Кіріспе
Сан-Хуан қаласы (ресми атауы Сан-Хуан қаласы) – Филиппиннің Ұлттық астанасы аймағындағы бірінші сыныпты, жоғары урбанизацияланған қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 126 347 адамды құрайды. Географиялық тұрғыдан алғанда, қала Метро Маниланың шамамен орталығында орналасқан және елдегі жер ауданы бойынша ең кішкентай қала болып табылады. Қала тарихи тұрғыдан Испания империясына қарсы 1896 жылғы Филиппин революциясын жетекшілік еткен "Катипунан" ұйымының алғашқы шайқасы болған жерімен әйгілі. Бүгінде қалада "Пиналабанан" қасиетті орны және мұражай үйлері сияқты маңызды ескерткіштер бар. Сонымен қатар, "Гринхиллз" және "Сантолан Таун Плаза" сияқты орындар қаланы ірі сауда орталығына айналдырып, жоғары сапалы, бутиктік және қолжетімді сауда нүктелерін ұсынады.
San Juan, officially the City of San Juan , is a 1st class highly urbanized city in the National Capital Region of the Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 126,347 people. It is geographically located at Metro Manila's approximate center and is also the country's smallest city in terms of land area. The city is known historically for the site of the first battle of the Katipunan, the organization which led the 1896 Philippine Revolution against the Spanish Empire. Notable landmarks today such as Pinaglabanan Shrine and heritage homes are located in the city. Other locations include Greenhills and Santolan Town Plaza, making the city a major shopping hub with a range of upscale, boutique and bargain retail.
Этимология
"Сан-Хуан" қаласының дәстүрлі атауы "Сан-Хуан-дель-Монте" деген сөздің қысқартылған түрі. Филиппиндегі көптеген басқа да жерлер сияқты, бұл атау әулие мен жер-су атауын біріктіреді; осы жағдайда Жақсы Жоғалған Иван (Сент-Джон-Баптист) қаланың төбелі ландшафтымен және айналасындағы жерлерге қарағанда салыстырмалы түрде биік орналасуымен байланысты. Қаланың ресми атауы "Dakilang Lungsód ng San Juan" болып табылады.
Ерте тарих
Испандықтарға дейінгі кезеңде қазіргі Сан-Хуан аймағы Намайан Корольдігінің құрамына кірді, оның соңғы жазылған билеушілері король Лакан Тагкан мен оның әйелі Буан болды.
Испанияның отаршылдық дәуірі
XVI ғасырдың соңында аралдардағы патшалықтар мен басқа да биліктер испан тәжіне қосылды, ал Намайян патшалығы Санта-Ана-де-Сапа приходы ретінде қабылданды (қазіргі Санта-Ана, Манила). Ал қазіргі Сан-Хуан ауданы 1590 жылы кішкентай энкомиенда (қала) Сан-Хуан-дель-Монте ретінде қайта жіктелді. 1602 жылы Доминикан ордені Камино де Мандалуёнг (қазіргі Ф. Блюментрит көшесі) бойында қария немесе сауығып жатқан монахтардың тұруына арналған жаңадан бастаушылар үйін салды. Бұл аймақта доминикандықтар монастырь және Сантуарио дель Санто Кристо тас шіркеуін салып, оны Қасиетті Крестке арнады. Бүгінгі күні үш рет қайта салынған шіркеу сол жерде, Аквина мектебі мен Доминикан колледжінің қасында тұр. Бірінші оқ АҚШ ерікті әскерінің 1-ші Небраска жаяу әскер полкінен келген американдық күзетші, Уильям В. Грейсон атты сарбаз атты. Ол филиппин капралы Анастасио Феликс пен Филиппин революциялық армиясының тағы бір сарбазын өлтіріп, Филиппин-Америка соғысының бастауын берді. Бұл Сан-Хуан-дель-Монтедегі филиппин әскерлерінің Санта-Месадағы американдық әскерлерге оқ атуына себеп болды. Кейіннен 2023 жылы жарық көрген Ронни Миравите Касалмирдің зерттеуі Sociego Silencio орнын жоққа шығарды және оқиғаның Sociego көшесіндегі 7-ші блокпостқа қарай бұрылыста болғанын көрсетті. Соғыс кезеңінде АҚШ еріктілер армиясының әртүрлі полктері Камино де Марикина бойындағы қалаларда Филиппин Республикасының әскерлері мен жасақтарына қарсы бірнеше шайқастар жүргізді. Олар филиппиндік күштерін Эль Депозито су қоймасынан, сорғы станциясының жолынан (қазіргі Пинаглабанан көшесі, Сантолан жолының бөлігі) және santuario-дан тазартты. Революция мен соғыс Сан-Хуан-дель-Монте тұрғындарының көп бөлігінің жаппай көшіп кетуіне және көршілес қалаларда тұрақты қоныстануына әкелді. Бұл көптеген учаскелердің тастамаланған күйге түсуіне себеп болды. 