Кіріспе

Тракай () – Литвадағы қала және көлдік курорт. Ол Литва астанасы Вильнюстің батысында, немесе Литва астанасының әкімшілік шекарасынан тыс орналасқан. Вильнюске жақындығының арқасында Тракай танымал туристік орынға айналған. Тракай – Тракай аудандық әкімдігінің орталығы. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, қалада 5 357 адам тұрады. Тракайдың ерекшелігі – қала әртүрлі ұлт өкілдерімен салынған және сақталған. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұнда қараимдар, татарлар, литвалықтар, орыстар, еврейлер және поляктар қауымдастықтары өмір сүрген. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлы князь Витаутас құрылысын аяқтаған Тракай аралындағы қамал Литваның Ұлы княздарының резиденциясы қызметін атқарған.

Атаулары мен этимологиясы

Қаланың атауы алғаш рет 1337 жылы неміс тілінде Тракен (кейін Traken деп те жазылды) деп деректерге енгізілген. Бұл атау литва тіліндегі "тракай" (жекеше түрі – "тракас", "жайлау" деген мағынада) сөзінен шыққан. Польша-Литва одақтастығы тұсында қала поляк тілінде Троки деп аталды. Оның басқа да баламалы атаулары: Тро́кі (Tróki, тарихи) / Трака́й (Trakáj, қазіргі белорус), Trok (идиш), Troky және Traki. Аталған атау Троцкий тегінің бастауы болып табылады (мағынасы – "Тракайдан"), Леон Троцкий кейін Ресей Императорлық полициясының күлкісін болдырмау үшін осы текті псевдоним ретінде қабылдады. Поляк тіліндегі осы тектің нұсқасы – Trocki.

Демография

2011 жылы Тракай тұрғындарының көпшілігі (66,5%) литвалықтар болды, алайда қалада үлкен поляк азшылығы (19%) және сондай-ақ ресейліктер (8,87%) де бар. 2021 жылғы халық санауы бойынша Тракай қаласында 5426 адам тұрды: 3694 литвалық (68,1%), 1020 поляк (18,8%), 395 орыс (7,3%), 62 белорусь (1,1%). Тракай тұрғындарының арасында тағы да бірнеше дәстүрлі азшылықтар бар – қараиттер, татарлар (липка татарлары деп те аталады), еврейлер (литвактар деп те аталады), ескі дінге сенушілер және басқалары.

География

Бұл аймақта 200 көл бар, ең тереңі – 21 аралы бар Галве көлі. Галве көлінің ауданы 3,88 км², Вилкокшнис көлі – 3,37 км², Скаистис көлі – 2,96 км². Аймақ аумағында Тракай тарихи ұлттық паркі және Аукштадварис аймақтық паркі орналасқан. Тракай тарихи ұлттық паркі 1991 жылғы 23 сәуірде Литва мемлекеттілігінің орталығы ретінде Тракай қаласын, сондай-ақ парктің табиғи ерекшеліктерін сақтау мақсатында құрылған. Парк 82 км² аумақты алып жатыр, оның 34 км² орманмен, ал 130 км² көлдермен жабылған. Аукштадварис аймақтық паркі 1992 жылы Веркне және Стрева өзендерінің жоғарғы ағысындағы құнды ландшафттарды сақтау үшін құрылған. Парктің ауданы 153,5 км², оның көп бөлігі орманмен жабылған. Мұнда 72 көл бар, олардың ең ірісі – Вилкокшнис көлі. Тракай – су үстінде салынған қала. Қаланың төңірегін Лука (Бернардинай), Тоторишкес, Галве, Акмена, Гилюшис көлдері қоршап тұр. Тракайда көптеген сәулеттік, мәдени және тарихи ескерткіштер бар. Қаланың қамал-сарайындағы тарих мұражайы 1962 жылы ашылған. Жаз айларында арал қамал-сарайында фестивальдер мен концерттер өтеді.

Басталуы

Бұл аймақтағы алғашқы қоныстар біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында пайда болды. Қала және оның төңірегі XIII ғасырда Сенежи Тракай (Ескі Тракай) орнында дамуға бастады. Аңыз бойынша, сәтті аң ауынан кейін Ұлы князь Гедимин Кәрневеден шалғайдағы, әдемі көлмен оралып жатқан жерді көріп, сол жерде қамал салуға шешім қабылдады. Осылайша Сенежи Тракайда Ескі Тракай қамалы салынды. Тракай атауы алғаш рет 1337 жылы Тевтон орденінің жылнамаларында кездеседі. Осы жыл қаланың ресми түрде құрылған күні деп есептеледі. Ұлы князь Гедимин Вильнюске қоныс аударғаннан кейін, Сениежи Тракайды оның ұлы Кестутис мұраға алды. Тракай княждығы дамыды және қала өзінің ең гүлденген кезеңіне енді.

