Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тракай () – Литвадағы қала және көлдік курорт. Ол Литва астанасы Вильнюстің батысында, немесе Литва астанасының әкімшілік шекарасынан тыс орналасқан. Вильнюске жақындығының арқасында Тракай танымал туристік орынға айналған. Тракай – Тракай аудандық әкімдігінің орталығы. 2007 жылғы мәліметтер бойынша, қалада 5 357 адам тұрады. Тракайдың ерекшелігі – қала әртүрлі ұлт өкілдерімен салынған және сақталған. Тарихи тұрғыдан алғанда, мұнда қараимдар, татарлар, литвалықтар, орыстар, еврейлер және поляктар қауымдастықтары өмір сүрген. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлы князь Витаутас құрылысын аяқтаған Тракай аралындағы қамал Литваның Ұлы княздарының резиденциясы қызметін атқарған.
Trakai (; see names section for alternative and historic names) is a city and lake resort in Lithuania. It lies west of Vilnius, the capital of Lithuania or just from the administrative limits of the Lithuanian capital city. Because of its proximity to Vilnius, Trakai is a popular tourist destination. Trakai is the administrative centre of Trakai district municipality. The city is inhabited by 5,357 people, according to 2007 estimates. A notable feature of Trakai is that the city was built and preserved by people of different nationalities. Historically, communities of Karaims, Tatars, Lithuanians, Russians, Jews and Poles lived here. Historically, the Trakai Island Castle, which construction was finished by Grand Duke Vytautas, served as a residence of the Grand Dukes of Lithuania.
Атаулары мен этимологиясы
Қаланың атауы алғаш рет 1337 жылы неміс тілінде Тракен (кейін Traken деп те жазылды) деп деректерге енгізілген. Бұл атау литва тіліндегі "тракай" (жекеше түрі – "тракас", "жайлау" деген мағынада) сөзінен шыққан. Польша-Литва одақтастығы тұсында қала поляк тілінде Троки деп аталды. Оның басқа да баламалы атаулары: Тро́кі (Tróki, тарихи) / Трака́й (Trakáj, қазіргі белорус), Trok (идиш), Troky және Traki. Аталған атау Троцкий тегінің бастауы болып табылады (мағынасы – "Тракайдан"), Леон Троцкий кейін Ресей Императорлық полициясының күлкісін болдырмау үшін осы текті псевдоним ретінде қабылдады. Поляк тіліндегі осы тектің нұсқасы – Trocki.
The name of the city was first recorded in chronicles from 1337 in German as Tracken (later also spelt Traken) and is derived from the Lithuanian word trakai (singular: trakas meaning "glade"). Since the time of the Polish–Lithuanian Commonwealth, the city has been known as Troki in Polish. Its other alternate names include Тро́кі (Tróki, historic)/Трака́й (Trakáj, modern Belarusian), Trok (Yiddish), Troky, and Traki. The name is the origin of the surname Trotsky (lit: of Traki), which Leon Trotsky would later adopt as a pseudonym to avoid profiling by the Russian Imperial Police, the Polish variant of the surname is Trocki.
Демография
2011 жылы Тракай тұрғындарының көпшілігі (66,5%) литвалықтар болды, алайда қалада үлкен поляк азшылығы (19%) және сондай-ақ ресейліктер (8,87%) де бар. 2021 жылғы халық санауы бойынша Тракай қаласында 5426 адам тұрды: 3694 литвалық (68,1%), 1020 поляк (18,8%), 395 орыс (7,3%), 62 белорусь (1,1%). Тракай тұрғындарының арасында тағы да бірнеше дәстүрлі азшылықтар бар – қараиттер, татарлар (липка татарлары деп те аталады), еврейлер (литвактар деп те аталады), ескі дінге сенушілер және басқалары.
The majority of Trakai's inhabitants (66.5%) in 2011 were Lithuanian, although the city also has a substantial Polish minority (19%), as well as Russians (8.87%). According to the census of 2021, there were 5426 inhabitants in Trakai city: 3694 Lithuanians (68.1%), 1020 Poles (18.8%), 395 Russians (7.3%), 62 Belarusians (1.1%). There are other traditional minorities among Trakai inhabitants – Karaites, Tatars (also known as Lipka Tatars), Jews (also known as Litvaks), Russians Old Believers and others.
