Кіріспе

Жапондық буддистік дәстүр, испандық муниципалитет

Обон ([[wiktionary:お盆) немесе жай ғана Бон ([[wiktionary:盆) – ежелгі жапондық ата-баба рухтарына сенім мен ата-бабалар рухын құрметтеу үшін жапондық буддистік дәстүрдің бірігуі. Бұл буддистік дәстүр отбасылық қайта қосылыс мерекесіне айналған, онда адамдар ата-бабаларының жерлеріне оралып, ата-бабаларының қабірлерін зияраттап, тазалайды, ата-бабалар рухы үй алтарына оралады деп есептеледі. Бұл мереке 500 жылдан бері Жапонияда тойланып келеді және дәстүрлі түрде Бон Одори деп аталатын биді қамтиды. Обон фестивалі үш күнге созылады, бірақ басталу күні Жапонияның әртүрлі аймақтарында өзгеше болады. Мейдзи дәуірінің басында ай күнтізбесі Григориан күнтізбесіне ауысқанда, Жапониядағы жерлер әртүрлі жауап берді, нәтижесінде Обонның үш уақыты пайда болды. Шичигацу Бон (Шілдедегі Бон) күн күнтізбесіне негізделген және Жапонияның шығысында (Токио, Йокогама және Тохоку аймағы сияқты Канто аймағы) шілде айының 15-іне дейін, Чугенмен бірге тойланады. Хачигацу Бон (Тамыздағы Бон) ай күнтізбесіне негізделген, тамыз айының 15-іне дейін тойланады және ең көп таралған уақыт. Кю Бон (Ескі Бон) ай күнтізбесінің жетінші айының 15-і күні тойланады, сондықтан жыл сайын тамыздың 8-і мен қыркүйектің 7-сі аралығында өзгереді. 2008 және 2019 жылдары күн және ай күнтізбелері сәйкес келгендіктен, Хачигацу Бон мен Кю Бон бір күні тойланды. Кю Бон Канто аймағының солтүстік бөлігі, Чугоку аймағы, Шикоку және Окинава префектурасы сияқты аймақтарда тойланады. Бұл үш фестиваль күні мемлекеттік мерекелер тізіміне енбеген, бірақ адамдарға демалыс беру қалыпты жағдай.

Тарих

Жапондық Обон фестивалі буддизмнің Аруақтар фестивалінен және қытайлық даосизмнің Жонгюань (中元) фестивалінен күшті ықпал алады. Буддистік дәстүр Будданың шәкірті Маха Маудгальянаның (Мокурен) әңгімесінен бастау алады, ол өзінің табиғи күштерін пайдаланып, қайтыс болған анасына қарады және оның Аштық Рухтар Әлеміне түскенін және азап шегіп жатқанын анықтады. Бұл жағдайға қатты алаңдаған ол Буддаға барып, анасын осы әлемнен қалай босатуға болатынын сұрады. Будда оған жетінші айдың он бесінші күні жазғы демалысын аяқтаған көптеген буддалық монахтарға құрбандықтар жасауды бұйырды. Мокурен осылай жасады және осылайша анасының босатылуын көрді. Ол сондай-ақ, оның бұрынғы өміріндегі қайырымдылығын және оған жасаған құрбандықтарын көре бастады. Анасының азаптан құтылуына қуанған және оның көптеген мейірімділіктері үшін алғыс білдірген шәкірт қуанышпен биледі. Осы қуаныш биінен "Бон Одори" немесе "Бон биі" пайда болды, бұл ата-бабалар мен олардың құрбандықтарын еске алу және құрметтеу уақыты. Сондай-ақ қараңыз: Уламбана сутрасы. Обон жаздың ыстығында өтетіндіктен, қатысушылар әдетте жеңіл мақтадан тігілген кимоно – юката киеді. Көптеген Обон мерекелерінде көңіл көтеруге арналған аттракциондар, ойындар және жазғы фестиваль тағамдары бар үлкен карнавал өтеді. Мереке кезінде отбасылар дәстүрлі түрде ата-бабаларының рухтарын "от жіберу" деп аталатын рәсім арқылы, оттың басшылығымен тұрақты мекендеріне қайтарады. От фестивальдің басталуын (Мукаэби) және аяқталуын да белгілейді. Жапониядағы Обон фестиваліндегі тағы бір маңызды рәсім – қиярдан жасалған жылқы және баклажандан жасалған сиыр жасау, ол "рухтық жылқы" деп аталады; 精霊馬; shōryō uma немесе "сиыр-жылқы"; 牛馬; ushi uma, бұл ата-бабалардың үйге оралуы және қайта оралуы үшін ыдыс ретінде қызмет етеді.

