Иран реформаторлары: саяси фракция, мақсаттары, тарихы, негізгі тұлғалары мен идеологиясы. Исламдық солшылдардың ықпалы мен реформалық қозғалысы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иранның прогрессивті саяси фракциясы, сондай-ақ осы атпен тарихи Иран саяси партиясы.
Progressive political faction in Iran
the historic Iranian political party with the same name
Реформаторлар (اصلاحطلبان) – Ирандағы саяси фракция. Иранның "реформалар дәуірі" кейде 1997 жылдан 2005 жылға дейін, яғни президент Мохаммад Хатаминың екі мерзімдік өкілеттігіне дейін созылған деп есептеледі. Реформалар майданының үйлестіру кеңесі – қозғалыстың негізгі ұйымдық және коалициялық құрылымы. Дегенмен, Реформаторлар майданы сияқты кеңес құрамына кірмейтін реформаторлық топтар да бар.
The Reformists (اصلاحطلبان) are a political faction in Iran. Iran's "reform era" is sometimes said to have lasted from 1997 to 2005—the length of President Mohammad Khatami's two terms in office. The Council for Coordinating the Reforms Front is the main umbrella organization and coalition within the movement; however, there are reformist groups not aligned with the council, such as the Reformists Front.
Қолдаушылар
Реформа қозғалысының өзегін 1989 жылы аятолла Рухолла Хомейни қайтыс болғаннан кейін исламдық консерваторлар тарапынан тазаланып, биліктен шеттетілген және сайлауға қатысуға құқығы жоқ деп танылған исламдық солшылдар құрайды. Реформашыларға айналған исламдық солшылдардың ішінде Абдулкарим Соруш, Саид Хаджарян, Акбар Ганджи, Али Акбар Мохташами Пур, Ибрагим Асгарзаде, Мохсен Мирдамади, Мир Хосейн Мусави, сондай-ақ «Анжомэн е Эслами» (Исламдық қауымдастық) және «Біріктікті нығайту кеңсесі» студенттік ұйымдары бар. «Ислам революциясының моджахедтері ұйымы» (ОМИР), «Маджмаха Роханееюн Мобарез» немесе Қарулы діндарлар форумы, Иранның Бірлік пен бостандық қозғалысын дамыту кеңсесі сияқты көптеген мекемелер осы реформа қозғалысын қолдайды. «Иран е Фарда» және «Киан» журналдары да қолдау көрсетті. Хатаминің қолдауы аймақтар мен әлеуметтік топтардың арасында кең таралды, тіпті Ислам революциялық гвардиясының және Құм семинариясының кейбір өкілдері де оны қолдады. Дегенмен, оның сайлаудағы негізгі қолдаушылары заманауи орта тап, студенттер, әйелдер және қалалық жұмысшылар болды.
The core of the reform movement is said to be made up of Islamic leftists disqualified from running for office as they were purged and generally disempowered by Islamic conservatives following the death of Ayatollah Ruhollah Khomeini in 1989. Islamic leftists turned reformists include Abdolkarim Soroush, Saeed Hajjarian, Akbar Ganji, Ali Akbar Mohtashami Pur, Ebrahim Asgharzadeh, Mohsen Mirdamadi, Mir Hossein Mousavi, and the Anjoman e Eslami (Islamic Association) and Office for Strengthening Unity student groups. Many institutions support the movement of reformation such as organizations like Organization of the Mojahedin of the Islamic Revolution (OMIR) and the Majma’a Rohaneeyoon Mobarez or the Forum of the Militant Clergy, or Office for Fostering Unity and Freedom Movement of Iran. There were also many media outlets in support like the Iran e farda and kian magazinez. Khatami's support is said to have cut across regions and class lines with even some members of the Islamic Revolutionary Guard Corps, Qom seminarians The core of his electoral support, however, came from the modern middle class, college students, women, and urban workers.
1997 жылғы президенттік сайлау
Бұл қозғалыстың бастауы 1997 жылғы 23 мамырда Мұхаммед Хатамидің, «бұрын көп танылмаған дін қызметкерінің» президенттікке күтпеген жеңісімен қадам жасай бастады, ол дауыстардың шамамен 70 пайызын алды. Хатаминың жеңісі көбінесе әйелдер мен жастардың дауысына байланысты болды, олар оған Иранда әйелдердің мәртебесін жақсартуға және жас ұрпақтың талаптарына жауап беруге уәде бергендіктен дауыс берді. Реформаға деген ынтақтың тағы бір белгісі – сайлауға қатысу 80 пайызға жетті, бұл реформашы кандидат болмаған соңғы президенттік сайлаудағы 50 пайызбен салыстырылғанда жоғары көрсеткіш. Хатами Иранның алғашқы реформашыл президенті деп есептеледі, өйткені оның сайлау науқаны заң үстемдігіне, демократияға және барлық ирандықтарды саяси шешім қабылдау процесіне қатыстыруға бағытталған.