География
Бұл аймақта 200 көл бар, ең тереңі – 21 аралы бар Галве көлі. Галве көлінің ауданы 3,88 км², Вилкокшнис көлі – 3,37 км², Скаистис көлі – 2,96 км². Аймақ аумағында Тракай тарихи ұлттық паркі және Аукштадварис аймақтық паркі орналасқан. Тракай тарихи ұлттық паркі 1991 жылғы 23 сәуірде Литва мемлекеттілігінің орталығы ретінде Тракай қаласын, сондай-ақ парктің табиғи ерекшеліктерін сақтау мақсатында құрылған. Парк 82 км² аумақты алып жатыр, оның 34 км² орманмен, ал 130 км² көлдермен жабылған. Аукштадварис аймақтық паркі 1992 жылы Веркне және Стрева өзендерінің жоғарғы ағысындағы құнды ландшафттарды сақтау үшін құрылған. Парктің ауданы 153,5 км², оның көп бөлігі орманмен жабылған. Мұнда 72 көл бар, олардың ең ірісі – Вилкокшнис көлі. Тракай – су үстінде салынған қала. Қаланың төңірегін Лука (Бернардинай), Тоторишкес, Галве, Акмена, Гилюшис көлдері қоршап тұр. Тракайда көптеген сәулеттік, мәдени және тарихи ескерткіштер бар. Қаланың қамал-сарайындағы тарих мұражайы 1962 жылы ашылған. Жаз айларында арал қамал-сарайында фестивальдер мен концерттер өтеді.
There are 200 lakes in the region, the deepest being Galvė with its 21 islands. Galvė covers an area of 3.88 km2, Vilkokšnis lake – 3.37 km2, the lake of Skaistis – 2.96 km2. There are Trakai Historical National Park and Aukštadvaris Regional Park founded in the territory of the region. Trakai Historical National Park was founded on 23 April 1991 to preserve Trakai as a centre of Lithuanian statehood as well as the park's authentic nature. The park covers 82 km2, 34 km2 of which are covered by forests, and 130 km2 of which are covered by lakes. Aukštadvaris Regional Park was founded in 1992 to preserve the valuable landscapes in the upper reaches of Verknė and Strėva. The area of the park is 153.5 km2, most of which is covered by forests. There are 72 lakes here, the biggest of which is Vilkokšnis. Trakai is a city built on water. The city is surrounded by the lakes of Luka (Bernardinai), Totoriškės, Galvė, Akmena, Gilušis. There are a number of architectural, cultural and historical monuments in Trakai. The history museum in the castle was established in 1962. Festivals and concerts take place in the island castle in summer.
Басталуы
Бұл аймақтағы алғашқы қоныстар біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығында пайда болды. Қала және оның төңірегі XIII ғасырда Сенежи Тракай (Ескі Тракай) орнында дамуға бастады. Аңыз бойынша, сәтті аң ауынан кейін Ұлы князь Гедимин Кәрневеден шалғайдағы, әдемі көлмен оралып жатқан жерді көріп, сол жерде қамал салуға шешім қабылдады. Осылайша Сенежи Тракайда Ескі Тракай қамалы салынды. Тракай атауы алғаш рет 1337 жылы Тевтон орденінің жылнамаларында кездеседі. Осы жыл қаланың ресми түрде құрылған күні деп есептеледі. Ұлы князь Гедимин Вильнюске қоныс аударғаннан кейін, Сениежи Тракайды оның ұлы Кестутис мұраға алды. Тракай княждығы дамыды және қала өзінің ең гүлденген кезеңіне енді.
The first settlements in this area appeared as early as the first millennium A. D. The city, as well as its surroundings, started developing in the 13th century in the place of Senieji Trakai (Old Trakai). According to a legend after a successful hunting party, Grand Duke Gediminas discovered a beautiful lake surrounded place not far from Kernavė, then capital of the Grand Duchy of Lithuania, and decided to build a castle in the location. This was how the Old Trakai Castle was built in Senieji Trakai. The name of Trakai was first mentioned in Teutonic Knights' chronicles in 1337. This year is considered to be the official date of city's foundation. When Grand Duke Gediminas finally settled in Vilnius, Senieji Trakai was inherited by his son Kęstutis. The Duchy of Trakai developed and the city entered its best decades.
