Жакабпилс қаласы: тарих және географиясы

Кіріспе

Латвиядағы қала

Екабпилс – Латвияның оңтүстік-шығысындағы Екабпилс муниципалитетіне қарасты мемлекеттік қала. Рига мен Даугавпилс қалаларының арасында, шамамен ортасында орналасқан және Даугава өзені арқылы созылып жатыр. Қаланың аты тікелей "Яков қаласы" деп аударылады. Тарихи Екабпилс Селонияда сол жағалауда, ал тарихи Крустпилс (Кройцбург) Латгаледе оң жағалауда орналасқан. Екі қала 1962 жылы Кеңес үкіметі тұсында Екабпилс деген атпен біріктірілді, бірақ олардың ерекше аймақтық ерекшеліктері сақталды. Екабпилс бұрын Кеңес Әуе базасына да ие болған.

Тарих

Тас крест қамалы – Круцеборх (Кройцбург) – 1237 жылы Рига епискобы салған. Асоте үйіндісінің археологиялық қазбалары бұл жер латыш тайпаларының бірі – латгалиялықтардың, қарбалас сауда орталығы болғандығын және б.з.б. 1000 жылдан бері қоныс екенін көрсетеді. Крустпилс қамалы алғаш салынған кезде оған іргелес елді мекен болған; ол қамалдың төңірегінде Крустпилс ауылы ретінде өскен. Ауыл жергілікті соғыстарда, мысалы, поляк-швед шайқастарында жиі қиратылған, бірақ соңынан әрқашан қайта жаратылған. 17 ғасырда Ресейден қуғынға ұшыраған старообрядшылар Даугава өзенінің бойында қоныстанды. 1670 жылы бұл елді мекен, біртіндеп Сала мейрамханасының төңірегінде өсіп, Курляндия герцогы Якоб Кеттлердің құрметіне Jēkabpils (неміс тілінде Якобштадт) деп аталды, ол қалаға Магдебург құқығын берген. Жергілікті аңыз бойынша, герцог бір күні аң аулап жүріп адасып қалған. Даугава өзені жанында ол бір мезгілде шырша астындағы құс пен қаланы көреді. Шырша астындағы құс бейнесі – қаланың гербі. Курляндия герцогтігі кезінде қала тұрғындары негізінен орыс старообрядшылары, поляктар және литвалықтар болған. Герцог Якоб қалаға жақын маңдағы темір қорыту зауытынан тауар тасымалдауға арналған шағын порт салды. 17 ғасырдың соңында Якобштадтта зәкір монета соғу орыны, қару-жарақ зауыты, әк және қарақұмық пештері, сондай-ақ бірнеше фабрикалар болған. 1704 жылы Ұлы Солтүстік соғысы кезінде қала орыс әскерімен басылып алынды. Бірақ бірнеше айдан кейін қала маңында ірі шайқас (Иекабпилс шайқасы) болды. Адам Левенгаупт басқарған швед әскері орыс әскерінен әлдеқайда көптігіне қарамастан жеңіске жетіп, Ресей империясының герцогтікке басып кіруіне тосқауыл қойды. Соғыстан кейін және оба эпидемиясынан кейін қала қайтадан гүлденді. Беларусьтен келген баржалар астық, бал, темекі, спирт, мата және т.б. тасыды. 18 ғасырдың екінші жартысында жылына шамамен 9 000 арба жүк тасымалданды. Якобштадт сонымен қатар Jelgava-дан Фридрихштадтқа және одан әрі Ilūkste-ге дейінгі пошта жолының бөлігі болды. 1764 жылы Крустпилсқа алғашқы паромдық өткел ашылды. Петр фон Бирон билігінде қалада орыс және поляк тілдерінде сөйлейтін неміс қолөнершілерінің қауымы пайда болды. Бірақ яһудилерге қалаға кіруге тыйым салынды. 1795 жылы Якобштадт, бүкіл Курляндия және Семигалия герцогтігі сияқты Ресей империясына қосылды. 1826 жылы Фридрих Георг Вильгельм фон Струве қала маңында геодезиялық өлшеулер жүргізді. 1834 жылы қалада алғашқы аурухана ашылды. Осы кезеңде театр мен кітапхана ашылды, ал алғашқы көшелер таспен төселді. 1861 жылы Крустпилс арқылы Рига-Даугавпилс темір жолы ашылғаннан кейін Даугава мен баржалардың негізгі көлік құралы ретіндегі маңызы азайды. Дегенмен, өзенде әлі де ағашпен суға жүзу жалғастырылды. 20 ғасырдың басында қалада банк, сақтандыру компаниясы, қағана фабрикасы, бу фабрикасы, сыра зауыты, типография және басқа да бірнеше кәсіпорындар жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала төңірегінде ауыр шайқастар болды, қаладағы 280-ге жуық ғимарат қирады немесе зақымдалды. 1919 жылы Jēkabpils жаңадан құрылған Jaunjelgava ауданының әкімшілік орталығы болды. 1932 жылы қалада қант зауыты салынды. 1936 жылы Даугава өзенінің үстінен көпір салынды. Осылайша Jēkabpils және Krustpils қалалары алғаш рет біріктірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көпір жарылып кетті. Жаңа көпір тек 1962 жылы ғана салынды. Jēkabpils және Krustpils 1962 жылы Jēkabpils атауымен біріктірілді. Кеңес кезеңінде біріккен қалада бірнеше ірі зауыттар жұмыс істеді. Олардың арасында "Асоте" тігін кәсіпорны, "Доломит" доломит кеніші, темір бетон зауыты, сүт өнімдерін өңдеу зауыты және басқа да кәсіпорындар бар. 1991 жылы Латвия тәуелсіздігін алғаннан кейін көптеген зауыттар банкротқа ұшырады немесе өндіріс күрт қысқарды. 2009 жылдан 2021 жылға дейін қала жеке бірінші деңгейдегі муниципалитет (республикалық қала, republikas pilsēta) болып, сонымен қатар Jēkabpils муниципалитетінің экстерриториалды орталығы болды. 2021 жылдан бастап ол мемлекеттік қала мәртебесін сақтайды, бірақ жеке бірінші деңгейдегі жергілікті билігі жоқ.