The movement began with the May 23, 1997, surprise victory of Mohammad Khatami, "a little known cleric", to the presidency on with almost 70% of the vote. Khatami's win was credited largely to the votes of women and youth who voted for him because he promised to improve the status of women and respond to the demands of the younger generation in Iran. Another reflection of the enthusiasm for reform was that voter turnout was 80%, compared to 50% in the last presidential election in which there had been no reformist candidate. Khatami is regarded as Iran's first reformist president, since the focus of his campaign was on the rule of law, democracy and the inclusion of all Iranians in the political decision making process.
Саид Хаджарянға жасалған қастандық әрекеті
2-Хордад қозғалысы басталғаннан кейін көп ұзамай, реформашыл лагердің бас стратегі Саид Хаджарянға қастан жасауға тырысты. 2000 жылдың наурыз айында Тегеран қалалық кеңесінің алдында бір адам оны бетінен атқылады, ал атқаннан кейін мотоциклмен бірге қашып кетті. Оқ сол жақ жағынан кіріп, мойнына орналасты. Ол қаза болған жоқ, бірақ біраз уақыт бойы ауыр салдарын сезінді. Ол комада жатқанда, жас ирандықтардың топтары Сина ауруханасының алдында күтіп отырды, осы ауруханада оған ем жасалып жатқан болатын. Осы жарақаттың салдарынан Хаджарян қазір жүру үшін тірек қолданады және дауысы өзгерген. Оған шабуыл жасаған Саид Асгар, Басидж жасағының мүшесі болған жас жігіт, 15 жылдық түрме жазасының аз бөлігін ғана өтеді.
Very soon after the rise of the 2nd of Khordad movement, there was an attempted assassination of Saeed Hajjarian the main strategist of the reformist camp. In March, 2000, he was shot in the face on the doorstep of Tehran's city council by a gunman who fled on a motor cycle with an accomplice. The bullet entered through his left cheek and lodged in his neck. He was not killed but was "badly paralyzed" for some time. During his coma, groups of young Iranians kept a vigil outside Sina hospital, where he was being treated. Due to this injury, Hajjarian now uses a walking frame, and his voice is distorted. His convicted assailant Saeed Asgar, a young man who was reported to be a member of the Basij militia, served only a small part of his 15 year jail sentence.
1999 жылғы жергілікті сайлау
Реформашыл кандидаттар 1999 жылғы жергілікті сайлауда үлкен жетістікке қол жеткізіп, дауыстардың 75 пайызын жинады.
Reformist candidates did remarkably well in the 1999 local elections and received 75% of the vote.
Тирдің 18-ші дағдарысы (1999)
18-ші тір (шілде айының 9-ы) дағдарысы – үкіметтің «Салам» газетін жабуына жауап ретінде Тегеран университеті жатақханасында өткен наразылық. Наразылықтар Иранның көптеген қалаларында және әлемнің 95-тен астам елінде бірнеше күнге созылды. Наразылық зорлық-зомбылыққа ұшырап, көптеген жараланғандармен қатар жас ирандық азаматтың қазасына әкелді. Ол кезде бұл 1979 жылғы Ислам революциясынан бергі Ирандағы ең ірі үкіметке қарсы наразылық болды. Тегеран университетінің студенттеріне қатал идеологиялық топтар шабуыл жасағаннан кейін Хатами үш айдан соң реформалық бағдарламасын қорғап, үкіметінің негіздерін нығайтты. Ол ислам және республиканың екі құрылымын сақтап, жүйені іштен реформалау қажеттігін айтты. Журналист Афшин Молавидің сөзіне қарағанда, көптеген ирандықтар осы күн қатал идеологиялық жақтастардың «арқасын сындыратын» көтеріліске басталады деп үміттенеді, бірақ оның орнына Ислам Республикасы «наразылықтардың күшін басу үшін зорлық-зомбылық, қорқыту және күрделі «жеңілдету және жазалау» тәсілдерін қолданды». Күш көрсетуге және көптеген бекеттер құруға қоса, мемлекет спутниктік телеарналарды бұғаттау үшін күрделі кедергі технологиясын пайдаланды және жастарды наразылықтардан аулақ ұстау үшін сирек кездесетін ашық ауадағы поп-концерттерге рұқсат берді. «Дартар е Тахким е Вахдат» шетелдіктерді, БҰҰ-ны үкіметке қарсы көмекке шақыру арқылы өзіне зиян келтірді.