1898-1899 жылдары кейбір тұрғындар қалаға оралып, шатырларда қоныстанды. Алайда, нашар санитарлық жағдайлар салдарынан аймақта оба эпидемиясы басталды, көптеген адамдар қаза тапты. Филиппин-Америка соғысы аяқталғаннан кейін муниципалитет Марикина мен Сан-Матеодан келген отбасылармен қайта толықтырылды. Бұрынғы Сан-Хуан қауымының мүшесі Андрес Сориано алғашқы муниципалды президент болып тағайындалды. Сан-Фелипе-Нери 1904 жылы бірнеше айға Ризаль провинциясының астанасы болды. 1907 жылы Сан-Хуан-дель-Монте 1625 нөміріндегі заңмен тәуелсіз муниципалитет ретінде қайта құрылды. 1916 жылы муниципалдық үкімет Н. Доминго мен Ф. Блюментрит көшелерінің қиылысындағы жерді сатып алып, онда қала базары (қазіргі Агора базары) орналастырды. Сондай-ақ, 1919 жылы бизнесмендер Еусебио Оренсе мен Флоренсио Г. Диас қалған хасиенда жерлерінің көп бөлігін сатып алып, оны Сан-Хуан биіктіктерін дамытып жатқан филиппин-американдық консорциумға сатты. Осы кезде муниципалитеттің атауы Сан-Хуанға қысқартылды. 1939-1941 жылдар аралығында Кубао, Дилиман және Сан-Франциско-дель-Монте кварталдары, сондай-ақ Камп-Крам Сан-Хуаннан жаңа құрылған Кесон қаласына берілді.
Жапондықтардың басып алуы
1942 жылдың 1 қаңтарында Сан-Хуан, Манила және Кесон қалаларымен бірге Ризал провинциясының муниципалитеттерінің бірі ретінде Президент Мануэль Л. Кесонның төтенше шарасымен Үлкен Манила қаласын құруға қосылды. 1945 жылдың 1 тамызынан бастап Президент Серхио Осмена Үлкен Манила қаласын таратып, Сан-Хуан қайтадан Ризал провинциясының муниципалитетіне айналды.
Әскери заң дәуірі
Сан-Хуан, әсіресе оның Гринхиллстегі эксклюзивті аудандары, президент Фердинанд Маркос билігіндегі елдегі әскери диктатура кезеңінде көптеген белгілі тұлғаларға пана болды. Олардың ішінде Филиппин қарулы күштерінің бірнеше генералдары – Ромео Эспино, Альфредо Монтойя және Ромео Гатан, сондай-ақ Имельда Маркостың хатшысы Фе Хименес Роа болды.
Метро Манилаға қосылу
1975 жылдың 7 қарашасында Ұлттық астана аймағын құру туралы №824 Президент жарлығына қол қойылғанда, Сан-Хуан қаласы Ризал провинциясынан бөлініп, жаңа құрылған метрополиялық аймаққа қосылды.
Халық билігі төңкерісі
Сан-Хуанға 1970 жылы Санта-Месадағы алғашқы орнынан көшіп келген «Филиппин клубы» 1986 жылғы 25 ақпанда президент Корасон Акиноның сол жерде іс-қимылға келген күні, азаматтық басшылықтағы 1986 жылғы «Халық күші» революциясының соңғы күнінде Филиппиннің бесінші республикасын құруға маңызды үлес қосты.
Қазіргі заманғы
1992 жылы Ұлттық тұрғын үй басқармасының мәліметтері бойынша Сан-Хуан қаласы Метро-Маниланың барлық муниципалитеттері мен қалалары арасында ең аз санында бейресми қоныстанған отбасыларға ие болды.
Қалалық аудан
Тұрғындар 2007 жылдың 17 маусымында Республикалық заң № 9388-ге сәйкес муниципалитеттің жоғары урбанизацияланған қалаға айналуын ратификациялады ("Сан-Хуан муниципалитетін Сан-Хуан қаласы деп танылатын жоғары урбанизацияланған қалаға айналдыру туралы заң"). Сол кездегі депутат Роналдо Замора Өкілдер палатасында қала мәртебесін беру туралы заң жобасын ұсынды және оның қабылдануы үшін жұмыс істеді.
