Виштитис: Тарихы мен табиғаты

Кіріспе

Виштитс (Wisztyniec, Wystiten, Yiddish: ווישטינעץ Vishtinets) – Литваның Сувалкия аймағындағы, Мариямполе округінің оңтүстік-батысында орналасқан шағын қала. Вилкавишкис аудандық әкімдігінің Виштитс елді мекенінің әкімшілік орталығы болып табылады.

География

Қала Виштитіс көлінің солтүстік-шығыс жағасында, Ресей шекарасына жақын (Калининград облысы) орналасқан. Қала 18-шы ғасырдан бері көшелердің жоспары мен базар алаңы сақталған. Виштитіс аймақтық паркі қаланың жанында. Оңтүстік-батысқа қарай Виштитіс төбесіндегі бекініс орналасқан, ал жақын маңдағы Небуткимис ауылында үлкен Виштитіс тасы – геологиялық ескерткіш сақталған.

Тарих

Виштис 16 ғасырдың бірінші жартысында Пруссия герцогтығымен шекарада құрылған. Виштис сарайы туралы алғашқы жазба 1538 жылға дейін сақталып қалған. Оның төңірегінде литвалықтар, поляктар, немістер және орыстар қоныстанып, тез өсіп дамыды. 1570 жылдың 8 қыркүйегінде Литваның Ұлы князі Сигизмунд II Август Виштиске қала құқығын және гербін берді. Бұл аймақтағы алғашқы қала болды. 1776 жылы Виштис қала құқығынан айырылды, бірақ 1785 және 1790 жылдардағы жазбалардан көрініп тұрғанындай, қаладағы әкімшілік қызметтер сақталды. Қала өкілдері Ұлы Сеймге қатысып, қала құқығын қайтаруға қол жеткізді, бірақ патшалық бекітілім алған жоқ. Бұл жергілікті ақсақалдармен қақтығысқа әкеліп соқты, және мәселе сотқа берілді. Сот шешімінің нәтижесі белгісіз, бірақ қала 19 ғасырда өзінің тәуелсіздігінің бір бөлігін сақтап қалды. 19 ғасырда Виштистегі маңызды өнеркәсіп – щетка жасау өндірісі болды. 1861 жылы Кёнигсбергтен (Шығыс Пруссия) Кибартай арқылы Ресейге салынған темір жолдан кейін қала тез құлдырады. 1850 жылдардан бастап қаланың көптеген еврей халқы Германияға, АҚШ-қа және Оңтүстік Африкаға көшіп кетті. 1915 жылы Мазур көлдерінің қысқы шайқасынан кейін қалаға Ресей әскерлері шегініп, қиратып кетті. 1939 жылғы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін Виштис шекарасына дейінгі Литва аумағын Кеңес әскерлері басып алды. 1941 жылдың 22 маусымында «Барбаросса» операциясы басталғаннан кейін қала Вермахт әскерлерімен басып алынды. Холокост кезінде Виштистің барлық еврей халқы қаланың жергілікті серіктестерінің көмегімен өлтірілді. Қаза болғандардың нақты саны белгісіз, бағалаулар шамамен 200-400 еврейді (қаланың 1000-ға жуық халқынан) құрайды. Алдымен ер адамдар атылып, содан кейін әйелдер, бірақ оқтарды үнемдеу үшін еврей балаларының басдары қала паркіндегі ағаштарға соғылып өлтірілді. Кейіннен кеңес әскерлері құрбандарға ескерткіш орнатты, ол «Grist Mill» деп аталатын жел тегірменінің жанында орналасқан. Бірақ ескерткіште жерленгендер еврей екені туралы ешқандай мәлімет болмады. Кейіннен «еврейлердің» қабірі орнатылып, оқиғаның мән-жайы нақты көрсетілді. Литва Президенті 1999 жылдың 3 мамырында қаланың жаңа гербін бекітті.

Vištytis was established in the first half of the 16th century, on the border with the Duchy of Prussia. The first mention of the Višytis manor dates from 1538. Around it a settlement of Lithuanian, Polish, German and Russian inhabitants started to grow rapidly. On September 8, 1570 Sigismund II Augustus, in his capacity as Grand Duke of Lithuania, granted Vištytis city rights and coat of arms. It was the first town in the region. In 1776 Vištytis lost its city rights, although some administration remained in the city, as it is known from the records in 1785 and 1790. Town representatives participated in the Great Sejm and succeeded in regaining city rights, although it did not get a royal privilege. That caused conflict with local elders, and the case was taken to the court. The outcome of the court is not clear, but the town preserved some of autonomy in the 19th century. In the 19th century, a major industry in Vištytis was the manufacture of brushes. After the railroad line from Königsberg, East Prussia, to Russia was constructed in 1861 through Kybartai, some kilometers to the north, the town declined rapidly. Beginning in the 1850s, a significant number of the town's Jews emigrated to Germany, the United States, and South Africa. In 1915, the town was devastated by Imperial Russian troops retreating after the Winter Battle of the Masurian Lakes. After the 1939 Molotov–Ribbentrop Pact, the Lithuanian territory up to the border at Vištytis was occupied by Soviet forces. Immediately after the launch of Operation Barbarossa on 22 June 1941, the town was conquered by Wehrmacht forces. During the Holocaust, all of Vištytis' Jews were murdered, mainly by local collaborators in the town. The exact number murdered is unclear; estimates range from 200 400 Jews (out of the town's general population of around 1000). First the men were shot, then the women but, to save bullets, the Jewish children were killed by having their heads bashed against the trees in the town park. A memorial to the victims was later erected by the Soviets near a windmill called Grist Mill, but the plaque made no mention that those buried in the nearby fields were Jews. Later, a 'Jewish' tombstone was erected that clearly noted what happened. Renewed city coat of arms were granted by the President of Lithuania on May 3, 1999.