Кіріспе

Өсімдік түрі – Phaseolus vulgaris, қарапайым бұршақ – бүкіл әлемде жеуге жарамды құрғақ тұқымдары немесе жасыл, піспеген қабықтары үшін өсірілетін бір жылдық шөптесін өсімдік. Оның жапырақтары кейде көкөніс ретінде, ал саңырағы – мал азырағы ретінде қолданылады. Оның ботаникалық жіктелуі, басқа Phaseolus түрлерімен бірге, Fabaceae тұқымдасына жатады. Бұл тұқымдастың көптеген өкілдері сияқты, қарапайым бұршақ та азотты бекітетін бактериялар – ризобиялармен симбиоз арқылы қажетті азотты алады. Қарапайым бұршақтың егісінің тарихы өте ұзақ. Түрдің барлық жабайы түрлері өрмелегіш болып келеді, бірақ көптеген сорттары өсу түріне қарай бұталы бұршақ немесе өрмелегіш бұршақ деп жіктеледі. Коммерциялық мақсатта өсірілетін басқа маңызды бұршақ түрлері – жүгіргіш бұршақ (Phaseolus coccineus) және кең бұршақ (Vicia faba). Бұршақ Антарктиданы қоспағанда, барлық құрлықтарда өсіріледі. 2022 жылы әлем бойынша 28 миллион тонна құрғақ қара бұршақ өндірілді, оның 23 пайызы Үндістанға тиесілі.

Сипаттама

Бұталық сорттар тік өсетін, биік бұталарды құрайды, ал тік немесе жүгіргіш сорттар ұзын жүзімдерді құрайды. Барлық сорттардың жапырақтары жасыл немесе күлгін түсті болып, үшкір, тегіс жиекті жапырақшаларға бөлінеді, әрқайсысының ұзындығы және ені шамамен 1 см. Ақ, қызғылт немесе күлгін гүлдерінің ұзындығы 1 см-дей, 10 аталық гүлшоғыры бар. Гүлдер өздігінен тозаңданады, бұл тұрақты сорттарды іріктеуге мүмкіндік береді. Гүлдерінен ұзындығы 1–1.5 см, ені 1–1.5 см болатын бұршақтар пайда болады. Әр бұршақта 4–8 дән болады. Кейбір сорттардың бұршағында жіпше пайда болады; мұндай сорттар көбінесе құрғақ бұршаққа арналған, себебі жасыл, жіпшелі бұршақтар коммерциялық сұранысқа ие емес. Дәндері тегіс, толық, бүйрек пішіндес, ұзындығы 1.5 см-ге дейін жетеді, түсі әртүрлі және көбінесе екі немесе одан да көп түсті болады. Дәндер 5 жылға дейін өнімділік қабілетін сақтайды. Phaseolus тұқымдасының көптеген түрлері сияқты, P. vulgaris геномында 11 хромосомалық жұп бар (2n = 22). Оның геномы бұршақ тұқымдасының ең кішкентай геномдарының бірі болып табылады, гаплоидты геномға шамамен 625 Мб құрайды. Шикі немесе жартылай пісірілген бұршақта фитогемагглютинин деп аталатын улы ақуыз бар. Оның құрамында 6 өсірілетін және 5 "жабайы" түрлер бар. Колумбиялық алмасуға дейін Еуропада өсірілген бұршақтар Азиядан әкелінген және Жаңа әлемнің Phaseolus түрлерімен байланысы жоқ. Еуразиялық түрлер Vigna, Vicia және Lablab сияқты басқа тұқымдастарға көшірілді, сондықтан Phaseolus тұқымдасының барлық өкілдері қазір Америкадан шыққан.

Этимология

Көне гректер φάσηλος (phasēlos) сөзін Азиядан келген, сол кезде Еуропада өсірілген бұршақтарды атау үшін қолданған. Римдіктер латын тіліне аударған фазеолус және өздерінің фаба сөздерін Колумбтан бұрынғы әртүрлі бұршақ түрлерін атау үшін пайдаланған. Фазеолус сөзі Вигна туысына жататын қара көзді бұршақ сияқты кішкентай тұқымдарға, ал фаба сөзі фава бұршағы сияқты үлкен тұқымдарға қатысты болған болуы мүмкін. Бұл соңғы сөз, фаба, протогерман тіліндегі bauno сөзімен байланысты, одан көне ағылшын тіліндегі "bean" сөзі шыққан, ол "бұршақ, безнек, дәнді өсімдік" деген мағынаны білдіреді. Phaseolus vulgaris 16 ғасырда Еуропаға келген кезде, бұл түр де дәнді өсімдік болғандықтан, оны сипаттау үшін Еуропа тілдерінде бұрыннан-ақ сөздер болған. P. vulgaris ацтек тілінде науатль, майя тілінде búul, ал инка тілінде кечуа purutu деп аталған. Америкада P. vulgaris-тің жергілікті аттары грек/римдік тамырлары phaselus/faseolus-тан емес, жергілікті тілдерден алынған, мысалы, испандық frijol, португалдық feijão және каталондық fesol. Мысалы, Чили испан тілінде инкалық "пуруту" сөзінен "порото" деп аталады.