Этимология

Жапон тіліндегі "обон" сөзі "о" деген құрметті префиксі мен "бон" сөзінен тұрады. "Бон" бөлігі жапонша атаулардан (盂蘭盆) немесе (盂蘭盆会) құралған, ал олар қытайша терминдерден (盂蘭盆) немесе (盂蘭盆會) шыққан. Қытай терминдері көбінесе санскрит тіліндегі ullambana сөзінен туындаған деп есептеледі, ол "көкке асылып тұру" дегенді білдіреді, бұл тозақта азап шегетін жандарға қатысты. Алайда, санскрит сөзінің кездесуі сирек, тіпті жоққа жақын; сонымен қатар, ол санскриттің ullamb ("ілу", көшпелі) етістігінің қазіргі уақытқа қатысты түрі болып табылады, оның "көкке асылу" мағынасы жоқ. Бұған қоса, "көкке асылу" деген ұсынылған мағынасы да, "ілу" деген қарапайым мағынасы да урабон рәсімдерінің мәнімен толық сәйкес келмейді, себебі олар өлгендерге көмектесуге арналған, бұл пали тіліндегі ullumpana ("көтеру, көмектесу") етістігінің "көмектесу" мағынасына жақын, ullumpati ("көтеру, көмектесу") етістігінің қазіргі уақытқа қатысты түрі. Осыдан, тозақта өлгендердің көкке асылып тұрғаны туралы түсіндірулер санскрит етістігімен жаңылыс байланысқа негіделген халықтық этимология болуы мүмкін, ал пали тілімен тікелей семантикалық байланыс емес. Такакусу Джунжироның айтуынша, бастапқыда бұл өлгендердің рухын құрметтеу үшін орындалған Ненбуцу халық биі. Әр аймақтың өзіндік би өнері мен музыкасы бар. Музыка Обонның рухани мағынасын көрсететін әндерден немесе жергілікті миньё халық әндерінен құралуы мүмкін. Сондықтан Бон биі әр аймақта әртүрлі болып көрінеді. Хоккайдо "Соран Буши" атты халық әнімен танымал. "Токио-Ондо" әнінің аты Жапония астанасынан алынған. Гифу префектурасындағы Гудзёдағы "Гуджо Одори" түнгі билермен әйгілі. "[[Гошю Ондо" Шига префектурасының халық әні. Кансай аймағының тұрғындары атақты "Кавачи Ондо" әнін біледі. Шикокудагы Токусима "Ава Одори" биімен танымал, ал оңтүстікте Кагосиманың "Охара Буши" әні естіледі. Бидің орындалуы әр аймақта әртүрлі, бірақ дәстүрлі Бон биінде адамдар фестиваль үшін арнайы жасалған биік ағаш платформаның (ягура) айналасында шеңберге жиналады. Ягура әдетте Обон музыкасының музыканттары мен әншілері үшін сахна болып табылады. Кейбір билер сағат тілі бойынша, ал кейбіреулері сағат тіліне қарсы бағытта орындалады. Кейбір билер би кезінде бағытын өзгертеді, бірақ көбінесе өзгертеді. Кейде адамдар ягураға қарай және одан алшақ жүреді. Дегенмен, кейбір билер, мысалы Кагосима Охара биі және Токусима Ава Одори, қала көшелерімен тікелей сызық бойынша жүреді. Аймақтың биі сол аймақтың тарихы мен ерекшеліктерін көрсетеді. Мысалы, Кюсюдегі Миике кенішіндегі Танко Буши ("көмір өндіру әні") биінің қимылдары кеншілердің жұмысын бейнелейді, яғни қазу, арба итеру, фонарь ілу және т.б.; ал жоғарыда аталған Соран Буши балықшылардың жұмысын, мысалы, торларды тартуды еліктейді. Барлық бишілер бірдей би қимылдарын үйлесімді түрде орындайды. Аймақтық Бон биінің өзгешеліктері де бар. Кейбір билер әртүрлі желдеткіштерді, ал басқалары түрлі-түсті суреттері бар кішкентай сүлгілерді (тенгуи) пайдаланады. Кейбіреулері би кезінде кішкентай ағаш соққыларды немесе "качи качи" қолдануды қажет етеді. Бон биі кезінде ойналатын музыка Обон музыкасымен және миньёмен ғана шектелмейді; кейбір заманауи энка хиттері мен балалар әндері [[Ондо (музыка) ритміне жазылған, сондай-ақ Обон мезгілінде билеуге қолданылады. Бон биі дәстүрі Муромачи дәуірінің соңғы жылдары қоғамдық ойын-сауық ретінде басталды. Уақыт өте келе, бастапқы діни мағынасы жоғалып, би жаз мезгілімен байланысты болды. Окинава аралдарында орындалатын Бон биі Эйса (би) деп аталады. Сол сияқты, Яеяма аралдарында Ангама (Яеяма) биі бар.