Алтын дәуірі

Кестутис қаланы Сеньие-Тракайдан қазіргі орналасқан жеріне көшірді, ол кейде Наужие-Тракай деп аталады. Жаңа орын қарқынды құрылыс алаңы болды: Гальве мен Лука көлдерінің арасындағы боғазда жаңа қамал салынды, ол «Жарым арал қамалы» деп, ал Гальве көліндегі аралда тағы бір қамал, «Арал қамалы» деп аталды. Қамалдардың маңында ауыл өсті. Тракай аймағы Сеньие-Тракай, Стрева, Бражуоле, Данилишкес және басқа да төбе бекіністері арқылы Тевтон орденінің шабуылдарынан қорғалды. Қорғауға қарамастан, екі ағаш қамалға Тевтон рыцарлары бірнеше рет сәтті шабуыл жасады. Қала Ұлы князь Жогайланың (кейін Польша королі болған) және оның інісі Кестутис арасындағы қақтығыстың орталығында болды. 1382 жылы Жогайла мен Кестутистің әскерлері Тракай маңында кездесті, бірақ Жогайла Кестутисті алдап, Креваға қамап қойды. Бірнеше аптадан кейін Кестутис тұтқындықтан қайтыс болды, ал Жогайла қамалдарды өзінің інісі Скиргайлаға тапсырды, ол Литваның басқарушысы болды. Алайда, оның билігі 1383 жылы Кестутистің ұлы Витаутас пен Тевтон орденінің біріккен күштері қаланы басып алғанда қысқа уақытқа тоқтап қалды. 1392 жылы Витаутас пен Жогайла Астрава келісімін жасасты, осылайша олардың араздасуына нүкте қойылды. Витаутас Литваның Ұлы князі болды, ал Жогайла формальды түрде одан жоғары тұрды. Витаутас әкесінің жерлерін, соның ішінде Тракайды да қайтарып алды. Витаутас ресми астанасы Вильнюста болғанына қарамастан, көбірек уақытын Тракайда өткізді. 15 ғасырдың басында ол ескі ағаш бекінісінің орнына тастан салынған қамал тұрғызды. Кейбір сәулеттік элементтер Тевтон орденінің қамалдарынан алынған, өйткені Витаутас бұрын Жогайлаға қарсы одақ құру үшін тевтондармен бірге болған. Тракай Герцогтіктің саяси және әкімшілік орталығына айналды, кейде Литваның де-факто астанасы деп аталды. Кірпіш қамалдардың құрылысы аяқталып, католик шіркеуі салынды. 1409 жылы қала Магдебург құқығын алды; ол Литвада қала құқығын алған алғашқы қалалардың бірі болды. Ауыл қарқынды дамып, қалаға айналды. 1413 жылы ол Тракай воеводтығының орталығына және маңызды әкімшілік және сауда орталығына айналды.

