Кіріспе

Токугава Жапониясындағы феодал және мемлекет қайраткері (1815–1860)

Ии Наосуке (井伊 直弼) Хиконе даймёсы (феодал) (1850–1860) болды, сондай-ақ Жапония Токугава сёгунатының Тайросы, ол 1858 жылдың 23 сәуірінен бастап, 1860 жылдың 24 наурызында Сакурадамон оқиғасында қаза тапқанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Ол АҚШ-пен Харрис шартына қол қойғанымен ең белгілі, бұл американдық саудагерлер мен теңізшілерге сауда үшін порстарға қол жеткізуді және американдық азаматтарға экстерриториялдық құқықтарды берді. Ол сонымен қатар Sekishūryū стиліндегі жапондық шай рәсімінің құлшынып оқыған және тәжірибелі шебері болды, ал оның жазбаларында шай рәсімі туралы кем дегенде екі еңбек бар. Ии Наосуке басшылығымен Токугава сёгунаты ауырған және баласыз Токугава Иэсаданың мұрагерлігіне байланысты өте қиын жағдайды еңсерді. Ии Наосуке Токугава сёгунатын Мэйдзи кезеңінің басталуына дейін жапон қоғамындағы билік пен беделінің соңғы, қысқа қайта жаңғыруына итермеледі. Ии 1860 жылдың 24 наурызында Сакурадамон оқиғасында 17 Мито және 1 Сацума самурайының тобы тарапынан өлтірілді.

Ерте өмір

Ии Наосуке 1815 жылы 29 қарашада Хиконе даймёсы Ии Наонаканың үшінші әйелінен туған 14-ші ұлы ретінде дүниеге келді. Наосуке 14-ші ұл болғандықтан, маңызды лауазымға тағайындалу мүмкіндігі аз болды және өмірінің басында отбасының аз көлемінде жәрдемақы алып, буддалық храмға жіберілді. Ии үшін өте жақсы болғаны, монастырға жіберілгенімен, оның 13 ағасының ішінде мұрагерге мұқтаж басқа отбасыларға асырап алынғандары немесе әкесінен бұрын қайтыс болғандары бар еді. Осылайша, 1850 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, Ии монастырьдан қайтарылып, Хиконе даймёсы болды, ол фудай доменіне ие болды және Ии тегін алды. Хиконе даймёсы ретінде Ии, бакуфуда – шогун кеңесшілері кеңесінде лауазымға үміткер даймёлардың бірі болды. Оның балалық шақтағы есімі Тэцуносуке (鉄之介) еді. Ии ұлттық саясатқа қатысып, даймёлардың коалициясын жедел басқаруға көтерілді. 1853 жылы Перридің Жапонияны сыртқы әлемге ашу миссиясы кезінде американдық коммодор Мэтью К. Перримен жапондық келіссөздерге қатысты ұсыныс жасады. Жапонияға дереу әскери қауіп төніп тұрғанын түсінген Ии, Жапонияның голландтармен қарым-қатынасын пайдаланып, жауап беруге қабілетті қарулы күштерді дамыту үшін уақытты ұзартуы керек деп сақты. Ол тек Нагасаки портын шетелдік сауда үшін ашуды ұсынды. Хотта Масаёши сияқты, Ии де шогун кеңесшісі Абэ Масахиро шетелге қарсы партияны жұбатқанда үнсіз қалған жоқ. Ии фудай даймёларына Абэ Масахироны құлату және оның орнына Хотта Масаёшиді тағайындау жолында жетекшілік етті. Бұл көптеген реформатор даймёларды императорлық сараймен байланыстарын нығайтуға итермеледі.