Корея

Обон мерекесінің корей нұсқасы Бэкжунг деп аталады. Қатысушылар буддалық киіз үйлерде және храмдарда құрбандықтар шалады, сондай-ақ маска киіп билейді. Бұл мереке діни болғанымен, егіншілік фестиваль ретінде де маңызды.

Индуизм

Питри Пакша (сөзбе-сөз "ата-бабалардың он төрт күні") – индустардың ата-бабаларына (Питрлерге) еске алу және азық-түлік сыйлау арқылы құрмет көрсеткен 16 күндік кезеңі. Индустар Питри Пакшаны Шраддха немесе Тарпана деп аталатын аруақтарға арналған рәсімдер орындалатындықтан, ырыссыз мерзім деп санайды.

Филиппин

Филиппинде жапон тегіндес филиппин азаматтары, «Филиппиндік Nikkei Jin Kai Inc.», «Филиппиндік Nikkei Jin Kai International School», «Mindanao Kokusai Daigaku» және басқа да түрлі жапон-филиппин ұйымдарының қолдауымен, филиппин азаматтарының жапон тегіндес ата-бабаларын құрметтеу және Жапония мен Филиппин арасындағы достық қарым-қатынасты нығайту мақсатында жыл сайын Obon фестивалін және басқа да жапондық-филиппин фестивальдарын өткізеді.

Аргентина

Аргентинада Обон мейрамын жапон қауымдастықтары оңтүстік жарты шардың жазында тойлайды. Ең ірі фестиваль Ла-Платадағы Колония Уркизада өтеді. Ол Ла-Плата жапон мектебінің спорт алаңында ұйымдастырылады. Фестиваль барысында таико көрсетілімдері мен ұлттық билер де қойылады.

Бразилия

Обон фестивалі Бразилияның көптеген жапон қауымдастықтарында жыл сайын тойланады, себебі Бразилия Жапониядан тыс ең көп жапон халқына ие. Сан-Паулу – Бразилиядағы жапон қауымының басты қаласы, сонымен қатар Бразилиядағы ең ірі фестиваль, онда көшеде жапондық дәстүрлі билер мен мацури биі орындалады. Фестивалде таико және шамисен сайыстары да кіреді. Сондай-ақ, фестивальде жапон тағамдары мен сусындары, өнер және би ұсынылады. Обон Оңтүстік Америкадағы жапон иммигранттары мен олардың ұрпақтары мен достарының қауымдастықтарында да тойланады: Обон фестивальдерін Санта-Катарина, Сан-Паулу, Гойас, Амазонас, Пара (Томе Асу), Мату-Гросу, Мату-Гросу-ду-Сул, Пернамбуко, Баия, Парана, Рио-Гранди-ду-Сул және Бразилия штаттарында кездестіруге болады.

Малайзия

Малайзияда Обон фестивалі жыл сайын Пенангтың Эспланадасында, Селангор штатындағы Шах Алам стадионында, сондай-ақ Сабах штатындағы Кота-Кинабалу қаласындағы Малайзия Университеті Сабахта да тойланады. Бұл мереке Селангор штаты үшін маңызды тартымдылық болып табылады және Малайзиядағы Жапондық экспаттар мен иммигранттар қоғамының бастамасы. Жапониядағы тойлаумен салыстырғанда, Пэнанг, Селангор және Сабахта бұл фестиваль көлемдік тұрғыдан әлдеқайда шағын өтеді және буддизммен байланыстырылмаған, жапон мәдениетімен байланысты. Фестиваль негізінен жергілікті тұрғындарға жапон мәдениетінің бір бөлігін таныстыру мақсатында өткізіледі, түрлі жапон тағамдары мен сусындары, өнер және би ұсынылады, ал Малайзиядағы көптеген жапон компаниялары өз өнімдерін ілгерілетуге қатысады.