The 18th of Tir (July 9) crisis, refers to a demonstration in Tehran University dormitory in reaction to closing Salam newspaper by the government. Demonstrations continued for a few days in most cities in Iran and in more than ninety five countries worldwide. The demonstration ended in violence and the death of a young Iranian citizen along with many casualties. At the time, it was Iran's biggest antigovernment demonstrations since the 1979 Islamic revolution. After attacking of the students of Tehran University by hardline vigilante group, Khatami delivered a speech three months later while defending of his reform programme and at the same time he insisted on the foundations of his government. He referred to the reformation of system from within with holding two elements of Islamic and republic. According to journalist Afshin Molavi, many Iranians hoped the day would lead to an uprising that would "break the back" of the hardliners, but instead the Islamic Republic "employed violence, intimidation, and sophisticated carrot and stick approach to suck the wind out of the demonstrations." In addition to a show of force and numerous checkpoints, the state used sophisticated jamming technology to black out satellite all the television feed and allowed the holding of (rare) outdoor pop concerts to draw young people away from the demonstrations. Dartar e Tahkim e Vahdat also hurt its cause by calling for foreigners, the UN, to assist it against the government.
Алтыншы Парламент (2000)
Иран парламенті сайлауында, 6-шы парламентті сайлау үшін, реформашылар көпшілікті құрады (69,25%), яғни 38,7 миллион дауыс берген сайлаушының 26,8 миллионы 2000 жылғы 18 ақпанда өткен бірінші турда оларға дауыс берді. Нәтижесінде реформашылар сол сайлауда 290 Мәжіліс орынының 195-ін жеңіп алды.
In the Iranian parliamentary elections, 2000 to elect the 6th parliament, reformist enjoyed a majority (69.25%), or 26.8 million, of the 38.7 million voters who cast ballots in the February 18, 2000 first round. Ultimately reformists won 195 of the 290 Majlis seats in that election.
27 Қордада президент сайлауы (2005)
27 Хордад президент сайлауында (2005 жылдың 17 маусымы) Мостафа Моин мен Мехди Карруби 2-Хордад қозғалысының басты үміткерлері болды. Бірақ, екеуі де сайлаудың екінші турында (қорытынды дауыс беруде) жеңіске жетпеді: Моин бірінші турда бесінші, ал Карруби үшінші орынды иеленді. Осының салдарынан реформалық қозғалыстың көптеген жақтастары үмітін жоғалтып, сайлауға қатыспады.
In the 27 Khordad presidential election (June 17, 2005), Mostafa Moin and Mehdi Karroubi were the main candidates of the 2nd of Khordad movement. However, neither made it to the second round of the election (the final runoff): Moin came in fifth and Karroubi third in the first round. As a result, many supporters of the reform movement lost hope and did not participate in the election.
2009 жылғы Иран президенттік сайлауы
2009 жылғы президенттік сайлауда реформашылдардың екі жетекші үміткері Мир Хосейн Мусави мен Мехди Карруби болды. Мусавидің қолдаушылары сайлау қорытындысына күмәнданып, бірнеше күнге созылған наразылық акцияларын ұйымдастырды. Сайлау нәтижесіне қарсы наразылық білдірген көп күндерден кейін, наразылықтар Басидж (Ислам Республикасына адал жақтастар) наразылық білдірушілерге шабуыл жасағанда және керісінше, зорлық-зомбылыққа ұласты. Кейбір наразылар ашуын үкіметке бұрып, Ислам Республикасын құлатуға тырысты. Жалпы алғанда, наразылықтар бірнеше айға созылды.