Тарих

Жабайы P. vulgaris Америкада өседі. Бастапқыда ол Мезоамерикада және Оңтүстік Анд аймағында шамамен 8000 жыл бұрын жеке-жеке қолданылған деп есептелді, бұл қолданылған бұршақтың екі гендік қорына әкелді. Алайда, соңғы генетикалық талдаулар оның алдымен Мексикада қолданылғанын, Мезоамерика және Анд P. vulgaris гендік қорына бөлінуден бұрын көрсетті. Бұршақ, қабақ және жүгері (дүрбі) – бұл үш Мезоамерика дақылы, ол американдық жергілікті шаруашылығының негізі болып табылатын "Үш әпке" құрайды. Қолданылған бұршақ Колумбия алмасудың бір бөлігі ретінде Еуропаға келді. 1528 жылы папа Джулио де Медичи ақ бұршақтар алды және оларды өсірді. Бес жылдан кейін ол Франция ханзадасы Генриге үйленгеніне орай немересі Екатеринаға бұршақтан бір қап сыйлық ретінде берді, сонымен қатар Лаураге округін де сыйлады, оның округ орталығы Кастельнодари, қазір ақ бұршақтан жасалған кассулет тағамымен байланысты.

Өсіру

Қолайлы жағдайларда суарған кезде жақсы коммерциялық өнімділік гектарына 6-8 тонна таза және 1,5-2 тонна құрғақ тұқымды құрайды.

Тамақ

Шикі жасыл бұршақ 90% судан, 7% көмірсулардан, 1% ақуыздан тұрады және майдың мөлшері өте аз (кесте). 100 грамм шикі жасыл бұршақ 36 калория береді және К витаминінің (41% DV) бай көзі (күнделікті қажетті мөлшердің 20% немесе одан да көп бөлігін құрайды), сондай-ақ С витамині, В6 витамині және марганецтің орташа көзі болып табылады (кесте). Қайнатылғаннан кейін құрғақ ақ бұршақ 63% су, 25% көмірсулар, 10% ақуыз және аздаған майдан тұрады (кесте). 100 грамм қайнатылған ақ бұршақ 139 калория береді және фолий қышқылы мен марганецтің бай көзі, сондай-ақ тиамин мен бірнеше тағамдық минералдардың орташа мөлшерін қамтиды (кесте).

Құрғақ бұршақ

Құрғақ бұршақ салқын, құрғақ жерде сақталса, мерзімі шексіз сақталады, бірақ уақыт өте келе оның қоректік құндылығы мен дәмі төмендейді, сондай-ақ пісіру уақыты ұзарады. Құрғақ бұршақтарды көбінесе бірнеше сағат суға батырып, содан кейін қайнату арқылы пісіреді. Бұл міндетті емес болса да, пісіру уақытын қысқартады және бұршақтардың текстурасы біркелкі болады. Бұршақты суға батыру кейбір адамдарда ішек газдарын тудыратын қанттардың 5-10% -ын жояды. Суға батырудың қарапайым түнгі және жылдам әдістері бар, соңғысында бұршақтар үш минут қайнатылып, содан кейін 2-4 сағатқа қалдырылады. Пісіру алдында су құйылып тасталады. Құрғақ қара бұршақ басқа дәнді дақылдарға қарағанда пісуге көбірек уақыт алады: пісу уақыты бірден төрт сағатқа дейін жетеді, бірақ қысыммен пісіру арқылы едәуір қысқарады. Мексика, Орталық және Оңтүстік Америкада бұршаққа дәстүрлі дәм беру үшін эпазоте қолданылады, ол ас қорытуға көмектеседі делінеді. Шығыс Азияда бұршақ пісіру кезінде комбу теңіз балдыры қосылады, оның да мақсаты сондай. Тұз, қант және помидор сияқты қышқыл тағамдар пісірілмеген бұршақты қатайтып, пісіру уақытын ұзартады, бірақ дәмді бұршақтарға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Құрғақ бұршақты пісіріп, консервілеп, сумен, тұзбен және кейде қантпен бірге сатуға болады.

Жасыл бұршақ және балауыз бұршағы

Жасыл бұршақтың үш кең таралған түрі бар: қабығы дөңгелек немесе жазық болатын жіпті немесе қабықты бұршақ; ұзынынан қатты, талшықты жіптері жоқ, жіпсіз немесе француз бұршағы; және Phaseolus coccineus түріне жататын жүгіргіш бұршақ. Жасыл бұршақтың қабығы жасыл емес, күлгін түсті болуы мүмкін, ал пісірген кезде жасыл түске өтеді. Шым бұршақ – бұршақ жапырақтарында сары микроскоптық түкшелер (трихомалар) болатын, олар жәндіктерді ұстап алатын P. vulgaris бұршағының бір түрі.