Алтын дәуірі
Кестутис қаланы Сеньие-Тракайдан қазіргі орналасқан жеріне көшірді, ол кейде Наужие-Тракай деп аталады. Жаңа орын қарқынды құрылыс алаңы болды: Гальве мен Лука көлдерінің арасындағы боғазда жаңа қамал салынды, ол «Жарым арал қамалы» деп, ал Гальве көліндегі аралда тағы бір қамал, «Арал қамалы» деп аталды. Қамалдардың маңында ауыл өсті. Тракай аймағы Сеньие-Тракай, Стрева, Бражуоле, Данилишкес және басқа да төбе бекіністері арқылы Тевтон орденінің шабуылдарынан қорғалды. Қорғауға қарамастан, екі ағаш қамалға Тевтон рыцарлары бірнеше рет сәтті шабуыл жасады. Қала Ұлы князь Жогайланың (кейін Польша королі болған) және оның інісі Кестутис арасындағы қақтығыстың орталығында болды. 1382 жылы Жогайла мен Кестутистің әскерлері Тракай маңында кездесті, бірақ Жогайла Кестутисті алдап, Креваға қамап қойды. Бірнеше аптадан кейін Кестутис тұтқындықтан қайтыс болды, ал Жогайла қамалдарды өзінің інісі Скиргайлаға тапсырды, ол Литваның басқарушысы болды. Алайда, оның билігі 1383 жылы Кестутистің ұлы Витаутас пен Тевтон орденінің біріккен күштері қаланы басып алғанда қысқа уақытқа тоқтап қалды. 1392 жылы Витаутас пен Жогайла Астрава келісімін жасасты, осылайша олардың араздасуына нүкте қойылды. Витаутас Литваның Ұлы князі болды, ал Жогайла формальды түрде одан жоғары тұрды. Витаутас әкесінің жерлерін, соның ішінде Тракайды да қайтарып алды. Витаутас ресми астанасы Вильнюста болғанына қарамастан, көбірек уақытын Тракайда өткізді. 15 ғасырдың басында ол ескі ағаш бекінісінің орнына тастан салынған қамал тұрғызды. Кейбір сәулеттік элементтер Тевтон орденінің қамалдарынан алынған, өйткені Витаутас бұрын Жогайлаға қарсы одақ құру үшін тевтондармен бірге болған. Тракай Герцогтіктің саяси және әкімшілік орталығына айналды, кейде Литваның де-факто астанасы деп аталды. Кірпіш қамалдардың құрылысы аяқталып, католик шіркеуі салынды. 1409 жылы қала Магдебург құқығын алды; ол Литвада қала құқығын алған алғашқы қалалардың бірі болды. Ауыл қарқынды дамып, қалаға айналды. 1413 жылы ол Тракай воеводтығының орталығына және маңызды әкімшілік және сауда орталығына айналды.
Kęstutis moved the town from Senieji Trakai to its current location, which is sometimes known as Naujieji Trakai. The new location was a place of intensive construction: a new castle was built in the strait between lakes Galvė and Luka and known as the Peninsula Castle, and another one, known as the Island Castle, on an island in Lake Galvė. A village grew around the castles. Vicinity of Trakai was protected by Senieji Trakai, Strėva, Bražuolė, Daniliškės and other hillforts from attacks of the Teutonic Knights. Despite the protection, both wooden castles were successfully raided by the Teutonic Knights several times in a row. The town was in the center of a conflict between Grand Duke Jogaila (later to become King of Poland) with his uncle Kęstutis. In 1382 Jogaila's and Kęstutis's armies met near Trakai, but Jogaila tricked Kęstutis and imprisoned him in Kreva. A few weeks later Kęstutis died in captivity and Jogaila transferred the castles to his brother Skirgaila, who became the governor of Lithuania Proper. However, his rule was briefly interrupted when in 1,383 joint forces of Kęstutis's son Vytautas and the Teutonic Knights captured the town. In 1392, Vytautas and Jogaila signed the Astrava Agreement ending their quarrel. Vytautas became the Grand Duke of Lithuania while Jogaila technically remained his superior. Vytautas also regained his father's lands, including Trakai. Despite his official capital being in Vilnius, Vytautas spent more time in Trakai. In early 15th century he replaced the older, wooden fortress with a stone built castle. Some design elements were borrowed from the castles of the Teutonic Knights as Vytautas spent some time with the Teutons forming an alliance against Jogaila in earlier years. Trakai became a political and an administrative centre of the Duchy, sometimes named a de facto capital of Lithuania. The construction of the brick castles was finished and a Catholic church was built. In 1409, the town was granted with Magdeburg Rights; it is one of the first towns in Lithuania to get city rights. The village started rapidly developing into a town. In 1413, it became a seat of the Trakai Voivodeship and a notable center of administration and commerce.