The two leading reformist candidates in the 2009 presidential election were Mir Hossein Mousavi and Mehdi Karroubi. Mousavi supporters disbelieved the election results and initiated a series of protests that lasted several days. After many days of protesting against the election results, the protests eventually turned violent as the Basij (loyal militia to the Islamic Republic) started attacking the protesters and vice versa. Some protesters turned their anger to the government itself and tried to overthrow the Islamic Republic. The protests, in general, lasted up to several months.</blockquote>
Саид Хаджарян, қозғалыстың басты идеологы, 2003 жылы "Реформа қозғалысы өлді. Реформа қозғалысы жасасын!" деп мәлімдеді. Саяси тарихшы Эрванд Абрамянның пікірінше, 2005 жылғы президенттік сайлаудағы және 2004 жылғы Мәжіліс сайлауындағы консерваторлардың жеңісін "олардың шектеулі қолдаушылар базасын кеңейту арқылы емес, реформаторларды бөліп, дауыс беруден жаңылдыру арқылы" түсіндіруге болады. Консерваторлар өзінің 25% қолдаушылар базасын сақтап қалғандықтан, соғыс ардагерлерін үміткер ретінде тартқандықтан, ұлттық қауіпсіздік мәселесінде бейтараптарды өз жағына тартқандықтан жеңіске жетті, бірақ ең бастысы – көптеген әйелдер, студенттер және жалақылы орта тап өкілдері үйде отырды. Мәжіліс сайлауына қатысу 51%-дан төмендеді – революциядан бергі ең төмен көрсеткіш. Тегеранда бұл көрсеткіш 28%-ға дейін түсті.
Saeed Hajjarian, the main theorist behind the movement, declared in 2003 that "the reform movement is dead. Long live the reform movement". The victory of conservatives in the 2005 presidential election and the 2004 Majlis election can be explained "not so much" by an expansion of "their limited core base as by [their] dividing of the reformers and [their] discouraging them from voting," according to political historian Ervand Abrahamian: The conservatives won in part because they retained their 25% base; in part because they recruited war veterans to run as their candidates; in part because they wooed independents on the issue of national security; but in most part because large numbers of women, college students, and other members of the salaried middle class stayed home. Turnout in the Majles elections fell below 51% one of the worst since the revolution. In Tehran, it fell to 28%.
Шектеулер
Реформа қозғалысы «өзінің саяси билігін орнатуға тым бөлінген, Хаменеиді қоршаған авторитарлық элитаның берік тұруын дұрыс бағаламаған және Ирандағы саяси партияларға тыйым салуды айналып өту үшін баламалы ұйымдастыру нысандарын құру мен сақтауда тым икемсіз» деп сынға ұшырады. Бұған қоса, реформа қозғалысының басшыларында халықпен тұрақты және кең байланыс орнатудың анық және үйлесімді стратегиясы болмады. Айырықша жағдай, олар сайлаудағы сәттіліктерінің құрбаны болды. Реформа қозғалысының «2000-2004 жылдар аралығында президенттікке және парламентке қол жеткізуі көптеген ирандықтардың көзінде оны әлсіз және сыбайлас жүйеге енген адам ретінде көрсетті».
The reform movement has been lamented as "too divided to establish its own political authority, too naïve about the tenacity of the authoritarian elite around Khamenei, and too inflexible to circumvent the ban on political parties in Iran by creating and sustaining alternative forms of mobilisation." In addition, leaders of the reform movement lacked a clear and coherent strategy of establishing durable and extensive linkages with the public. Ironically, they became a victim of their electoral successes. The reform movement's "control of both the presidency and parliament from 2000 to 2004 made it look inept and a part of the corrupt system in the eyes of many Iranians."
Секуляризм
BBC журналисі Джонатан Биль Иранда секуляризмге тыйым салынғандықтан, оны көбінесе ирандық диаспорадағы саяси ұйымдар немесе эмиграциядағы көптеген шариғатқа қарсы саяси партиялар қолдайды деп хабарлайды. Бұл партиялар режимді өзгертуді жақтады, көбінесе шетелдік көмек және әскери араласу арқылы (әсіресе АҚШ-тан). Ол Иран революциялық гвардиясының бұрынғы жетекшісі, сондай-ақ оның негізін қалаушылардың бірі Мохсен Сазегараның: "Араласпаңыздар. Бұл мәселелерді иран халқының өзі шешуі керек" деген сөзін келтіреді. Сазегара АҚШ демократия мен бостандыққа шақыруы керек, және Ирандағы реформаторлар бағынындағы оппозициялық топтарға бастаушылық беруге мүмкіндік беруі керек, эмиграцияда оппозиция құруға тырысудың орнына деп санайды.