Президенттік байланыстар
Сан-Хуан ресми түрде осылай аталмаса да, оны "Филиппин президенттерінің қаласы" деп таниды. Сан-Хуанда бес президент ресми түрде тұрған. Олар – Диосдадо Макапагал (1961–1965) және оның қызы Глория Макапагал Арройо (2001–2010); Фердинанд аға Маркос (1965–1986) және оның ұлы Фердинанд кіші (2022 жылдан қазірге дейін); сондай-ақ, Сан-Хуан муниципалитет болған кезде қала әкімі қызметін атқарған Джозеф Эстрада (1998–2001).
География
Сан-Хуан – Филиппиннің ең кішкентай қаласы, жалпы ауданы шамалы. Сан-Хуан солтүстік және шығыс жағынан Кесон қаласымен, оңтүстік жағынан Мандалуёнгпен, ал батыс жағынан Манила қаласымен шектеседі. Сан-Хуан аумағы бұрын, Кесон қаласы құрылмас бұрын, Калукан және Марикинамен іргелес болғандықтан, қазіргіден әлдеқайда кеңірек болған. Қазіргі Кесон қаласының 1, 3 және 4 округтерінің бір бөлігі, сондай-ақ Мандалуёнг аудандарының бір бөлігі бастапқыда осы қаланың отарлық дәуірдегі шекараларында болған. Сондықтан Сан-Хуан су қоймасының жақын жердегі Horseshoe Village-та орналасуын түсінуге болады, ал Horseshoe Village қазір Кесон қаласының құрамына кіреді.
San Juan is bounded by Quezon City on the north and east, Mandaluyong on the south, and the City of Manila in the west. The territory of San Juan was once much larger than it is now, having been adjacent to Caloocan and Marikina prior to the creation of Quezon City. Parts of the present day Districts 1, 3, and 4 of Quezon City, as well as areas of Mandaluyong, were originally within the town's colonial era borders. This also explains why San Juan Reservoir is in nearby Horseshoe Village, a subdivision now part of Quezon City.
Дін
Қаланың бірнеше танымал құдайға табыну орындары да бар. Әдетте "Пинаглабан шіркеуі" деп аталатын Сент-Джон Баптист шіркеуінде қаланың қасиеттісі, Иоанн Баптист орналасқан. Сантуарио дель Санто Кристо – бұл елді мекендегі ең көне шіркеу, ал Батыс Гринхиллстегі Мэри Королева шіркеуі жергілікті филиппин-қытай қауымына қызмет етеді. 1925 жылдан 1971 жылға дейін Iglesia ni Cristo бұл қаладағы бұрынғы Орталық кеңсе кешенінде орналасқан, қазір ол F. Manalo Locale деп аталады. Онда Ұлттық суретші Хуан Накпилдің жобалаған Ар-деко стиліндегі құрылыстар бар. Капелла кешеннің орталық бөлігі болып табылады, сонымен қатар шіркеудің алғашқы бас атқарушысы Феликс Маналоның және басқа да пасторлар мен евангелистердің тұрған ескі Орталық кеңсесі мен пасторлық үйі де бар. 1963 жылы Манало қайтыс болғаннан кейін, архитектор Карлос Сантос Виола кешен аумағында мавзолей салды. INC-нің Сн. Хуандағы жатақтарының үлесі 4,2% құрайды. Сан-Хуанда бірнеше евангелистік шіркеулер де бар. Олар APOI (Қызмет көрсету және араласу үшін пасторлар қауымдастығы) арқылы қаланың рухани атмосферасына үлес қосты. Әр қаңтарда қалада Ұлттық Киелі кітап апталығы тойланады, онда қалалық әкімшілік ғимаратында ту көтеру рәсімі кезінде Киелі кітап оқылады. Қала әкімінің батасымен, жаңа қалалық ғимарат салынып жатқанда оның ортасына Киелі кітап отырғызылды. Иса – Менің Раббым және Жеңіс Гринхиллс сияқты ірі евангелистік шіркеулер де Сан-Хуан қаласында орналасқан. Сан-Хуанда екі ислам мешіті бар: Балонг-Батодағы Хамза бин Ахмет мешіті және Гринхиллстегі Гринхиллз мешіті.
San Juan also has a number of Evangelical churches. Through the APOI (Association of Pastors for Outreach and Intercession), they have contributed to the spiritual atmosphere of the city. Every January, the city celebrates the National Bible Week, where the reading of the Scripture happens during the flag raising ceremony in the City Hall. Through the blessing of the mayor, a bible was planted in the heart of the new city hall during its construction. Major evangelical churches like Jesus is Lord and Victory Greenhills are also found in the city of San Juan. San Juan is also home to two Islamic mosques, namely: Masjid Hamza Bin Ahmed in Balong Bato and Greenhills Masjid at Greenhills.
