Кіріспе
Парагвайдың 1814-1840 жылдар аралығындағы диктаторы Жозе Гаспар Родригес де Франсиа и Веласко (xoˈse ɣasˈpaɾ roˈðɾiɣes ðe ˈfɾansia) (6 қаңтар 1766 – 20 қыркүйек 1840) – парагвайлық заңгер және саясаткер, Испанияның Рио-де-ла-Плата вице-корольдігінен 1811 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін Парагвайдың алғашқы диктаторы (1814–1840). Оның ресми лауазымы – «Парагвайдың Жоғарғы және Мәңгілік диктаторы», бірақ ол халық арасында «Эль Супремо» деп белгілі болды. Ол Рио-де-ла-Платаның біріккен провинцияларынан және Бразилия империясынан Парагвайдың толық тәуелсіздігін жақтаған топтың басты идеологы және саяси жетекшісі саналады.
José Gaspar Rodríguez de Francia y Velasco (xoˈse ɣasˈpaɾ roˈðɾiɣes ðe ˈfɾansia) (6 January 1766 – 20 September 1840) was a Paraguayan lawyer and politician, and the first dictator (1814–1840) of Paraguay following its 1811 independence from the Spanish Viceroyalty of the Río de la Plata. His official title was "Supreme and Perpetual Dictator of Paraguay", but he was popularly known as El Supremo. He is considered to be the chief ideologue and political leader of the faction that advocated for the full independence of Paraguay from the United Provinces of the Río de la Plata and from the Empire of Brazil.
Ерте өмір және білім
Франсия қазіргі Парагвай департаментіне қарасты Ягуарон қаласында дүниеге келген. Франсияның әкесі Сао-Паулудан келген, әскери қызметтен темекі шаруашылығына ауысқан офицер, ал анасы испан отарлаушыларының ұрпағы парагвайлық болған. Ол Жозеф Гаспар де Франса и Веласко деп крещениеден өтті, бірақ кейін Родригес деген кең таралған есімді қолданып, Франсаны испан тіліне сәйкес Франсияға өзгертті. Оның әкесі Гарсия Родригес Франсия (португалша: Garcia Rodrigues França) болғанмен, диктатор өзін "Родригес де Франсия и Веласко" деп атады. Оның тегі португалдық. Ол Асунсьондағы Сан-Франциско монастырь мектебінде білім алды, бастапқыда католик дінінің қызметкері болуға даярланған, бірақ ешқашан священник болған жоқ. 1785 жылдың 13 сәуірінде төрт жыл оқығаннан кейін, ол Аргентина болып келе жатқан Кордова Ұлттық университетінің Монсеррат колледжінде теология докторы және философия магистрі дәрежесін алды. Франсияның әкесі бразилиялық темекі экспорттаушысы болғандықтан, ол мулат екендігі туралы әңгімелерге жиі тап болды, бірақ 1790 жылы Асунсьондағы Сан-Карлос семинариясында теология кафедрасының құрметті орынын иеленді. Оның радикалды көзқарастары оның мұғалімдік қызметін мүмкінсіз етіп, ол теологияны тастап заңды оқуға кірісті. Соңында ол заңгер болып, гуарани, испан, француз, латын және ағылшын тілдерін меңгерді. Оқу кезеңінде Ағарту дәуірі мен француз революциясының идеяларына ықпал етті. Франсия Испания енгізген Парагвайдың касталық жүйесіне қарсы болды және заңгер ретінде кембағалдарды жоғары тұрғандардан қорғады. Ағартушылық пен француз революциясының жақтасы, Вольтер, Жан-Жак Руссо және француз энциклопедияшыларының құлшынысты оқырманы Франсия Асунсьондағы ең ірі кітапханаға ие болды. Астрономияға деген қызығушылығы және француз тілін, сондай-ақ Асунсьонда құпия саналатын басқа да пәндерді білуі, кейбір парагвайлықтардың оны болашақты болжай алатын сиқыршы деп қарауына себеп болды.