Тайро

1858 жылы Хотта Масаёшидің Харис келісімін императордан бекітуге жасаған сәтсіз әрекетінен кейін Токугава сёгуны Токугава Иэсада Ии Наосукені Тайро (Ұлы ақсақал) етіп таңдады; бұл шешімге Кии партиясының ықпалы тиді. Тайро лауазымы, дәстүрлі түрде Ии әулетінің мүшелері атқарған қызмет, көбінесе бос тұрды; шындығында, 1700 жылдан бастап Ии Наосуке билікке келгенге дейін 158 жыл ішінде үш Тайро ғана болды. Иидің Тайро лауазымына тағайындалуы көптеген шинпан даймёларды (сёгунға туысқан даймёлар, олар бакуфу құрамына кіре алмады, бірақ егер сёгун мұрагерсіз қайтыс болса, келесі сёгун шинпан әулеттерінің бірінен таңдалатын) наразылыққа түсірді, соның ішінде Токугава Нариаки. Тайро Ии Наосуке сёгундан кейінгі мәртебелі және билікті иеленді; Ии фудай даймёлардың толық қолдауына ие болды. Ақылды және қабілетті саясаткер Ии Наосуке бакуфуның саясат қалыптастырудағы, ішкі және сыртқы істердегі күшін қайта жаңартуға бекінді. Ии Наосуке Хотта Масаёши америкалық елші Таунсенд Харриспен келіскен Харрис келісімін Жапонияның мүддесіне сай деп санады. Ол рәсімге сәйкес, үш үйдің иелерінен – госанкёдан пікірлерін жазбаша түрде сұрады. Алайда, Хитоцубаши Кеикидің әкесі Токугава Нариаки бастаған Хитоцубаши фракциясының мүшелерінің кедергі келтіру саясатына тап болды. Ии Киотодағы император Комейдің келісімінсіз Харрис келісімін бекітуге дайын емес еді. Бірақ Хитоцубаши фракциясының даймёлары келісімді императорға ұсынуға кедергі келтірді. Осы кезде Харрис келісімге қол қою үшін сёгунат шенеуніктеріне қысым көрсетуді бастады. Ии америкалықтарды ашуға жол бермеуді шешті және 1858 жылдың 29 шілдесінде бакуфу шенеуніктерінің толық қолдауымен Харрис келісімін қол қоюға бұйрық берді. Одан кейін голландтармен, орыстармен, ағылшындармен және француздермен ұқсас тең емес келісімдер жасасты. Бакуфу сыншылары Ии Наосуке бекіткен келісімдерді Жапонияның егемендігін елеулі түрде шектеді деп есептеді, ал осы күшті қайтару Мейдзи кезеңінде қалыптасқан саясаттың көп бөлігіне негіз болды. Сёгун Токугава Иэсаданың денсаулығының нашарлауына байланысты Хитоцубаши фракциясының мүшелері Ииді ауру сёгунның мұрагері ретінде Хитоцубаши Кейкині қолдауға мәжбүр етуді қалады. Хитоцубаши Кейки реформашыл кандидат болды, оны реформашыл фракция, оның төрағасы әкесі Токугава Нариаки қолдады; оның жақтастары оның саяси шешімдерді қабылдаудағы тәжірибесі мен шеберлігіне назар аударды. Ии Жапонияға күшті басшылық қажет екенін білді, бірақ реформашыл даймёлардан айырмашылығы, Ии дәстүрлі үкімет формаларынан тыс күшті басшылықты қабылдауға дайын емес еді. Бакуфу, Ии басшылығымен, 12 жасар Кии даймёсы Токугава Йошитомидің сёгун лауазымына өтуін қалады. Бакуфу жас және тәжірибесіз сёгунға ықпал ету мен оны басқару оңайырақ болады деп ойлағандықтан, мұндай жас кандидатты қолдады. Бакуфу істеріне араласуды тоқтату үшін, Харрис келісімін бекіткеннен кейін көп ұзамай Ии сёгундық мұрагерлік мәселесін Токугава әулетінің ғана мәселесі екенін және шинпан даймёлардың да, императордың да араласуға құқығы жоқ екенін жариялап шешті. Токугава әулетінің бас кеңесшісі ретінде Ии енді кез келген араласусыз, өзі қалаған үміткердің пайдасына шешім қабылдауға еркін ықпал ете алды. Осылайша Ии сёгун лауазымына реформашыл кандидат Хитоцубаши Кейкині қолдаған даймёларды елемеді және фудай даймёның кандидаты Токугава Йошитомиді, өзін Токугава Иэмочи деп атап, 14-ші Токугава сёгуны ретінде таққа отырғызды. Иидің бұл шешімі императорлық адалдардың, әсіресе Мито самурайларының наразылығын тудырды. 1858 жылдың соңында реформашылар Ииді шектеу үмітімен императорға барды. Токугава Нариаки мен оның жақтастары оны императордың сарайында айыптау үшін сёгундық жарлық шығарды, ол Ансей тазалауын жүргізуге рұқсат берді. 1858 жылдың қалған бөлігінде және 1859 жылы Наосуке бакуфудан, императорлық сарайдан және әртүрлі даймёлардың жерлерінен 100-ден астам лауазымды адамды тазартты. Тазаланған шенеуніктердің сегізін өлім жазасына кесті, қалғандары зейнеткерлікке шықты. Ансей тазалау кезінде Ии Наосуке Хитоцубаши Кейкидің жақтастарын зейнеткерлікке жіберіп, Хитоцубаши мен оның отбасын үй қамауына алды. Сондай-ақ, Наосуке Харрис келісімін және сёгундық мұрагерлікті басқаруға наразылық білдірген шенеуніктерді қоғамдық өмірден шеттетуге қол жеткізді.