A stone cross castle – Cruczeborch (Kreutzburg) – was built in 1237 by the bishop of Riga. Archeological excavations on the nearby Asote mound indicate that this place was a busy trading centre for the Latgalians, one of the Latvian tribes, and had been inhabited since 1000 BC. An adjoining settlement already existed when Krustpils Castle was first built; it grew up around the castle as the village of Krustpils. The village was often destroyed during local wars, such as Polish Swedish battles, but was always rebuilt afterward. During the 17th century, persecuted Old Believers from Russia settled along the Daugava river. In 1670 this settlement, gradually growing around the Sala Inn, became known as Jēkabpils (Jakobstadt in German) in honor of the Duke of Courland, Jacob Kettler, who granted Magdeburg rights to the town. A local legend about the town's origin states that the duke was hunting one day but became lost. At the Daugava River, he simultaneously spotted a lynx underneath a fir tree as well as a town at the same time. This image of the lynx underneath a fir tree is the town's coat of arms. In the period of the Duchy of Courland the residents of the town were mostly Russian Old believers, Poles and Lithuanians. Duke Jacob built a small port in the town to transport goods from a nearby iron foundry. At the end of the 17th century there were an anchor mint, a gun foundry, lime and tar kilns and several other factories in Jacobstadt. In 1704, during the Great Northern War, the Russians occupied the town. However, after few months a major battle (Battle of Jēkabpils), took place near the town. A Swedish army under Adam Lewenhaupt defeated a much larger Russian force and thus stopped Russian Empire from further invasion in the Duchy. After the war and an epidemic of plague, the town again prospered. Barges from Belarus imported grain, honey, tobacco, spirits, textiles etc. At the same time, land transport from Friedrichstadt amounted to approx. 9,000 cart loads a year during the second half of the 18th century. Jacobstadt was also part of the postal road from Jelgava to Friedrichstadt and further to Ilūkste. In 1764 the first ferry crossing to Krustpils was opened in the town. During the reign of Peter von Biron a small community of German speaking craftsmen developed in the town besides Russians and Poles. Jews, however, were prohibited from entering the town. In 1795 Jacobstadt, like the whole Duchy of Courland and Semigallia, was incorporated into the Russian Empire. In 1826 Friedrich Georg Wilhelm von Struve made his geodesic measurements near the town. In 1834 the first hospital was opened in the town. During this period a theater and library were also opened, and the first streets were cobbled. In 1861 with the opening of the Riga–Daugavpils railway through Krustpils the role of the Daugava and barges as a main means of transport decreased. However, the river was still used for timber rafting. At the turn of the 20th century there were a bank, an insurance company, a match factory, a steam mill, a brewery, typography and several other enterprises. During the First World War heavy battles were fought around the town and some 280 buildings in the town were destroyed or damaged. In 1919 Jēkabpils became the administrative centre of the newly established Jaunjelgava district. In 1932 a sugar refinery was built in the town. In 1936 a bridge was built over the Daugava. In this way Jēkabpils and Krustpils were united for the first time. During the Second World War the bridge was blown up. A new bridge was constructed only in 1962. Jēkabpils and Krustpils were merged in 1962 under the name Jēkabpils. During the Soviet period the united city was home to several big factories. Among them were the sewing enterprise Asote, the dolomite splinter mine Dolomīts, a reinforced concrete construction factory, a dairy processing plant and several other enterprises. After the restoration of Latvian independence in 1991 many factories went bankrupt or production was drastically reduced. From 2009 to 2021, the city, while being a separate first level municipality (republican city, republikas pilsēta), was also the extraterritorial center of Jēkabpils Municipality. Since 2021, it retains state city status, but does not have a separate first level local government.

География

Екабпилс қаласының халқы 29 100 адамды құрайды. Екабпилстің екі тарихи бөлігі – Крустпилс және тарихи Екабпилс – Даугава өзені арқылы салынған көпірмен байланысқан.

Климат

Екабпилс ылғалды континенттік климатқа ие (Köppen Dfb).

Демография

2017 жылдың 1 қаңтарында қаланың халқы 23 750 адамды құрады.

Екаппилс

Қаланың ескі бөліктеріндегі кейбір ғимараттар сақталған. Крустпилс қамалында Якабпилс және Крустпилс тарих мұражайы орналасқан.

Екабпилс ауданы

Струв геодезиялық доғасының түпкілік станциялық нүктелерінің бірі Струв паркінде орналасқан. Таденавада, Якабпилстің өзінен алыс емес жерде, ұлы латыш ақыны Райнисқа арналған естелік мұражайы бар. Жақын маңда Юстина және Дигная сарайлары да орналасқан. Селонияның ең жоғары нүктесі – Орманкальнс Клауце жанында. Нерета мен Акнисте арасында белгілі латыш жазушысы Янис Яунсудрабиньсқа арналған "Риекстини" мұражайы орналасқан.