Саяси мансап
Саясатқа ерте қызығушылық танытты. 1807 жылы провинциялық кабильдо мүшесі, 1808 жылы қазынашы болды және 1809 жылдың тамызында Асунсьон кабильдосының алғашқы дауыс берушісі, яғни Асунсьон кабильдосының басшысы лауазымына қиындықпен қол жеткізді – криолло (туған жерде дүниеге келген ақ нәсілді) үшін жете алатын ең жоғары лауазым. 1798 жылы ол талпыныс жасағанмен, қарапайым тегінің кесірінен сәтсіз аяқталды. Франсия кейіннен оны Асунсьон қаласының көшелерін түзеу үшін пайдаланды. 1813 жылдың 1 қазанында Конгресс Франсияны және Фулгенсио Егросты бір жылға балама консулдар етіп тағайындады. Франсияға бастапқыда төрт айлық мерзім берілді. Франсияның бастапқы мерзімінен кейін Егросқа төрт айлық мерзім, содан кейін Франсияға екінші төрт айлық мерзім берілді. Әр консул армияның жартысын басқарды. 1813 жылдың 12 қазанында Парагвай Испания империясынан тәуелсіздігін жариялады. 1814 жылдың наурыз айында Франсия испандықтардың бір-бірімен үйленуіне тыйым салды және олар тек метистермен, үндістермен немесе африкалықтармен неке қиюға рұқсат берілді. Бұл нәсілдік сызықтар бойынша кез келген әлеуметтік-экономикалық теңсіздікті жою және Парагвайдағы криолло мен аралдықтардың басым ықпалын тоқтату мақсатымен жасалды. Франсияның өзі метис емес еді, бірақ нәсілдік теңсіздіктер оның абсолюттік билігіне қауіп төндіретін шиеленістер тудырады деп қорқыды.
1820 жылғы көтеріліс және полиция мемлекеті
1820 жылдың ақпан айында Францияның саяси полициясы, «Түйелі аяқтар» деп аталған Пирагуэстер, элиталар мен көптеген жетекші тәуелсіздік қайраткерлерінің оны өлтіру жоспарын анықтап, жылдамдатып жоқ қылды. Жалғыз бостандыққа шыққан Хуан Богарин өз діни қызметкеріне, содан кейін Францияға құпиясын айтты. Франция 200-ге жуық белгілі парагвайлықтарды тұтқындап, көпшілігін өлім жазасына кесті. 1821 жылдың 9 маусымында Францияның екі құлы мен Францияның діни қызметкері Францияға қарсы қастандық туралы хат тапты. Франция 200 испандықты тұтқындап, алаңға шығарып, хатты оқып берді. Олар 18 айдан кейін 150 000 песо төлеген соң ғана босатылды (салыстыру үшін, 1820 жылғы бюджет 164 723 песоны құрады). Басты қастандық жасаушылар – Фульгенсио Йегрос пен Педро Кабальеро тұтқындалып, өмір бойына түрмеге жабылды. Кабальеро 1821 жылдың 13 шілдесінде өз-өзіне қол жұмсады, ал Йегрос төрт күннен кейін өлім жазасына кесілді. Франция барлық оппозицияны тыйым салып, құпия полиция құрды. Оның жер асты түрмесі «Шындық палатасы» деп аталды, Парагвайдағы көптеген өндірістер түрме жұмысының есебінен жасалды. Ол дене жазалауды жойды, бірақ өлім жазасын орындау қатал болды, себебі ол барлық өлім жазаларын терезесінің сыртындағы апельсин ағашының астындағы «банкильо» (тіреу) арқылы орындауды талап етті. Оқ-дәріні үнемдеу үшін көптеген құрбандар штыкпен өлтірілді, ал олардың отбасыларына мәйіттерді күні бойы жатқаннан кейін ғана алып кетуге рұқсат берілді, олардың өлі екеніне көз жеткізу үшін. Көптеген тұтқындар Тевегоға жер аударылды, ол басқа елді мекендерден 70 миль (113 км) қашықтықтағы тұтқындық лагері болатын, шығысында үлкен батпақ, батысында Гран-Чако шөлімен қоршалған. Ол қайтыс болған кезде Парагвай түрмелерінде 606 тұтқын болды.
Әскери
Франсия Латын Америкасы мемлекеттері ұлттардың теңдігі және бірлескен қорғанысқа негізделген конфедерация құруы керек деп сенді. Ол иезуиттердің қару-жарағымен жабдықталған, бірақ жақсы дайындалған шағын әскер құрды. Әскердің саны қауіп деңгейіне қарай өзгеріп отырды. Мысалы, 1824 жылы әскерде 5500-ден астам сарбаз болса, 1834 жылы олардың саны 649-ға дейін азайды. Франсия әдейі шетелдіктерді армия 5000-нан астам сарбазды құрайды деп ойлауға итермеледі, бірақ ол сирек 2000-нан асып кетті. Ол 15000 резервістен тұратын үлкен қарулы күшті сақтап тұрды. Парагвайда салынған алғашқы соғыс кемесі 1815 жылы теңізге түсті, ал 1820 жылдың ортасына қарай 100 каноэ, шлюп және саладан тұратын флот құрылды. Сондықтан, егер үндістер бас киім сатып ала алмаса, олар тек бас киімнің шетін киюге міндетті болды, осылайша олар ережеге бағынуға мүмкіндік алды. Ақшаны тек қару-жарақ және оқ-дәріге айырғанда ғана экспорттауға болады, ал 1832 жылы Бразилиядан 2000 мылтық және қылыш импортталды. 1838 жылы Франсия сол жерде тұратын жергілікті гуарани халқын қорғау ниетімен армия Канделярияны қайта басып алды. Парагвай әскерлері тек шекарадағы бекеттерде ғана әрекет етті, олар жиі Гуайкуру шабуылдарына ұшырады. 1823 жылы Франсия бразилиялық саудагерлерге Канделярияда сауда жасауға рұқсат берді. Франсия мемлекеттік бюджеттің көп бөлігін әскерге жұмсады, бірақ солдаттар қоғамдық жобаларда жұмыс істеуге де тартылды.