Кобу-гаттаи мен Казуномия үйлену тойы

1859 жылдың басында Император сарайындағы Ии Наосуке агенті Нагано Шузен оған кобу гаттаи идеясын ұсынды. Кобу-гаттаи – Киото мен Эдоны император сарайының беделімен құлдырап бара жатқан шогунатты қолдау үшін жақындастыратын саясат еді. Бұл саясатты шогун мен императордың кіші қарындасы, принцесса Кадзуномия арасындағы неке арқылы іске асыру жоспарланған. Наосуке бұл мәселені өзінің елшісі Манабе Акибуке арқылы Император сарайына жеткізді. Манабеге шогун Иэмочи мен принцесса Кадзуномия арасындағы ұсынылып отырған некеге қатысты пікірді анықтау тапсырылды. Көрнекті сарай шенеунігі Коноэ Тадахиро ұсынысқа жағымды жауап берді, егер ағымдағы келісімі орындалмаса, шогун мен принцесса Кадзуномияның некелесуі мүмкін екенін айтты. Алайда 1859 жылдың наурыз айында Коноэ Наосукенің Ансей тазалауы салдарынан сарайдан кетуге мәжбүр болды, ал кобу гаттаи идеясы 1861 жылға дейін, Ии Наосуке қайтыс болғанға дейін, еске түспеді. 1861 жылы шогунаттың жағдайы одан әрі нашарлағандықтан Токугава Иэмочи мен принцесса Кадзуномия арасындағы неке, ақыры, өтті, бірақ олардың некелері 1866 жылы Иэмочидің қайтысымен тоқтатылды.