Құлдырау және қайта құру

1569 жылы Ұлы Литва Герцогтығы Польша Корольдігімен бірігіп, Польша-Литва одағын құрғаннан кейін, қамалдар патшалық меншік болып қалды, бірақ қаланың маңызы біртіндеп төмендеді. Жақын орналасқан Вильнюс және одақтың саяси орталығы Краков әлдеқайда маңыздырақ болды. Дегенмен, қала жергілікті Сеймиктің отырыс орны болып қала берді. Польша деректемелерінде қала атауы Троки деп атала бастады. 1477 жылы көлдегі қамал король Казимир IV пен венециялық елшілердің кездесу орны болды. Содан кейін қамал саяси тұтқындарға арналған сәнді түрмеге айналды. Зигмунд I Ескі Михаил Глинскиймен сөз байласыпты деген күдікпен Гоштаутайлар әулетінің мүшелерін түрмеге қамады. Сондай-ақ, король Александрдың жесірі Елена қашып кетуіне жол бермеу үшін онда ұсталды. Қасiрды Зигмунд I Ескі қайта жаңғыртты және онда жазғы резиденциясын құрды. Бірақ 1548 жылы қайтыс болғаннан кейін қамал біртіндеп құлдырап бастады. 1654-1667 жылдар аралығындағы Ресей мен Польша арасындағы соғыстар кезінде қала тоналып, өртелді. 1655 жылы Ресей патшалығымен болған соғыстан кейін екі қамал да қиратылып, қаланың гүлденуі аяқталды. Қамалдың қираған қалдықтары тарихи ескерткіш ретінде сақталды. Ұлы Солтүстік соғысы (1700-1721) кезінде Тракай тағы да тоналды, елде ашаршылық пен оба жұқпалы аурулары тарады. 1795 жылы Польшаның бөлінісінен кейін аймақ Ресей империясына қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін аймақ қайта құрылған Польша Республикасының құрамына кірді. 1929 жылы польша билігі Тракай аралындағы қамалдың қайта құрылысын және қалпына келтірілуін тапсырды. Жоғарғы қамалға қатысты жұмыстар 1939 жылы Польшаға шабуыл басталғанда дерлік аяқталды, аймақ көп ұзамай Кеңес Одағына, содан кейін Барбаросса операциясы кезінде нацистік Германияға қосылды. Соғыс кезінде Тракай аймағынан 5000-нан астам еврей нацистердің қолынан қаза тапты. 1944 жылы "Темпе" операциясы барысында қала Польшаның жер асты Отандық Армиясы мен Кеңес партизандарының бірлескен күштерімен азат етілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол тағы да Кеңес Одағына қосылып, Кеңес Одағының құрамындағы Литва ССР-нің бөлігі болды. Содан кейін қаланың және аймақтың көптеген этникалық поляк тұрғындары Польша Халық Республикасының қайта қалпына келтірілген территорияларына көшіп кетті. 1961 жылы жоғарғы қамалдың қайта құрылысы және биік мұнараның құрылысы аяқталды. Бірақ 1960 жылғы 21 желтоқсанда Никита Хрущевтің сөйлеген сөзінен кейін жұмыстар тоқтатылды, онда бірінші хатшы қамалдың қайта құрылысы Литваның феодалдық өткенін даңқтап көрсетудің белгісі болады деп мәлімдеді. Төменгі қамалдың қалпына келтіру жұмыстары 1980 жылдарға дейін қайта басталмады және 1990 жылдардың басында литвалық билік тарапынан аяқталды. Бүгінде Арал қамалы негізгі туристік орталық болып табылады және опералар мен концерттер сияқты түрлі мәдени шараларды қабылдайды.

Қарайим қауымы

Қараимдер (немесе қараиттер) – түркі тілдес діни және еврей этностық тобы. 1397 және 1398 жылдары Ұлы князь Витаутас Алтын Ордаға қарсы сәтті әскери науқанынан кейін Қырымнан Тракайға қоныс аударды. Христиан және қараим қауымдарына Магдебург құқығына сәйкес дербес басқару құқығы берілді. Поляктардың ықпалы күшейгеніне қарамастан, Тракай қараим мәдени және діни өмірінің маңызды орталығы болып қала берді. 16-17 ғасырларда Тракайда қызмет еткен ғалымдар: Исаак Трокий (шамамен 1533 – шамамен 1594), Жозеф бен Мордехай Малиновский, Тракайлық Зера бен Натан, Тракайлық Соломон бен Аарон, Езра бен Нисан (1666 жылы қайтыс болды) және Жосия бен Яһуда (1658 жылдан кейін қайтыс болды). Кейбір қараимдер бай және ақсүйек болды. Қала экономикасының тірегі болған жергілікті қараим қауымы Хмельницкий көтерілісі мен 1648 жылғы қырғын кезінде ауыр қасірет көрді. 1680 жылы қалада бар болғаны 30 қараим отбасы қалды. Жаңадан келгендерді қабылдамау сияқты олардың дәстүрлері қауымның күшін қайта табуына кедергі келтірді. 18 ғасырдың басында соғыс, ашаршылық және оба қараимдерді үш отбасыға дейін азайтты. 1765 жылға қарай қараим қауымы 300 адамға жетті. Тракайдың қараим кенесі – ішкі күмбезі бар сақталған ағаш синагогтың сирек мысалы. Кибинай, қараимдердің дәстүрлі печеньесі, жергілікті арнайылыққа айналды және туристік нұсқаулықтарда еске алынады.