Білім
Франсия жоғары білімді елдің қаржылық басымдығы – әскерді қаржыландыру және жеке оқу оның кітапханасында еркін жүргізілуі мүмкін деген себептермен жойды. Франсия 1822 жылы елдегі жалғыз діни семинарияны жапты, себебі епископтың психикалық денсаулығы нашар еді, сондай-ақ ол шіркеу билігін тазартуды мақсат еткен. Дегенмен, ол 1828 жылы барлық еркектер үшін мемлекеттік білім беруді міндетті етті, бірақ жеке мектептерге көмектеспеді де, кедергі де жасамады. Бірақ, Ричард Алан Уайттың мәліметінше, сауатсыздық азайды және 1825 жылға қарай бір мұғалімге 36 оқушыдан келді, оқушы-мұғалім арақатынасы жақсарды. 1836 жылы Франсия Парагвайдың алғашқы қоғамдық кітапханасын ашты, ол қарсыластарынан тәркіленген кітаптармен толтырылды. Кітаптар мен оқ-дәрілер – салықтан босатылған сирек тауарлардың бірі болды.
Ауыл шаруашылығы
1820 жылдың қазан айында шегірткелердің шабуылы егіннің көп бөлігін қырып салды. Франсия екінші дүркін егіс салуға бұйрық берді. Ол өте мол болды, сол себепті Парагвай шаруалары осыдан бастап жылына екі рет егін жинауды бастады. Он жылдық ішінде Франсия жердің жартысын төрт кезеңде мемлекеттік меншікке алды. Ол баста сатқындардың жерлерін тәркіледі, содан кейін дін қызметкерлерінің (1823), жер басып алушылардың (1825) және соңында пайдаланылмаған жерлердің (1828) жерлерін иеленді. Бұл жерлер солдаттардың өздерін қамтамасыз етуі үшін тікелей басқарылды немесе шаруаларға жалға берілді. 1825 жылға қарай Парагвай қант қамызы бойынша дербес болды, ал бидай енгізілді. Өмірінің соңында Франсия Аргентинадан келген жұқпалы аурудың таралуын тоқтату үшін барлық малдың Итапуада аяусыз түрде қамауға бұйрық берді, осылайша ол аурудың өлуіне қол жеткізді.
Босқындар
Көпшілік пікірге қарамастан, Парагвай толығымен оқшауланған емес еді. Франсия түрлі елдерден келген саяси босқындарды құшақ жайды. 1820 жылы Уругвай тәуелсіздігінің батыры Хосе Артигас 200 адамымен бірге пана тапты. Артигас Франсияның қайтысынан кейін де Парагвайда айына 30 доллар зейнетақы алып тұрды, ал оны Франсиско Рамирес қуғынға түсірді, соның бір соғыс кемесі де Парагвайға дезертирлікпен өтті. 1820 жылы Франсия қашып келген құлдарға баспана беруді және Корриентестен келген босқындарға қайық пен жер беруді бұйырды. 1839 жылы Бразилиядан дезертирлік жасаған толық рота қарсы алынды. Көптеген босатылған құлдар Тевего жаза орындау ортасын күзетуге жіберілді.
Католик шіркеуін мемлекет меншігіне беру
1815 жылы Парагвайдағы Рим-католик шіркеуі Буэнос-Айрес пен Римнен тәуелсіз деп жарияланды. Франсия шіркеулік мүлікті тартып алып, өзін Парагвай шіркеуінің басшысы етіп тағайындады, бұл Генрих VIII Англия шіркеуінің Жоғарғы басшысы деп жариялағанын еске түсіреді. Папа Пий VII оны осы үшін анафемаға ұшыратты, ал Франсия: "Егер Киелі Әке өзі Парагвайға келсе, мен оны жеке капелланым етемін", - деп жауап берді. 1816 жылдың маусым айының ортасында Корпус-Кристи мерекесінен басқа барлық түнгі процессияларға тыйым салынды. 1819 жылы епископ билікті бас викарийге беруге көндірілді, ал 1820 жылы монахтар секуляризацияланды. 1820 жылдың 4 тамызында барлық дін қызметкерлері мемлекетке адал болуға ант беруге міндеттелді және олардың діни иммунитеті алынып тасталды. 1824 жылы елдегі төрт монастырь мемлекеттік меншікке алынды, кейін біреуі бұзылып, екіншісі шіркеуге айналды. Қалған екеуі артиллериялық парк пен казармаға айналды, ал үш монастырь да казарма ретінде пайдаланылды. Франсия инквизицияны жойды, зінакорлық орындарын күзет посттары ретінде пайдаланды және олардан жасалған матадан найзашылардың қызыл жилеттерін тікті.
