Кіріспе
Денедегі сиқыршы екенін көрсететін болжамдық белгі – "сиқыршы белгісі", сиқыршылардан қорғану символы. Сиқыршының белгісі, шайтанның белгісі немесе стигма диаболикум – сиқыршылар соттарының қызғын кезінде сиқыршыларды анықтау үшін аңшылардың сенген дене белгісі. Таңба туралы сенімдер сот өтетін жерге және сиқыршыға тағылған айыпқа байланысты әртүрлі болды. Бұл термин алғаш рет 16 ғасырда қолданылған, 1645 жылы ең жоғары деңгейге жеткен, бірақ 1700 жылға қарай көбінесе қолданыстан шығып кеткен. Сиқыршының немесе шайтанның белгісі – шайтанның өзіне адал болғандарға, олардың мойынсұнуын және қызметін бекіту үшін салған тұрақты белгі деп есептелген. Ол тырнағымен теріні сызып, өлі бас сүйек пішінін жасау арқылы, немесе қызған темірмен көк немесе қызыл белгі салу арқылы белгі қояды деп айтылады. Шайтанның түндегі қасиетті рәсімдердің соңында адамға белгі салғандығына сенеді. Сиқыршының сүт безі – сиқыршының денесіндегі көтеріңкі дөңгелек. Ол көбінесе жалбыр тәрізді болып бейнеленеді.
the "witch mark", a symbol to protect against witches
A witch's mark, devil's mark or stigma diabolicum was a bodily mark that witch hunters believed indicated that an individual was a witch, during the height of the witch trials. The beliefs about the mark differed, depending on the trial location and the accusation made against the witch. Use of the term is found earliest in the 16th century, and reaching its peak in 1645, but then essentially disappearing by 1700. The Witch or Devil's mark was believed to be the permanent marking of the Devil on his initiates to seal their obedience and service to him. He is said to create the mark by raking his claw across their flesh, licking the skin to produce a death skull pattern, or using a hot iron to produce a blue or red brand. The Devil was thought to mark the individual at the end of nocturnal initiation rites. The witch's teat was a raised bump somewhere on a witch's body. It is often depicted as having a wart like appearance.
Жұлдыздардың таңбасына қатысты нанымдар
Сиқыршының тітегі қазіргі заманғы Англиядағы сиқыршылардың аналық күшті бұрмалауымен байланысты. Сиқыршының тітегі сиқыршының жын-сыны немесе туыстарын тамақтандырумен байланысты; сиқыршының туысы сиқыршыға құрбандық жануарларынан немесе сиқыршының тітегінен тамақ (қан) алу арқылы оның сиқырына көмектеседі деп есептелген. Сондай-ақ, шайтан адал қызметшілерімен түнде жатып, оларды өз тұқымымен жүкті ететін орын деп саналды. Ібіліс жартылай тұқымды бала туғаннан кейін, камбион тек осы тітектен ғана тамақтана алады. Халық әңгімелерінде айтылуынша, тітектің үстінен жеті апта бойы, жетінші күні тамақтанғаннан кейін камбион бірден ересек болып өседі және әкесінен мұра болған түрлі демондық күштермен қиындықтар тудыра бастайды. Дегенмен, егер 49 күндік рәсім бұзылса, процесс қайтадан басталуы керек. Барлық сиқыршылар мен әйбарыста тоқтаушыларда сиқыршының белгісі бар деп сендірілді. Арамзалыққа айыпталған адам сотқа шақырылып, мұқият тексерілді. Бүкіл дене Шайтанмен жасалған келісімнің белгісі ретінде күдік тудыратын жабдық ретінде қарастырылды. Ортағасырлық инквизиторлар да шайтан өзінің ізбасарларында көзге көрінбейтін белгілер қалдырады деп сенген. Егер жалаңаштандырып, шашын қырқып, айыпталушыда көзге түсетін бірде-бір кемшілік табылмайтын болса, оның денесіне сезімтал емес жер табылғанша тікпелер қадалады. Айыпталған сиқыршыларды азаптап, сиқыршының белгісін табуға тырысқан зорлық-зомбылыққа азаптау кірді; "Жарқын жауап алу үшін дін қызметкері Екатерина Бойраонның көзіне, қолтығына, іш қуысына, жамбасына, шынтағына және 'табиғатына' – қынабына бірнеше рет ыстық май жақты. Ол түрмеде қайтыс болды, әрине жарақаттарынан". Ерте заманалық Еуропадағы сиқыршылық соттары кезінде сиқыршыларды табуға және айыптауға көмектесетін адамдар жұмысқа алынды. Бұл адамдарға "сиқыршы іздеушілер" деген атақ берілді. Ең танымал сиқыршы іздеушілердің бірі Мэтью Хопкинс (1620–1647) болды, ол өзін "Бас сиқыршы іздеуші" деп жариялады. Хопкинстің жазбалары ағылшын азаматтық соғысы кезінде (шамамен 1645 жыл) ең жоғары танымалдылыққа жетті және сиқыршының белгісін кінәліліктің дәлелі ретінде пайдалануға үлкен үлес қосты. Тарихи деректерде екі шотланд әйелінің "Мистер Диксон" және "Мистер Петерсон" деп танылатын еркек кейпіне енгені көрсетілген, осылайша олар да сиқыршы іздеушілерге айнала алды.