Экономика
Сан-Хуан негізінен тұрғын үйлерден тұрады, сонымен қатар коммерциялық және өндірістік кәсіпорындар да бар. Гринхиллс сауда ауданы – Сан-Хуанның сауда және коммерция орталығы. Бұл сауда кешенінде сауда орталықтары, «Вира» сауда орталығы, «Шоппсвилл», «Гринхиллс» театры сауда орталығы, «Променад» сауда орталығы, бұрынғы «Гринхиллс» боулинг аллеясы және «Юнимарт» орналасқан.
Уатта-Уатта фестивалі
2003 жылдан бері Сан-Хуан қаласы маусымның 24-і күні өзінің қамқоршысы – Жақияның (Иоанн Крестительдің) мерекесін «Ватта! Ватта!» фестивалімен тойлайды. Бұл фестиваль билермен, шерулермен және қала көшелеріндегі дәстүрлі «басан» – су шашумен аталады. Фестиваль мен оған қосымша шаралар әдетте Н. Доминго және Пинаглабанан көшелерінде өтеді, себебі осы көшелер арқылы Жақияның бейнесімен шеру ұйымдастырылады. Сан-Хуан қаласының 2018 жылғы 51-нөмірлі қаулысы фестиваль кезінде лас суды, мұзды, шыны бөтелкедегі суды, сондай-ақ соққанда ауырсыну немесе жарақат келтіруі мүмкін басқа материалдардағы су мен мұзды пайдалануға тыйым салады. Сондай-ақ, физикалық зорлық-зомбылық көрсетуге, қорқытуға және жолаушыларды сумен шашу үшін қоғамдық көлікке қасақана кіруге рұқсат етілмейді. Дегенмен, 2020 және 2021 жылдары COVID-19 пандемиясының салдарынан фестиваль Жақияның бейнесімен шерумен және әлеуметтік арақашықтықты сақтау мен маска тағу міндеттілігімен шектелді. 2022 жылы COVID-19 жұқтырғандардың саны төмендегендіктен, дәстүрлі «басан» қайтадан «Ватта! Ватта!» фестиваліне қосылды, оған көшеде би өнерін көрсету сайысы, тегін концерт және оттық шашу да қосылды.
Спорт
Сан-Хуанның спортпен ұзақ тарихы бар, Filoil EcoOil орталығында көптеген спорттық іс-шаралар өтті, соның ішінде Филиппин баскетбол қауымдастығы, Махарлика Филиппин баскетбол лигасы, Премьер-волейбол лигасы және Filoil EcoOil алдын ала маусым кубогы. Қалада бұрынғы Метрополитен баскетбол қауымдастығында басталып, қазір Махарлика Филиппин баскетбол лигасынде ойнайтын Сан-Хуан Найтс командасы бар. Бұл команда тарихында үш лига чемпионаты жеңіп алды.
Көлік
Сан-Хуан қаласында джипнилер мен автобустар сияқты қоғамдық көлік түрлері бар. Джипни маршруттары Аврора бульвары (R 6) бойымен өтеді. Қалаға LRT 2 желісінің J. Ruiz станциясы қызмет көрсетеді, ал MRT 3 желісінің Сантолан-Аннаполис станциясы қаланың шығыс шекарасында, Кесон қаласымен шектесетін жерде жанама түрде қызмет көрсетеді. C 3 (Araneta даңғылы) да Сан-Хуан қаласынан өтеді. Басты емес маршруттардың ішінде Кесон қаласындағы Кубаоға қарай бағытталған Никанор Доминго (қысқартылған N. Domingo) және Ортигас даңғылына, содан кейін Филиппин Ұлттық Полициясының штаб-пәтері – Кэмп Крэме жанындағы Кесон қаласының оңтүстік аймақтарына дейін жалғасатын Пинлабанан көшесі (Сантолан тас жолы ретінде жалғасады) бар.
Білім
Сан-Хуан қаласының мектеп бөлімдері кеңсесі (SDO) қаладағы 9 мемлекеттік бастауыш мектепті, 2 мемлекеттік орта мектепті және ғылымға бағытталған орта мектепті басқарады. Сондай-ақ, Сан-Хуан қаласында 24 жеке мектеп бар, олардың 7-сі мектепке дейінгі білім беру, 4-і бастауыш, ал 13-і орта мектеп. Мемлекеттік жоғары білім беруді Филиппин мемлекеттік политехникалық университеті ұсынады, ол Сан-Хуан қаласындағы Аддиция-Хиллс шағын ауданында кампусын сақтайды. Жеке жоғары білім беруді Тибаган шағын ауданындағы Доминикан колледжі ұсынады, ол 1924 жылы құрылған қаланың ең көне мектептерінің бірі, сондай-ақ Гринхиллс шағын ауданындағы Кулинарлық институт ұсынады.