Жеке өмір
Франсия кісі өлтіруден сақтану үшін бірнеше шара қолданды. Ол сарай есіктерін өзі құлыптайтын, әпкесі жасаған сигараларын ашып, уланбағанын тексеріп, өзі ерба-мат дайындайтын, ал жастығының астына тапанша салып ұйықтаушы еді. Дегенмен, бір үй қызы оны тортқа у қосып улауға тырысты. Франсия мемлекеттік қазынаны қызметке кіріскен кездегіден кем дегенде екі есе көп ақшамен, соның ішінде жұмсалмаған 36 500 песо жалақысымен – бірнеше жылдық жалақы сомасымен қалдырып кетті. 1827 жылы ағылшын тілінде жарық көрген Ренгер мен Лонгшамптың еңбегінің соңғы тарауында оның жеке өмірінің егжей-тегжейлі сипаттамасы келтірілген. Бұл еңбек ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде үлкен резонанс тудырғандай, өйткені оның көптеген тұжырымдары мен сипаттамалары басқа еңбектерде қабылданып, пайдаланылды. Сөйтіп, Уайттың Франсия туралы көркем әңгімесі осы еңбектің үзінділеріне көп сүйенді (мысалы, тігінші мен мата туралы айтылған бір ғана сөйлем El Supremo-да трагикомедиялық сахнаға айналады). Тарихшылар бұл еңбекті бүгінгі күнге дейін, оның оған қарама-қарсы болғанына қарамастан, жеке есептердің санатындағы шамалы ғылыми жұмыстардың бірі ретінде пайдаланады.
Мұра
Оның шетелдегі беделі теріс болды: Чарльз Дарвин, біріншіден, оны құлатуға үміттенді, бірақ Томас Карлайл (өзі демократияның жақтасы емес) Францияның сыншыларының жарияланымдарында да бағалы материал тапты. Карлайл 1843 жылғы эссесінде «Парагвайда жеке пікір еркіндігі, егер ол үнсіз қалмаса, жойылды» деп жазды, бірақ бұл әлеуметтік жағдайлар тұрғысынан «конституциялық бостандыққа әлі дайын емес гаучо халқына» аса зиян тигізбейді деп есептеді. Франсия Парагвайды автократиялық билік дәстүрімен сіңірді, ол 1989 жылға дейін аз ғана үзілістермен сақталды. Ол әлі де ұлттық батыр саналады, және Ягуарон қаласында оның есімін сақтаған мұражай бар. Мұражайда оның және оның қызының портреттері, сондай-ақ оның тәттілер қорабы, шам және темекі салғышы қойылған. Парагвайлық автор Аугусто Роа Бастос Франсияның өмірін бейтарап түрде бейнелейтін «Yo el Supremo» («Мен, Жоғарғы») атты роман жазды. Америкалық автор Эдвард Лукас Уайт 1916 жылы 1810 жылдардың ортасындағы Франсия мен Парагвай туралы тарихи ойын-қиял жариялады. Автор тарихты ойыншықтап қайта жасайды. Мысалы, оның комедиялық сипаттамасы бар (XX тарау, «Шіркеудегі алтын тарақтар»), онда басты кейіпкер екі досына көмектеседі, олардың туыстары үлкен собордағы жексенбілік құлшылықта корсеттер мен алтын тарақтары үшін ұятқа қалдырылып, шығарылып жіберілді. Келесі тарауда, «Бұйрық бойынша қызмет», Франсия жиналған католик дін қызметкерлерін түстен бұрын үшінші жексенбілік құлшылық өткізуге және екі әйелге, олар корсеттерін кие алады, бірақ алтын тарақтарын емес, көпшілік назарына түсіруге мәжбүрлейді: El Supremo: Парагвайдың Ұлы диктаторының романсы (E. P. Dutton & Co., 1916 ж.)
El Supremo: A Romance of the Great Dictator of Paraguay (E. P. Dutton & Co., 1916)