Өлім және оның салдары

Иидің Ансей тазалауы билік иелерін және жоғары дәрежелі қарсыластарын үнсіздендіруде өте тиімді болғанымен, төменгі дәрежелі самурайларға бірдей әсер етпеді. Ии Наосукэнің 20 айлық диктаторлық билігі тайро ретінде Ансей 7 жылдың үшінші айында (24 наурыз, 1860 ж.) күрт аяқталды. Сакурадамон оқиғасында Ииге Мито провинциясынан келген 17 жас самурайдың тобы шабуыл жасап, шогунмен кездесуге кіріп жатқан Эдо қамалының қақпаларының бірі алдында өлтірді. Бакуфу билігі мен беделінің символы саналған Ии Наосукэнің қазасы, шогунаттың қайта жандану үмітін жойды деп түсіндірілді. Оның өлтірушілері оны Жапонияда еретикалық будда ғибадатханаларын салғаны үшін айыптаған хат қалдырды; бірақ бұл шын мәнінде оның христиан дінінің аймаққа оралуына рұқсат беруіне қатысты, бұл бұрынғы жапондық еретикалық зерттеулеріне негізделген еді. Тайро Ии Наосукэнің қазасы Жапонияда лоялистік терроризм толқынына бастады, ақын Тсунада Тадайуки тіпті Иидің өлтірушілерін мадақтаған өлең жазды. Ұзақтан соң бакуфуның басқа мүшелері мен олардың тыңшыларына да шабуылдар жасалды. Халықтың наразылық толқыны, Ии Наосукэмен байланысы бар лауазымды тұлғаларға, олардың байланысы қаншалықты алыс болса да, қарсы бағытталды. Императорлық регент, Куджоның (Секке әулеттерінің бірі; бес регенттік үй және сарайдағы ең беделді әулеттердің бірі) қызметкері Шимада Сакон, Харрис келісімін қолдағаны және Иидің сенімді адамы Нагано Шузенге Ансей тазалауы кезінде нысанаға алынған сарай мүшелерін анықтауға көмектескені үшін диссиденттер тарапынан өлтірілді. Шогун мен бакуфу Ии Наосукэнің қазасына ошарасып, мүлдем дайын болмады. Оның қазасын оқиға болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң ғана жариялады. Оның орнына, осы уақыт аралығында шогун мен бакуфу Ии әлі тірі және шогунға қызмет етіп жатыр деп көрсетуге тырысты. Содан кейін олар ауруға шалдыққандай болып, оның отставкаға кетуін шогунға жарияламас бұрын айттырды. Осылайша, Ии тіпті өлімінен кейін де шогунға қызмет етуді жалғастырды. Кейін бакуфу Иидің өлтірушілеріне жалпы кешірім берді, бұл Мейдзи қайта жаралуының маңызды мүшесі және ерте заманауи Жапонияның және жапон милитаризмінің әскери-саяси негізін салған Ямагата Аритомо үшін үлгі болды, императордың игілігі үшін жасалған кез келген әрекет кешіріледі деген принципті көрсету үшін. Оқиға туралы хабар теңіз арқылы Сан-Францискоға, содан кейін Пони Экспресс арқылы Американың батысына жеткізілді. 12 маусымда "Нью-Йорк Таймс" газеті Жапонияның батысқа алғашқы дипломатиялық миссиясы Эдода болған оқиға туралы хабар алғанын жариялады.

Мұра

Өлгеннен кейін Ии Наосуке тез арада қорланды да, қорғалды. Тіпті оның жаулары да Токугава Нариакимен бірге Иидің жапон тарихының Едо кезеңінің соңғы жылдарындағы ең маңызды саяси тұлғалардың бірі болғанын мойындайды. Өз билігін сақтау үшін Ии жиі қатыгездікке жүгінгендігі үшін ол өте жағымсыз жарияланымдардың нысаны болды және сол заманғы әдебиетте, мысалы, Цунада Тадайукидің өлеңдерінде жамандыққа толы кейіпкер ретінде бейнеленді. Мияучи және Бисли сияқты тарихшылар Иидің, бәсекелес болса да, патриот болғанына және барлық іс-әрекеттерін Жапония мен императордың мүддесі үшін жасағанына сендіреді. Олар бұл теорияны Иидің 1853 жылғы коммодор Перримен жапондық келіссөздерге қатысты ұсынысына негіздейді, онда Ии Жапонияның батыс державаларына қарсы тұра алмайтынын түсінді және жапондықтар қарулы күштерін нығайтқанда (Мейджи үкіметі таңдаған саясат) бағыну саясатын ұсынды. Иидің ізбасарлары оның саяси шешімдерін өзгерте алмады, ал оның шетелдіктерге деген көзқарасы Мейджи кезеңіне дейін жапон саясатының негізгі тасы болды. Ии Наосуке қайтыс болғаннан кейін, Ии әулеті көп жыл бойы жаңғырыққа ұшырады, бірақ соңғы кезде оның іс-әрекеттеріне көбірек жағымдылықпен қарастырылып, Ии Наосуке жапон тарихындағы ең маңызды саяси тұлғалардың бірі ретінде өз орнын алды. 2009 жылдың 7 қазанында Наосуке әулетінен шыққан Ии Наотаке Аньсей тазалау кезінде Хашимото Санайдың өліміне байланысты Фукуи халқымен келісімге келген еске алу рәсіміне қатысты. Ии Токиодағы Сетагаядағы Готоку-дзи ғибадатханасына жерленген.