АҚШ және Канада

Обон мейрамдары Солтүстік Америкада да атап өтіледі, әсіресе будда ғибадатханалары мен ұйымдарына қатысы бар жапон-американдықтар немесе жапон-канадтықтар арасында. АҚШ-тағы Будда шіркеулері әдетте Обон мейрамын діни Обон рәсімдерімен және дәстүрлі Бон Одори биімен тойлайды. Көптеген ғибадатханалар бір мезгілде мәдени және тағамдық базар ұйымдастырады, онда жапон мәдениеті мен жапон-американдық тарихының ерекшеліктерін көрсететін түрлі тағамдар мен өнер туындылары ұсынылады. Тайконы кәсіби және әуесқой топтар орындайды. Обон фестивалі әдетте шілде мен қыркүйек аралығында өтеді. Бон Одори әуендері Жапониядағы әуендерге ұқсас; мысалы, Кюсюдан Танко Буши биі АҚШ-та да орындалады. Калифорнияда жапон иммиграциясының таралуына байланысты Бон Одори билері Солтүстік Калифорниядан Оңтүстік Калифорнияға дейін өзгешеленеді, ал кейбіреулері американдық мәдениеттен әсер алады, мысалы, "Бейсбол Ондо". "Обон маусымы" қазіргі Гавайи мәдениеті мен өмірінің маңызды бөлігі болып табылады. Оны Жапониядан келген плантация жұмысшылары әкелді, қазір Бон биі маусымнан тамызға дейінгі демалыс күндері кешке бес ірі аралда (Кауаи, Оаху, Молокай, Мауи және Гавайи) өткізіледі. Олар көбінесе буддалық миссияларда, кейде синтоистік миссияларда немесе сауда орталықтарында ұйымдастырылады. Кейбір буддалық миссияларда биге кіріспес бұрын, өткен жылы қайтыс болғандардың туыстары еске алу үшін құрбандық шалады, бірақ басқа жағдайда бұл шара діни сипатта емес. Ойналатын әндер аймақтар бойынша әртүрлі болады. Мысалы, Үлкен аралдың батыс бөлігіндегі (Каилуа Кона және айналасында) бір немесе екі сағаттық Бон биі әдетте Танко Бушиден басталады, содан кейін Кавачи, Осака (ағаш соққыларымен), Юката Одори (құрбандыққа берілген тенугуимен), Окинава префектурасынан Асатоя Юнта және Ашибина (Гавайиде көптеген окинавалықтар тұратынын көрсетеді), балалар үшін Покемон Ондо, жастар үшін зумба әндері, "Керемет жексенбі" және т.б. орындалады. Биге қатысушылар – жапон ұрпақтары мен барлық нәсілдегі адамдар – би үшін арналған орталық мұнара – ягураның айналасында үлкен шеңберде билейді, ондан жазылған әндер тарайды және көбінесе тайко тобы барабан ойнап әндерге сүйемелдейді. Ірі қалаларда Бон биі сабақтарын еріктілер шаралардан бұрын өткізеді. Кейбір жапон мұражайлары да Обон фестивальдерін өткізеді, мысалы Флоридадағы Мориками мұражайы. Сент-Луисте (Миссури штаты) Ботаникалық бақ 1977 жылдан бері жыл сайын Еңбек күні демалысында Обон фестивалін өткізеді. "Жапон фестивалі" деп аталатын бұл фестиваль бірнеше жапон-американдық ұйымдармен бірлесіп ұйымдастырылады және үш күн ішінде мыңдаған адамды қабылдайды. Фестивальде жапондық музыка, өнер, би, тағам және ойын-сауық, ягураның айналасында билеу, сумо күресі, тайко барабандары, бонсай демонстрациялары, дәстүрлі аспаптарда ойналатын музыка, түрлі базарлар, нағыз жапон тағамдары бар тамақ алаңдары, шай рәсімдері, жапон бағындағы көлде жарықтандырылған шамдар және тағы да көптеген қызықты шаралар ұйымдастырылады.