BBC journalist Jonathan Beale reports that since secularism is banned in Iran, it is an ideology that is mostly followed by political organizations among the Iranian diaspora or by many of the anti sharia political parties in exile that are secular. These parties promote regime change, most often with foreign aid and military intervention (particularity from the United States). He quotes a former leader of the Iranian Revolutionary Guards, Mohsen Sazegara (also one of its founders), as saying, "Don't interfere. Leave these affairs to the Iranian people". Sazegara believes the US should call for democracy and freedom, and let Iranian opposition groups inside Iran, which are Reformists, take the lead, instead of attempting to create an opposition in exile.
Референдумға қатысу қозғалысы
Референдум қозғалысы, мәні бойынша, 1979 жылғы Иранда Ислам Республикасын орнату үшін өткізілген референдумды қайта өткізуге шақыруды білдіреді: "Бүгінгі ирандықтар басқа буынның революциясы нәтижесінде келген авторитарлық Ислам Республикасын қаламайды ма, жоқ па, соған «иә немесе жоқ» деп дауыс беру". Ол "Хатаминің ислам демократиясы қозғалысының сәтсіздігінен туған" және Тегеран қабырғаларындағы "жоқ" деген бір сөздік граффитиде көрініс тапқан. Ол, "саяси және ұйымдық желі құрмай" толық жүйелік өзгерістерді талап ету және "қарсы тұру үшін жердегі ешқандай құралдары жоқ" қатыгездікпен жазалауға шақыру ретінде сынға ұшырады.
The Referendum movement calls in effect for a rerun of the 1979 referendum that established the Islamic Republic in Iran: "a 'yes or no' vote on whether today's Iranians still want the authoritarian Islamic Republic that another generation's revolution brought them." It is said to have been born out of "the ashes of the failures of Khatami's Islamic democracy movement" and reflected in one word graffiti on walls in Tehran saying "no". It has been criticized as calling for complete system change without "building the political and organisational network to back it up" and inviting a brutal crackdown, with "no means on the ground to resist it".
Төраға
Иран президентінің сайлау кандидаттары Қолдау көрсеткендер Дауыс % Орын Ескертулер1997Жылы Мохаммад Хатами69.6%20,078,187 1-орынЖауынгер руханилары мен басшылары қолдады2001Жылы 77.1%21,659,053 1-орынҚатысу фронты, Можахедин, жауынгер руханилары мен басшылары қолдады2005/1 Акбар Хашеми Рафсанджани21.13%6,211,9371-орынБасшылар қолдады Мехди Карруби17.24% 5,070,1143-орынЖауынгер руханилары қолдады Мостафа Моин13.89%4,083,9515-орынҚатысу фронты мен Можахедин қолдады Мохсен Мехрализаде4.38%1,288,6407-орынЕшбір үлкен партия қолдамады2005/2 Акбар Хашеми Рафсанджани35.93%10,046,7012-орынТактикалық дауыс беру2009Жылы Мир Хоссейн Мусави33.75%13,338,1212-орынҚатысу фронты, Можахедин, басшылар және жауынгер руханилары қолдады Мехди Карруби0.85%333,6354-орынҰлттық сенім партиясының үміткері2013Жылы Хасан Рухани50.88%18,692,500 1-орынТактикалық дауыс беруРеформалық фронтты үйлестіру кеңесімен мақұлданды2017Жылы Хасан Рухани57.13%23,549,616 1-орынБірауыздан реформаторлар қолдауы2021Жылы Абдолнасер Хеммати9.81%2,443,3873-орынБасшылардың үміткері
President of Iran Date Candidate Supported % Votes Rank Notes1997Mohammad Khatami69.6%20,078,187 1stSupported by Combatant Clerics and Executives200177.1%21,659,053 1stSupported by Participation Front, Mojahedin, Combatant Clerics and Executives2005/1 Akbar Hashemi Rafsanjani21.13%6,211,9371stSupported by Executives Mehdi Karroubi17.24% 5,070,1143rdSupported by Combatant Clerics Mostafa Moeen13.89%4,083,9515thSupported by Participation Front and Mojahedin Mohsen Mehralizadeh4.38%1,288,6407thNo major party support2005/2 Akbar Hashemi Rafsanjani35.93%10,046,7012ndTactical voting2009 Mir Hossein Mousavi33.75%13,338,1212ndSupported by Participation Front, Mojahedin, Executives and Combatant Clerics Mehdi Karroubi0.85%333,6354thNational Trust Party Candidate2013 Hassan Rouhani50.88%18,692,500 1stTactical votingendorsed by Council for coordinating the Reforms Front2017 Hassan Rouhani57.13%23,549,616 1stUnanimous reformist support2021Abdolnaser Hemmati9.81%2,443,3873rdExecutives Candidate