының іс жүзінде талқан етілуін білдірді. Тарихшы Дэвид Эйхер: «Худ Франклинде әскерін өлімге жіберсе, онда Нэшвиллде екі аптадан кейін оны толық құртар еді» деді. Худ бүкіл сәтсіздікті өзінің бағыныштылары мен сарбаздардың кінәсіне жапса да, оның әскери мансабы аяқталды. Ол әскерімен Миссисипи штатының Тупело қаласына шегінді, 1865 жылдың 13 қаңтарында қолбасшылық лауазымынан қанағаттанды және оған еңкей далалық қолбасшылық берілмеді.

Жауынгерлік алаңның сақталуы

Нэшвилл шайқасы алаңы Азамат соғысы стандарттары бойынша өте кең, ол Нэшвиллдің оңтүстік және батыс бөлігінің көбін қамтиды. Грин Хиллз, Форест Хиллз, Оук Хилл, Липскомб немесе Брентвуд аудандарында тұратын Нэшвилл тұрғындары шайқас алаңының үстінде тұрып жатыр. ХХ ғасырдың басында Нэшвиллде Ұлттық шайқас алаңы паркін құру туралы әңгіме болған. Бұл бастама Нэшвиллдің қоғамдық басшыларының қолдау көрсетпеуіне байланысты сәтсіз аяқталды, олар оңтүстік адамы болғандықтан, Конфедерация үшін осыншалықты ауыр жеңіліс болған шайқасты еске алуға аса қызығушылық танытпады. Осының салдарынан, Атлантада болғандай, Нэшвилл шайқасы алаңының көп бөлігі құрылысқа кетіп қалды. Дегенмен, шайқас естелік ретінде сақталған және оның шағын бөліктері сақталды.

Жауынгерлік ескерткіштер

Нешвилл шайқасының ескерткіші 1927 жылы Джузеппе Моретти жасаған, ал Ladies Battlefield Association ұйымы тапсырыс берген. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірден орнатылған бұл ескерткіш екі тараптың сарбаздарын құрметтейді және біртұтас елді мерекелейді. 1974 жылы ескерткіш дауылдан қирап зақымданды, ал 1980 жылдары тас жол құрылысы салдарынан I 65 және I 440 тас жолдарының үлкен түйіскен жеріне қарап тұрған кішкентай жерге қоршалды. 1999 жылы ескерткіш Нешвилл шайқасы алаңы саябағына көшірілді, ол Бабуля Уайт Пайк және Клифтон Лэйн қиылысында, шайқастың бірінші күні Конфедерация шебінің солтүстігінде орналасқан.

Миннесота ескерткіштері

1920 жылы Миннесота штаты Нешвилл ұлттық зиратында жерленген өзінің сарбаздарының құрметіне үлкен ескерткіш орнатты. Миннесота штаты Азамат соғысының Нэшвилл шайқасында басқа кез келген шайқасқа қарағанда көбірек сарбазды жоғалтты.

АҚШ түсті әскерлерінің ескерткіші

2006 жылы жеке азаматтар тобы Нэшвилл ұлттық зиратында АҚШ-тың түсті терілі әскерлерінің сол жерде көмілген сарбаздарына құрмет ескерткішін орнатты, олардың көпшілігі Нэшвилл шайқасында шайқасқан.

Шайс Хилл ескерткіштері

Нэшвилл шайқасын сақтау қоғамымен орнатылған бұл ескерткіш Shy's Hill және оның төңірегінде шайқасқан екі тараптың сарбаздарын құрметтейді. Мемориал үш тудан тұрады: американдық ту, Конфедерацияның ұлттық туы және Миннесота штатының туы (бұл төбени басып алуда маңызды рөл атқарған Миннесоталық төрт полкке арналған). 2014 жылдың соңында, шайқастағы еңбегі үшін Миннесота полкінің құрметіне Shy's Hill беткейіне тақта орнатылды. Оны 2014 жылдың 16 қарашасында Миннесота Азамат соғысын еске алу жұмыс тобы мен Нэшвилл шайқасын сақтау қоғамының өкілдері салтанатты түрде ашты.

Жеке меншік, бірақ көпшілікке қолжетімді сайттар

Гранберидің Лунеті. Джозеф Е. Джонстон лагері, Конфедерация ардагерлерінің ұлдарына тиесілі. 190-шы Полк даңғылында орналасқан. Соғыстың бірінші күні Конфедерацияның оң жақ фланкіна жасалған одақтық шабуылды тойтаруда маңызды рөл атқарды. 1900 жылдардың басында теміржол құрылысы кезінде лунеттың бір бөлігі қиратылды. No 1 редут. Нэшвилл шайқасын сақтау қоғамына тиесілі. Соғыстың бірінші күні IV және XVI корпустардың әскерлері басып алды. Грин-Хиллстегі Бенхам даңғылында орналасқан. Сақталған және түсіндірілген. Жер жұмыстары анық көрінеді. No 4 редут. Нэшвилл шайқасын сақтау қоғамы осы бекіністің солтүстік жағының қалдықтарына тарихи жеңілдіктер берген. Грин-Хиллстегі Эбботсфордта, Эббот-Мартин жолынан тыс орналасқан. Хоббс-роудқа дейін созылған редуттың қалған бөлігі 1950 жылдары үй салу кезінде қиратылды. Шейс Хилл. Нэшвилл шайқасын сақтау қоғамына тиесілі және Бенттон Смит драйвтегі Батери Лэйннен жақын жерде орналасқан. Соғыстың екінші күні оның құлауы Конфедерацияның жеңілісіне алып келді. Жақсы түсіндірілген. Таудың үстіндегі жер жұмыстары 1950 жылдардың басында су мұнарасы (қазір алынып тасталды) салыну кезінде жойылды; шығыс және оңтүстік беткейлеріндегі Конфедерация траншеялары анық көрінеді. Маунт-Оливет зираты. Нэшвилл әйелдер ескеру қоғамының басшылығымен, шайқаста қаза тапқан немесе ауыр жарақат алған конфедераттар 1868 жылы майдан қабірлерінен және қалалық зираттан алынып, Маунт-Оливеттегі Конфедерация шеңберіне қайта жерленді. 1889 жылы осы жерге үлкен ескерткіш орнатылды.

Жүргізуші экскурсия

Нэшвилл шайқасын сақтау қоғамы жүктеп алуға болатын, өздігінен жүргізілетін көлік турларын жариялады. Қоғам мүшелері ақы алдынан майданға экскурсиялар ұйымдастырады.