Құлдырау және қайта құру
1569 жылы Ұлы Литва Герцогтығы Польша Корольдігімен бірігіп, Польша-Литва одағын құрғаннан кейін, қамалдар патшалық меншік болып қалды, бірақ қаланың маңызы біртіндеп төмендеді. Жақын орналасқан Вильнюс және одақтың саяси орталығы Краков әлдеқайда маңыздырақ болды. Дегенмен, қала жергілікті Сеймиктің отырыс орны болып қала берді. Польша деректемелерінде қала атауы Троки деп атала бастады. 1477 жылы көлдегі қамал король Казимир IV пен венециялық елшілердің кездесу орны болды. Содан кейін қамал саяси тұтқындарға арналған сәнді түрмеге айналды. Зигмунд I Ескі Михаил Глинскиймен сөз байласыпты деген күдікпен Гоштаутайлар әулетінің мүшелерін түрмеге қамады. Сондай-ақ, король Александрдың жесірі Елена қашып кетуіне жол бермеу үшін онда ұсталды. Қасiрды Зигмунд I Ескі қайта жаңғыртты және онда жазғы резиденциясын құрды. Бірақ 1548 жылы қайтыс болғаннан кейін қамал біртіндеп құлдырап бастады. 1654-1667 жылдар аралығындағы Ресей мен Польша арасындағы соғыстар кезінде қала тоналып, өртелді. 1655 жылы Ресей патшалығымен болған соғыстан кейін екі қамал да қиратылып, қаланың гүлденуі аяқталды. Қамалдың қираған қалдықтары тарихи ескерткіш ретінде сақталды. Ұлы Солтүстік соғысы (1700-1721) кезінде Тракай тағы да тоналды, елде ашаршылық пен оба жұқпалы аурулары тарады. 1795 жылы Польшаның бөлінісінен кейін аймақ Ресей империясына қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін аймақ қайта құрылған Польша Республикасының құрамына кірді. 1929 жылы польша билігі Тракай аралындағы қамалдың қайта құрылысын және қалпына келтірілуін тапсырды. Жоғарғы қамалға қатысты жұмыстар 1939 жылы Польшаға шабуыл басталғанда дерлік аяқталды, аймақ көп ұзамай Кеңес Одағына, содан кейін Барбаросса операциясы кезінде нацистік Германияға қосылды. Соғыс кезінде Тракай аймағынан 5000-нан астам еврей нацистердің қолынан қаза тапты. 1944 жылы "Темпе" операциясы барысында қала Польшаның жер асты Отандық Армиясы мен Кеңес партизандарының бірлескен күштерімен азат етілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол тағы да Кеңес Одағына қосылып, Кеңес Одағының құрамындағы Литва ССР-нің бөлігі болды. Содан кейін қаланың және аймақтың көптеген этникалық поляк тұрғындары Польша Халық Республикасының қайта қалпына келтірілген территорияларына көшіп кетті. 1961 жылы жоғарғы қамалдың қайта құрылысы және биік мұнараның құрылысы аяқталды. Бірақ 1960 жылғы 21 желтоқсанда Никита Хрущевтің сөйлеген сөзінен кейін жұмыстар тоқтатылды, онда бірінші хатшы қамалдың қайта құрылысы Литваның феодалдық өткенін даңқтап көрсетудің белгісі болады деп мәлімдеді. Төменгі қамалдың қалпына келтіру жұмыстары 1980 жылдарға дейін қайта басталмады және 1990 жылдардың басында литвалық билік тарапынан аяқталды. Бүгінде Арал қамалы негізгі туристік орталық болып табылады және опералар мен концерттер сияқты түрлі мәдени шараларды қабылдайды.
