Кіріспе

Табиғаттан тыс немесе табиғаттың жанында көрінетін нәрсе.

Табиғаттан тыс (немесе преэтернатураль) – табиғаттан тыс, табиғаттың жанында немесе одан асып түсетін (лат. præter) нәрсе. Ол "әдеттегі және керемет арасындағы" күйде болады. Дінтануда бұл термин көбінесе сиқыршылыққа немесе шайтандарға жатқызылатын кереметтерді немесе алдамшылықтарды, табиғат заңдарын толығымен асып түсетін, шынайы табиғаттан тыс, құдайлық күштен ажырату үшін қолданылады. Табиғаттан тыс Адам мен Хауаның түпкі күнәға түсуден бұрын ие болған өлместік сияқты қасиеттерді, сондай-ақ періштелерге тән деп есептелетін ұшу қабілетін сипаттау үшін де қолданылады. Ерте замандағы кезеңде ғалымдар бұл терминді табиғат нормаларынан ауытқушы түрлі аномалиялар мен таңғажайып құбылыстарды атау үшін пайдаланған.

Теология

Орта ғасырдағы теологтар табиғи, табиғи емес және табиғаттан тыс құбылыстар арасында нақты айырма жасады. Томас Аквинский табиғаттан тыс құбылыстың "Құдайдың тікелей әрекеттерінен" тұратынын айтты; табиғи – "әрқашан немесе көбінесе болатын нәрсе"; ал табиғи емес – "сирек болатын, бірақ жаратылған тіршіліктердің әрекеттері арқылы болатын нәрсе". Аквиналықтарды ұстанған теологтар тек Құдайдың ғана жаратқан табиғат заңдарын елемеуге құқылы екенін, ал шайтандар табиғат заңдарын түрлі айла-шарғылармен өзгертіп, салмақсыз адамдарды нағыз кереметтерді көргендей алдауға қабілетті екенін мәлімдеді. Тарихшы Лоррейн Дастонның сөзіне сәйкес,

Шайтандар, астралдық интеллект және басқа да рухтар табиғи себептерді үлкен шеберлікпен басқарып, кереметтер жасай білсе де, олар жай ғана жаратылыстар болғандықтан табиғи емес құбылыстан табиғаттан тыс құбылысқа көтеріліп, шынайы кереметтер жасауға шамалары жетпейді. 16 ғасырға қарай "табиғи емес" термині адамдардың сиқырмен айналысуымен салыстырылатын шайтандық әрекеттерді білдіру үшін жиі қолданыла бастады: "Шайтан, табиғи сиқыршы болғандықтан, біздің білімімізге жетпейтін көптеген істерді жасай алады, бірақ біздің табиғи күшімізден асып түспейді".

Ғылым

Ерте заманғы ғылымның пайда болуымен, табиғаттан тыс құбылыстар түсінігі, табиғаттың қалыпты жұмысын бұзатын, бірақ сиқыр мен қара жолға байланысты емес, ерекше немесе қалыптан тыс нәрселерді атау үшін жиі қолданыла бастады. Бұл табиғаттан тыс құбылыстардың жалған ғажайыптар екен деген идеяның дамуы болды. Дастонның айтуынша, "Тарихи тізбекті қысқартқанда: біріншіден, табиғаттан тыс құбылыстар дұрыс емес жолмен түсіндіріліп, табиғатқа жатқызылды; содан кейін олардың дұрыс емес түсіндірулері жойылды, тек табиғи себептер қалды". 19 ғасырда бұл термин антропологияда, жын-перілер, тролльдер және басқа да осы сияқты жандар туралы халықтық сенімдерді көрсету үшін қолданылды, олардың дұрыс емес жолмен түсіндірілетініне сенеді, бірақ олардың табиғи әлемге болжамсыз әсер ететіні қабылданды. Торстейн Вебленнің сөзіне сәйкес, мұндай табиғаттан тыс күштер көбінесе табиғаттан тыс жандар мен материалдық процестердің арасындағы күш ретінде қарастырылды. "Табиғаттан тыс күш міндетті түрде толық мағынада жеке тұлға ретінде қарастырылмайды, бірақ ол жеке тұлғаның қасиеттерін иеленеді, кез келген істің, әсіресе кез келген бәсекенің нәтижесіне белгілі бір деңгейде кездейсоқ әсер ете алады". Жеке күштер мен түсіндіруге келмейтін немесе жағымсыз жағдайлардың арасындағы тілдік байланыс сақталады. Көптеген адамдар "қозғалтқыштағы дұрыс емес түсіндірулер", "машинадағы қателер" сияқты материалдық процестер болып табылатын оқиғаларды немесе заттарға ниеттер тағайындайды: "бұлттар қорқытып тұр". Күнделікті өмірдегі антропоморфизм – жоғарыда аталған мәдени түбірлердің қосылуы, сондай-ақ біздің ойлау үлгілеріміздің көрінісі.

Шәкіртақы

2011 жылы Penn State Press «Preternature: Critical and Historical Studies on the Preternatural» атты ғылыми журналын жариялай бастады. Кирстен Усккало мен Ричард Райсвелл бас редакторлары болған журнал, кез келген мәдениетте және кез келген тарихи кезеңде табиғаттан тыс құбылыстар туралы түсініктер мен қабылдауларды зерттейтін мақалалардың, рецензиялардың және түпнұсқа мәтіндердің қысқаша басылымдарын жариялауға арналған. Журнал «магия, колдовство, спиритизм, оккультизм, болжам жасау, есімдердің бұрмалануы, демондық таным және халық мүсіндірмелері» сияқты тақырыптарды қамтиды.