Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латвиядағы Талси қаласы (; , Талсен) (халық саны 11 371) – Латвиядағы қала. Талси муниципалитетінің әкімшілік орталығы. Оны «Курляндияның жасыл маржаны» деп атайды.
Town in Latvia
Talsi (; , Talsen) (population 11,371) is a town in Latvia. It is the administrative centre of Talsi Municipality. It is nicknamed the "green pearl of Courland".
Этимология
Бұл атау ежелгі ливон тіліндегі "талуссе" деген сөзден шыққан, мағынасы "уялы орын" деп саналады.
It is believed that the name is derived from an old Livonian word, talusse, meaning "secluded place".
Ерте тарих
Талсиде кем дегенде 10 ғасырдан бері төбелік бекініс болған, оны бастапқыда курондар мекендеген. Талси елді мекені алғаш рет 1231 жылы орта ғасырларда, курон тайпасының ақсақалдары мен папа елшісі Балдуин фон Ална арасындағы шартта жазылған. Солтүстік крест жорықтары кезінде елді мекен неміс үстемдігіне өтті және Талсиде 13 ғасырдың соңында қамал салынды. 15 ғасырда Талсиде неміс тілінде сөйлейтін елдерден келген саудагерлер мен шеберлер қоныстанғаннан кейін, елді мекен өсті. Қазіргі көрініс тапқан қаланың басты шіркеуі 1567 жылы ашылды; пастор Карл Аменда [de], Людвиг ван Бетховеннің жақын досы, көп жыл бойы осы шіркеуде қызмет етті. Герцог Якоб Кеттлердің билігі тұсында Талсиде темір балқыту пеші салынды, бұл ерте кездегі өнеркәсіптік дамудың бастауы болды. Қала екі рет оба ауруынан (1657 және 1710 жылдары) зардап шекті және 1733 жылы үлкен өрт салдарынан қирады. 1795 жылы қала Курляндияның қалған бөлігімен бірге Ресей империясының құрамына кірді. Сол кезде Балтық немістері халықтың шамамен алпыс пайызын құрады. 18 ғасырдың соңында Талсиде яһудилерге алғаш рет қоныстануға рұқсат берілді. Талсиге көшіп келген еврейлердің көпшілігі Литвадан келген және уақыт өте қала халқының маңызды бөлігін құрады. Соңында Талсиде синагог салынды.
A hill fort has existed in Talsi at least since the 10th century, originally inhabited by Curonians. The settlement of Talsi is mentioned in written sources for the first time in 1231 during the Middle Ages, in a contract between the elders of a Curonian tribe and the papal envoy Baldwin von Alna. During the Northern Crusades, the settlement came under German over lordship and a castle was built in Talsi during the late 13th century. The settlement grew in the 15th century, when traders and artisans from German speaking lands settled in Talsi. The presently visible main church of the town was inaugurated in 1567; pastor Carl Amenda [de], a close friend of Ludwig van Beethoven, worked in the church for many years. During the reign of Duke Jacob Kettler, an iron smelting furnace was constructed in Talsi, an early industrial development. The town has suffered from the plague twice (1657 and 1710) and was devastated by a large fire in 1733. The town became part of the Russian Empire in 1795 together with the rest of Courland. At that time, Baltic Germans constituted about sixty percent of the population. At the end of the 18th century, Jews were allowed to settle in Talsi for the first time. Most of the Jews who settled in Talsi originally came from Lithuania and would with time come to form a substantial part of the town population. Eventually a synagogue was built in Talsi.