After the Grand Duchy of Lithuania joined the Kingdom of Poland to form the Polish–Lithuanian Commonwealth in 1569, the castles remained a royal property, but the town's importance gradually declined, with the nearby Vilnius and the political center of the Commonwealth in Kraków becoming far more important. Nevertheless, it continued to be the seat of the local Sejmik. In Polish sources, the town name was started to be referred to as Troki. In 1477, the castle on the lake was a meeting place of King Casimir IV with Venetian envoys. After that, the castle became a luxurious prison for political prisoners. Sigismund I the Old imprisoned the members of Goštautai family, believed to be conspiring with Michael Glinski. Also Helena, widow of King Alexander was kept there in order to prevent her escape to the Grand Duchy of Moscow. The castle was refurbished by King Sigismund I the Old, who set up his summer residence there; however, after his death in 1548, the castle gradually fell into disrepair. During the wars between Russia and Poland between 1654 and 1667, the town was plundered and burnt. In the aftermath of the war with the Tsardom of Russia in 1655, both castles were demolished and the town's prosperity ended. The castle ruins remained a historical landmark. During the Great Northern War (1700–1721) Trakai was plundered again, as famine and plague swept the country. After the Partitions of Poland in 1795, the area was annexed by the Russian Empire. After World War I, the area became part of the restored Republic of Poland. In 1929, the Polish authorities ordered reconstruction and restoration of the Trakai Island Castle. The works in the Upper castle were almost complete in 1939, when the Invasion of Poland started and the area was soon annexed by the Soviet Union, then by Nazi Germany during Operation Barbarossa. During the war, more than 5,000 Jews from the Trakai region were murdered by the Nazis. In 1944, during Operation Tempest, the town was liberated by joint forces of the underground Polish Home Army and Soviet partisans. After World War II it was again annexed by the Soviet Union and made part of the Lithuanian SSR in the Soviet Union; subsequently many of the city's and area's ethnic Polish inhabitants left for the recovered Territories of the Polish People's Republic. In 1961, the reconstruction of the upper castle and a high tower construction were completed; however, the works came to a halt as a result of Nikita Khrushchev's speech of 21 December 1960, where the First Secretary declared that reconstruction of the castle would be a sign of glorification of Lithuania's feudal past. Restoration work in the lower castle were not resumed until the 1980s and were completed by Lithuanian authorities in the early 1990s. Today the Island Castle serves as the main tourist attraction, hosting various cultural events such as operas and concerts.
Қарайим қауымы
Қараимдер (немесе қараиттер) – түркі тілдес діни және еврей этностық тобы. 1397 және 1398 жылдары Ұлы князь Витаутас Алтын Ордаға қарсы сәтті әскери науқанынан кейін Қырымнан Тракайға қоныс аударды. Христиан және қараим қауымдарына Магдебург құқығына сәйкес дербес басқару құқығы берілді. Поляктардың ықпалы күшейгеніне қарамастан, Тракай қараим мәдени және діни өмірінің маңызды орталығы болып қала берді. 16-17 ғасырларда Тракайда қызмет еткен ғалымдар: Исаак Трокий (шамамен 1533 – шамамен 1594), Жозеф бен Мордехай Малиновский, Тракайлық Зера бен Натан, Тракайлық Соломон бен Аарон, Езра бен Нисан (1666 жылы қайтыс болды) және Жосия бен Яһуда (1658 жылдан кейін қайтыс болды). Кейбір қараимдер бай және ақсүйек болды. Қала экономикасының тірегі болған жергілікті қараим қауымы Хмельницкий көтерілісі мен 1648 жылғы қырғын кезінде ауыр қасірет көрді. 1680 жылы қалада бар болғаны 30 қараим отбасы қалды. Жаңадан келгендерді қабылдамау сияқты олардың дәстүрлері қауымның күшін қайта табуына кедергі келтірді. 18 ғасырдың басында соғыс, ашаршылық және оба қараимдерді үш отбасыға дейін азайтты. 1765 жылға қарай қараим қауымы 300 адамға жетті. Тракайдың қараим кенесі – ішкі күмбезі бар сақталған ағаш синагогтың сирек мысалы. Кибинай, қараимдердің дәстүрлі печеньесі, жергілікті арнайылыққа айналды және туристік нұсқаулықтарда еске алынады.
Karaims (or Karaites) are a small Turkic speaking religious and Jewish ethnic group resettled to Trakai by Grand Duke Vytautas in 1397 and 1398 from Crimea, after one of his successful military campaigns against the Golden Horde. Both Christian and Karaim communities were granted separate self government in accordance with the Magdeburg rights. Despite ever increasing Polonisation, Trakai remained a notable center of Karaim cultural and religious life. Scholars who were active in Trakai in the 16th and 17th centuries include Isaac of Troki (c. 1533 – c. 1594), Joseph ben Mordechai Malinowski, Zera ben Nathan of Trakai, Salomon ben Aharon of Trakai, Ezra ben Nissan (died in 1666) and Josiah ben Judah (died after 1658). Some of the Karaims became wealthy and noble. The local Karaim community, which was the backbone of the town's economy, suffered severely during the Khmelnytsky Uprising and the massacres of 1648. By 1680, only 30 Karaim families were left in the town. Their traditions, including not accepting neophytes, prevented the community from regaining its strength. Early in the 18th century war, famine, and plague reduced the Karaims to three families. By 1765 Karaim community increased to 300. Trakai's Karaim kenesa is a rare example of a surviving wooden synagogue with an interior dome. Kibinai, which is the traditional Karaim pastry, became a local speciality and are mentioned in tourist guides.