Жалған тәңірлерге табынушылардың татуировкасы теориясы
Сиқыршылардың таңбасын тарихи зерттеуде тарихшылар әр түрлі топтарға бөлінеді. Бірінші топ, кейде "Мюррейшілер" деп аталады, британдық антрополог Маргарет Мюррейдің сиқыршы таңбасы туралы теориясын қолдайды. Сиқыршы таңбасын тарихи тұрғыдан талқылау Мюррейдің бұл тақырыптағы кітаптары жарықтанғаннан кейін басталды: "Батыс Еуропадағы Сиқыршылық культы" және "Сиқыршылардың Құдайы" (20 ғасырдың басында). Оның жазбалары, Ібіліс таңбаларының шын мәнінде, орта ғасырларда гүлдеген деп сенетін ұйымдасқан пұтқа табынушылық дінінің мүшелерін анықтайтын татуировкалар екенін күшпен дәлелдейді. Оның еңбегі жарық көргеннен кейін тарихшылар қауымы Мюррейшіл және Мюррейшіл емес ғалымдарға екіге бөлінді: "1921 жылы «Батыс Еуропадағы Сиқыршылық культы» жарық көргенде, бұл бейкөпірлік бұзылды; Мюррейдің айтуынша, сиқыршылардың қоғам бекітпеген істері болған, бірақ бұл ешқандай құбылыс емес; олар тек христиандық Еуропада пұтқа табынушылық ритуалдарын жасырын сақтап жүрген құпия қозғалыстың мүшелері ғана еді." Мюррейдің еңбегі кеңінен қабылданып, оның кітаптары жарықтанғаннан кейін ол сиқыршылықты зерттеудегі сарапшы саналды. Мюррейдің еңбегі, сондай-ақ оның кітаптары жарық көргеннен кейін неоязық діндеріне және кейіннен Виккаға деген қызығушылықтың қайта жандануымен де байланысты. Дегенмен, бүгінде оның даулы идеялары ғалымдар мен академиктер тарапынан дәлелдердің жетіспеуіне байланысты көбінесе қабылданбайды.
Энн Барстоу
Басқа бір топтың пікірінше, сиқыршының белгісі – сиқыршылық қуғын-сүргіннің жыныстық ерекшелігі болып табылады. Энн Барстоудың «Witchcraze: A New History of the European Witch Hunts» атты кітабында сиқыршының белгісі феминистік тұрғысынан қарастырылады. Барстоу Еуропадағы сиқыршылық қуғын-сүргінді әйелдерді бақылауға жасалған әрекет ретінде, ал сиқыршының белгісін зорлық-зомбылық және садизм арқылы әйелдердің денесін бақылау үшін қолданылған сылтау ретінде қарастырады. Әйелдердің денесін сиқыршының белгісі үшін тексеру сол кезде әйелдің жағдайының қандай екенін көрсетеді: «жергілікті әулеттің бірі ‘жақсы мінезді және сұлу әйелді’ қорғаса, айыпталушы болғандықтан оны соттау керек» деген пікірді айтқан. Барстоу сиқыршылық соттарында сиқыршының белгісін іздеу кезіндегі зорлық-зомбылық пен сексуалдық сипатты сиқыршылық қуғын-сүргіннің, шын мәнінде, «әйелдерді қуғынға салу» екендігінің тағы бір дәлелі деп санайды.
Дебора Уиллис: Аналық билік теориясынан қорқу
Феминистік көзқараспен жазатын ағылшын әдебиеті профессоры Дебора Уиллис, колдаушылардың айтуынша, сиқыршылық қуғын-сүргін қоғамның аналық күшке деген қорқынысынан туындаған. Уиллис, ерте заманағы Еуропа халқының барлығы қатыгез аналық күтімге байланысты ұқсас қорқыныштарға ие болғанын, ал сиқыршының сүзі – осы қорқыныштың көрінісі екенін дәлелдейді. Уиллис сиқыршының сүзі – жас ұрпақты тамақтандыру және күшпен қуаттандыру қабілетінің бұрмаланған түрі деп мәлімдейді.
Лайм ауруы теориясы
Сиқыршының белгісі сонымен қатар М. М. Драймон ұсынған теорияға да қатысты, яғни Лайм ауруы – сиқыршылар мен сиқырға ұшырағандардың диагнозы. Салемде және басқа жерлерде зардап шеккендер мен айыпталушылардың көпшілігі құйрықтар көп болатын аймақтарда тұрған, олардың терілерінде тістегенге ұқсас әртүрлі қызыл іздер мен бөртпелер болған және неврологиялық және артриттік симптомдардан күйренген. Еуропада сиқыршының белгісі алғаш рет 1492 жылы Колумбтың Жаңа әлеммен байланысқа келгеннен кейін ғана тіркелді. Бұл Америкадан Еуропаға, әсіресе Испания империясының бақылауындағы аймақтарға, соның ішінде қазіргі Германиядағы Рейн өзенінің аңғарына боррелия инфекциясының қауіпті түрінің таралуының салдары болуы мүмкін. Бұл мәселе қазіргі кезде сиқыршылықты зерттеудегі жаңа еңбектердің тақырыбы болып табылады. Бұл теория Лори Винн Карлсон алғаш ұсынған Салемдегі сиқырға ұшырағандардың энцефалитпен ауырғаны туралы идеяны дамытады. Лайм ауруы, мүмкін, энцефалиттің жалғыз түрі, ол құйрық шаққаннан кейін пайда болатын терідегі дөңгелек қызыл із немесе бұқаның көзі тәрізді бөртпеге ие.