XIX ғасыр мен Бірінші дүниежүзілік соғыс
1863 жылы бастауыш мектеп, ал 1873 жылы жеке мектеп ашылды (соңғысы көп жыл бойы тіл білімі маманы Карлис Миленбахстың жұмыс орны болды); екі мектеп те бастапқыда тек неміс тілінде оқытылды. 1887 жылы Талсиде орыс тіліндегі мектеп те ашылды. 1905 жылғы революция кезінде қалада тәртіпсіздіктер болды, бірнеше үй өртеніп, тұрғындары қаза тапты. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала ауыр қасіреттерге ұшырады және халқы шамамен 5000-нан шамамен 1100-ға дейін азайды. Ресей әскери билігі қаланың барлық еврей халқын қуғынға түсірді (бірақ кейбіреулері кейін қайта оралды). 1920 жылға дейін толық бейбітшілік орнамады, Латвия Тәуелсіздік соғысы аяқталып, Талси жаңадан құрылған Латвия Республикасының құрамына кірді. Оккупациялық неміс әскері Талсидегі ғимараттардың бірін тұтқындарды азаптау үшін пайдаланды; Кеңес кезеңінде үйдің қабырғасына құрбандарды еске алуға арналған барельеф орнатылды. Нацистік оккупация кезінде қаланың барлық еврей халқы құрылымдық жолмен қырылды. Немістерге этникалық латыштар да көмектесті. Бір еврей әйелін жергілікті шаруа жасырды, бірақ 1944 жылы табылғандықтан өлтірілді. "Қала төбесі" деген мағына беретін Пилскальнс – ежелгі төбе бекінісі орналасқан жер. Төбе биік және қаланың орталығында жатыр. Бұл жерде 1936-1938 жылдары төбе бекінісін археологиялық зерттеу жұмыстары жүргізілді. Лечу кальнс төбесінде 1905 жылғы революцияда қаза болған алты революционерді еске алуға арналған ескерткіш орнатылған. Қаланың ортасында орналасқан Талси көлінен айналасы жағажаймен қоршалған, ал көлге фонтан орнатылған.
An elementary school opened in 1863 and a private school in 1873 (the latter was for many years the workplace of linguist Kārlis Mīlenbahs); both schools initially taught only in German. In 1887 a Russian language school was also opened in Talsi. During the Revolution of 1905, there was unrest in the town and several houses burned down and inhabitants killed. During World War I the town suffered heavily and its population decreased from around 5,000 to about 1,100. The entire Jewish population was expelled by Russian military authorities (but some would later return). Peace was not entirely restored until 1920, with the end of the Latvian War of Independence which made Talsi part of the newly proclaimed Latvian republic. The occupying German army used one of the buildings in Talsi as a place where they tortured prisoners; during the Soviet times a bas relief was put up in commemoration of the victims on the wall of the house. During the Nazi occupation the town's entire Jewish population was murdered. The Germans were aided by ethnic Latvian collaborators. A single Jewish woman was hidden by a local farmer but discovered in 1944 and killed. Pilskalns, meaning "castle hill" is the location of the old hill fort. The hill is high and lies at the centre of the town. An archaeological excavation of the hill fort was carried out here in 1936 – 1938. OnLeču kalns there is a memorial sculpture in remembrance of the Revolution of 1905, when six revolutionaries where killed here. Talsi lake, in the middle of the town, is surrounded by a promenade and there is a fountain installed in the lake.
Мәдениет және дін
Жоғарыда айтылғандай, қалада барон фон Фирктің бұрынғы үйінде аймақтық музей орналасқан. Қаланың ортасында "шығармашылық ауласы" бар мәдени орталық та бар. Қаланың екі кітапханасы бар, соның бірі – балалар кітапханасы.
As mentioned above, the town hosts a regional museum in the former manor house of Baron von Firck. There is also a cultural centre with a "creative yard" in the middle of the town. The town also has two libraries of which one is a children's library.
Спорт
Талсиде қалалық спорт мектебі бар және жыл сайын ралли жарысы ұйымдастырылады. Сонымен қатар, қалада коньки тебу, шайбалы хоккей және футбол сияқты көптеген спорттық нысандар бар. Кеңес заманында Талсидің сыртында әуежай салынды. Ол шағын ұшақтар үшін және кейде түрлі шаралар өткізу үшін пайдаланылады.
Talsi has a municipal school of sport, and hosts an annual rally competition. In addition, there are numerous sports facilities in the town, e. g. skating, ice hockey and association football. An airfield was built around outside Talsi during Soviet times. It is used for small planes and occasionally for events.